كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
دەپۋتات يرينا ۋنجاكوۆانىڭ سوزىنشە, الداعى رەفەرەندۋمدا ەل تۇرعىندارى رەسپۋبليكانىڭ نەگىزگى زاڭىن قابىلدايتىن بولادى. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. اتا زاڭداعى 98 باپتىڭ 33-ىنە, ياعني ۇشتەن بىرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. مۇنداي اۋقىمدى رەفورما رەفەرەندۋم وتكىزۋدى, اتاپ ايتقاندا, ازاماتتاردىڭ پىكىرىن ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى.
رەفەرەندۋم بيۋللەتەنىندە «كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەلى وتىرعان وزگەرىستەردى قولدايسىز با؟», دەگەن ساۋال بولادى. ازاماتقا ء«يا» نەمەسە «جوق» دەگەن ەكى تاڭداۋ ۇسىنىلادى.
«كونستيتۋتسياعا ەنەتىن وزگەرىستەردىڭ ءبارى ماڭىزدى جانە ءاربىر ازاماتتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ايتالىق, جوبا بويىنشا جەر حالىققا تيەسىلى بولادى. وسى رەتتە «جەراستى بايلىقتارىنان تۇسكەن قارجى ەندى ازاماتتارعا تەڭ ءبولىنىپ بەرىلە مە؟», دەگەن ساۋالدى كوپ قويادى تۇرعىندار. اتاپ وتەرلىگى, مۇنداي تاجىريبە الەمنىڭ ءبىر عانا ەلىندە بار, ول – بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى. وندا مۇنايدان تۇسكەن قاراجات تەك ۇلتى اراب تۇرعىنداردىڭ ەسەپشوتىنا ءتۇسىپ وتىرادى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى بار. قارا التىننان تۇسكەن اقشانىڭ ءبىر بولىگى سوندا جيناقتالادى. مەملەكەت ول قارجىنى 2006-2008 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە پايدالاندى. پاندەميا كەزىندە تاعى دا ۇلتتىق قورعا قول سالدىق. جۋىردا تاعى 4 ملرد تەڭگە الىندى, ول قاراجات ەكونوميكانى قولداۋعا, اتاپ ايتساق كاسىپكەرلىكتى سۋسبسيديالاۋعا, شاعىن نەسيەلەندىرۋگە قاراستىرىلىپ وتىر. ياعني مۇنايدىڭ اقشاسى ەل يگىلىگىنە جۇمسالۋدا», دەپ ءتۇسىندىردى دەپۋتات.
رەفورما اياسىندا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ ورنىنا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلادى. بۇرىن ول ورگانعا تەك پرەزيدەنتتىڭ ءوزى جانە پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى بىرلەسە وتىرىپ قانا جۇگىنە الاتىن. ال كەلەشەكتە قۇرىلۋى ءتيىس كونستيتۋتسيالىق سوتقا ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى جۇگىنە الادى. سونداي-اق ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل ينستيتۋتى كۇشەيەدى. سايلاۋ جۇيەسىن دە ۇلكەن وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر.
«ماجوريتارلىق جۇيەنىڭ ەنگىزىلۋى ەل اراسىندا تانىمال, بىراق ەش پارتيانىڭ قاتارىندا جوق ازاماتتارعا دەپۋتات اتانۋعا, جۇرتتىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋعىزباق. پروپورتسيونالدى جۇيەنىڭ ساقتالۋى دا ماڭىزدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ 70 پايىزى, وبلىستىق ماسليحاتتارداعى دەپۋتاتتاردىڭ 50 پايىزى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانا بەرەدى. بۇل ماڭىزدى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋ ءۇشىن قاجەت», دەپ ويىمەن ءبولىستى يرينا ۋنجاكوۆا.
وبلىس اكىمدەرىن تاعايىنداۋ ىسىنە دە وزگەرىس ەنبەك. ەندى پرەزيدەنت وبلىستىق ماسليحاتقا كەم دەگەندە ەكى كانديداتتى ۇسىنادى. ءماسليحات دەپۋتاتتارى سولاردىڭ ىشىنەن لايىقتىسىن تاعايىنداۋى ءتيىس.
كەزدەسۋگە قاتىسىپ وتىرعان مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر دەپۋتاتتاردىڭ ايتقاندارىمەن كەلىسىپ, رەفورمالاردىڭ راسىندا دا قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزگەندەرىن اتاپ كورسەتتى. «قاڭتار قاسىرەتىنەن» كەيىنگى ورناعان قازىرگى تىنىشتىقتى مىزعىماس دەپ ويلاۋ – قاتەلىك. قاۋىپ ءالى دە تولىق سەيىلگەن جوق. ەلىمىزدەگى وليگوپوليا ءالى دە مىقتى. سوندىقتان جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى ۇلكەن رەفورمالار وسى رەفەرەندۋمنان, ياعني نەگىزگى زاڭدى وزگەرتۋدەن باستالماق. پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسىن قولدايسىزدار دەپ سەنەمىن», دەدى ي.ۋنجاكوۆا.
ال ز.قاماسوۆا ماجوريتارلىق جۇيەنىڭ قايتارىلۋىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. اتاپ وتەرلىگى, سايلاۋشىلار وزدەرى قالاعان دەپۋتاتقا كوڭىلدەرى تولماعان جاعدايدا ونى قايتارىپ الۋ قۇقىعىنا يە. سونىمەن قاتار پارتيالار دا ءوز مىندەتتەرىن دۇرىس ورىنداماعان دەپۋتاتتارىن قايتارا الادى.
«سىزدەردىڭ رەفەرەندۋمعا ءوز ەرىكتەرىڭىزبەن بارۋلارىڭىز ماڭىزدى. ادەتتەگىدەي, مەكەمە باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن, ءماجبۇرلى تۇردە داۋىس بەرۋ دەگەندى ۇمىتۋ كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىدە «رەفەرەندۋمنىڭ قاجەتى قانشا؟ قازىنا قارجىسىن شىعىنداۋدان نە پايدا؟», دەگەن سەكىلدى پىكىرلەردى وقىپ ءجۇرمىز. بۇعان ايتارىم, ءتىپتى ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورمالار ۇناماسا دا, داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىنە بارىپ, بيۋللەتەنگە «جوق» دەپ بەلگىلەڭىز. رەفەرەندۋمنىڭ ءادىل ءوتۋى – ماڭىزدى», دەدى جينالعاندار الدىندا سويلەگەن زارينا ايدارحانقىزى.
دەپۋتات يگور پانچەنكو اتا زاڭعا ەنگەلى وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ەشقايسىسى ازاماتتىڭ بىردە-ءبىر قۇقىعىن شەكتەمەيتىنىن, كەرىسىنشە قۇقىقتاردى كەڭەيتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ء«ماجىلىس دەپۋتاتتارى ءبىر اپتادان استى وبلىستىڭ اۋدان-قالالارىن ارالاپ, جەر-جەردە تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ ءجۇر. ءار باپقا جەكە-جەكە توقتالىپ, وزگەرىستەردىڭ ءار ادامعا ناقتى قانداي پايداسى بار ەكەنىن ۇعىندىرىپ كەلەدى. رەفورمانىڭ قاجەتتىلىك ەكەنىن ءتۇسىنىپ, الداعى ساياسي ناۋقانعا ءبىر كىسىدەي قاتىسۋىمىز كەرەك», دەدى ارايلىم ەسىمبەكوۆا.
كەزدەسۋ سوڭىندا دارىگەرلەر دەپۋتاتتارعا وزدەرىنىڭ ماسەلەلەرىن دە جەتكىزدى. ولار مەملەكەت تاراپىنان پوليتسەيلەر مەن دارىگەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ارنايى زاڭداردىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, دارىگەرلەرگە دە ءوز دارەجەلەرىن ناقتىلايتىن قۇجاتتىڭ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. «ناۋقاستار تاراپىنان, وزگە ازاماتتار تاراپىنان ءتۇرلى بالاعات, قورقىتۋ سوزدەرىن ەستيمىز, سوققىعا دا جىعىلاتىن كەزدەرىمىز بولادى», دەگەن ولار وسى ماسەلەگە ءجىتى كوڭىل ءبولۋىن سۇرادى. ال دەپۋتاتتار بۇل ماسەلەنى قۇزىرەتتى ورگاندارعا جەتكىزەتىندەرىن ايتتى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
