كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
فيلم مەن كورەرمەن اراسىنداعى قاۋىشۋ جولى ۇزاق بولدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن العاشقى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارى باستالدى دەپ سۇيىنشىلەگەنىمەن, ونەردەن ءوز پايداسىن كوكسەگەندەردىڭ كەسىرىنەن قاسىم حاننىڭ «باعى بايلانىپ», جۇلدىزدى ءساتىنىڭ ءسال كەشىگىپ تۋعانى راس. ءاۋ باستا كوپ سەريالى تاريحي حيكايا ەتىپ ءتۇسىرىلۋى جوسپارلانعانىمەن, ءىس جۇزىنە كەلگەندە تاۋداي جوبانىڭ سوڭى تارىداي بولىپ تارىلىپ تىنعان ءسويتىپ.
ايتسە دە «يگىلىكتىڭ ەرتە-كەشى جوق» دەمەي مە قازاق. تالاي رەجيسسەر مەن ستسەناريست ءۇمىتتى بولىپ, ارمانداعان ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىم جاۋاپكەرشىلىگى بۇعان دەيىن دە «جاۋجۇرەك مىڭ بالا», «توميريس» سىندى اۋقىمدى تاريحي جوبالاردى تۇسىرۋدە تابىسقا جەتكەن سۋرەتكەر قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اقان ساتاەۆقا جۇكتەلىپتى. باستاپقى باعىتتى تۇبەگەيلى وزگەرىپ, ءبارىن باسىنان باستاعان رەجيسسەر كوپ سەريالى تۋىندى تۋعىزۋ جوسپارىنان باس تارتىپ, قاسىم حان تۋرالى بار وقيعانى جالقى ءبولىمدى جالعىز فيلمگە سىيعىزۋدى ءجون ساناپتى. سونىڭ سالدارىنان دا جارىققا شىعۋى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنا ويلاستىرىلعان فيلم ءبىراز كەشىگىڭكىرەپ بارىپ كورەرمەنىمەن قاۋىشىپ وتىر. رەجيسسەر اتاپ وتكەندەي, « ۇلى دالا تاڭىنىڭ» جالپى ىزدەنىس پەن ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت كەتسە, كينو الاڭىنداعى ناقتى تۇسىرىلىمگە ەكى ايدان اسا ۋاقىت جۇمسالىپتى. نارىنقول, قاپشاعاي مەن «قازاقفيلم» پاۆيلوندارىن نەگىزگى لوكاتسيا ەتكەن ءفيلمدى جارىققا شىعارۋعا جالپى سانى 2 500-گە جۋىق ادام تالماي تەر توككەن ەكەن. باستى رولدە بەرىك ايتجانوۆ, دانيار ورازاەۆ, ەرىك جولجاقسىنوۆ, ايدوس ابدىقادىروۆ, نۇرلان ءالىمجانوۆ, التىناي نوگەربەك, شامشاگۇل مەڭدياروۆا, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, قۋانىش قۇدايبەرگەن باستاعان اكتەرلەر توبى ونەر كورسەتەدى.
قاشان دا ارىپتەستەرىنىڭ ورتاسىندا بيۋدجەتى باي رەجيسسەر رەتىندە نازار اۋدارتاتىن اقان ساتاەۆ بۇل جولى جولشىباي قولدى بولىپ, ناقتى تۇسىرىلىمگە دەيىن ءتۇبى كورىنىپ قالعان قارجىنىڭ وزىنەن قوماقتى كوركەم فيلم تۋدىرۋعا تاۋەكەل ەتىپ, سوعان بار جىگەرىن جۇمىلدىرىپتى. سونىمەن فيلم پرەمەراسىنا باردىق, كوردىك. ال كوپ بولىپ تىلەۋىن تىلەگەن كينودان ءبىز كۇتكەندەي كوركەمدىك كورە الدىق پا؟ ول – باسقا ماسەلە.
ءساتتى تۋىندىنىڭ تىرەگى – مىقتى ستسەناري دەسەك, ونەردىڭ سول باسىمدىعى باسەڭ سوققاندىعى فيلم باستالعان ساتتەگى العاشقى مينۋتتاردان-اق سالقىنىن سەزدىرىپ ۇلگەردى. كينونىڭ باستالۋىنىڭ ءوزى جاتتاندى, بىرسىدىرعى. جارق ەتىپ بىردەن نازار اۋدارتقىزىپ, وزىمەن بىرگە فيلم ىشىنە جەتەلەپ اكەتەر ۇتقىر كادرلار مەن ەرەكشە ەففەكتىلەر سيقىرىن بايقاي المادىق. ادەتتەگىدەي الەم. بۇعان دەيىن تۇسىرىلگەن تاريحي فيلمدەر جەلىسىنەن كوپ ەرەكشەلەنە قويمايدى. ۇيرەنشىكتى سول تۇسىندىرمە ماتىندەر, سول بايانداۋشى اقساقال, سول شايقاس, سول درامالىق كۇي. بارلىعى-بارلىعى بۇعان دەيىن ايتىلىپ, كورسەتىلىپ كەتكەن كورىنىس پەن سۋرەتتەۋلەردى اينا-قاتەسىز قايتالايتىنداي اسەر قالدىرادى. تەك فيلمگە ارقاۋ بولعان تۇلعاعا, تامىرلى تاريحىڭا دەگەن قۇرمەت قانا ىشتەي تەجەپ, تۋىندىنىڭ سوڭىنا دەيىن ايالداتادى. ايتپەسە, اسقان كەمەڭگەرلىگى مەن كوزسىز باتىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوز داۋىرىندە شىن مانىندە ۇلى دالا تاڭىن اتىرا بىلگەن حان قاسىمنىڭ ءومىرى مەن ەرلىك ىستەرىنىڭ ونەگەسى ۇلكەن ونەرگە, قۇبىلىس كوزقاراستارعا سۇرانىپ تۇرعانى اقيقات. وكىنىشكە قاراي, ونداي وقشاۋ ويلار مەن باتىل سۋرەتكەرلىك كوزقاراستار تۋىندىدا تىم ساراڭ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, فيلمدە تاپتاۋرىن سيۋجەت, كوزگە وعاش كورىنىس كوپ. جانە ەڭ باستى كەمشىلىك – كينودا اكتەرلىك انسامبل جوق. رەجيسسەر بارىنشا جاڭا ەسىمدەردى, جاڭا اكتەرلەردى الىپ شىعىپ, جۇلدىزىن جارقىراتۋعا ۇمتىلىپتى. قۇپتارلىق قادام. بىراق وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىگى ول ءۇمىتتى اقتاماعان. اكتەرلەردىڭ كوزىندە وت, ارەكەتىندە كرەاتيۆ, تۇلعاسىندا سۇس جوق. تاريحي كينولارداعى بۇرىننان كەلە جاتقان سول تاپتاۋرىن ءباز-باياعىسىنشا بۇل فيلمدە دە قايتالاندى. وبرازدار دا شولتاڭ-شولتاڭ, بەينەلەر لينياسى دا تولىق اشىلماعان. التىنبيكە ءرولى دە, جاعان-بەگىم حانىم مەن ايشا بەينەسى دە بەدەرلى بوياۋعا, ايشىقتى دراماعا سۇرانىپ تۇر. اسىرەسە قاسىم سۇلتان مەن التىنبيكە اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ءبىر-ءبىرىن شەكسىز سۇيگەن كوڭىلدەردىڭ ءدىرىلشىل سەزىمدەرى, ماڭگىلىككە ايىرىلىسار ساتتەگى قوشتاسۋ, دارمەنسىزدىككە بوي الدىرىپ, ماڭگىلىك قوسىلماۋدى تاعدىر, ەل بىرلىگى مەن مۇراتى جولىنداعى ەڭ دۇرىس جول دەپ قابىلدار تۇسىنداعى شاراسىز, سىرتقا شىقپاي ىشتەن تىنعان قينالىس پەن وكىنىش – مۇنىڭ ءبىرى دە ءوز دەڭگەيىندە اشىلماعان, سوندىقتان دا جۇرەككە جەتپەيدى. سول سەكىلدى باس كەيىپكەر قاسىم حاننىڭ دا قايراتكەرلىگى مەن دانالىعى كوپ دەرەكتى ءبىر فيلمگە سىيدىرۋ ۇستىندە كولەگەيلەنىپ قالعان. سوعىس ساحنالارى مەن تۇلعالار اراسىنداعى تەكەتىرەستەردىڭ, بيلەر مەن قاراپايىم حالىقتىڭ مىنەزىن مۇسىندەۋدە دە ءبىر قايناۋى ىشىندە كەتكەن اتتەگەن-ايلار كوپ.
« ۇلى دالا تاڭى» – تاريحي كينو تۇسىرۋدەگى العاشقى تاجىريبە ەمەس. دەمەك مۇنداي كەمشىلىكتەردى اقتاپ الۋ دا ورىنسىز. وسىندايدا «قازاقتىڭ ۇلتتىق, تاريحي فيلمدەرى تەك قازاقشا كوستيۋم كيىپ, ۇلتتىق تۇلعالار مەن باتىر, حانداردىڭ ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن تاپتاۋرىن, جاتتاندى, پورترەت بەينەلەرىنەن قاشان ارىلار ەكەن؟» دەگەن ۇلكەن ساۋال ورنايدى كوكەيدە. باسقالاردان ءباسى بيىك قاسىم حاننىڭ دا وسى دەڭگەيدەن اسا الماعانى, كوپتىڭ اسىعا كۇتكەنىنە ساي جاڭالىق تۋدىرۋدا تەجەلگەنى قانداي وكىنىشتى.
راس, اۋقىمدى تۇلعانىڭ تاريحي توڭكەرىستەرىنە ەكى ساعاتتان ءسال اساتىن حرونومەتر ازدىق ەتكەن دە بولار. كوپ فاكتى مەن دەرەكتى ءبىر ءفيلمنىڭ ءون بويىنا سىيعىزا الماعان ستسەنارلىق توپ ءسويتىپ سۋرەتكەرلىك تۇرعىدان تىعىرىققا تىرەلگەن, سيۋجەت قۇرۋدا سولعىندىققا, شاشىراڭقىلىققا ۇرىنعان بولار دەپ تە اقتاۋعا تىرىستىق مۇنى. بىراق ۇنەمى اقتاپ الۋ تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ جولى ەمەس. تاريحي تۋىندىلارعا بايانداۋدان ارىلىپ, شىتىرمان شيەلەنىس پەن ىشكى-سىرتقى قۋاتى مىقتى قايشىلىققا باسىمدىق بەرىلگەن ناعىز ونەر دەڭگەيىندەگى كوركەم دە باتىل قادامدار جاسايتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەن. تاريحي فيلمدەردى ءتۇسىرۋ توبىنىڭ ماڭايىنا سول جولدا جانىن سالىپ ىزدەنەتىن شىن شىعارماشىل, جاڭاشىل ماماندار توپتاسسا, قانەكي؟! بۇگىنگى قازاق كينوسى سوعان ءزارۋ. ويىمىزدى ءبىزدىڭ پىكىرمەن دە ءدوپ تۇسكەن كينوسىنشى ءارى جۋرناليست ءلازيزا كەرىمقۇلقىزىنىڭ سوزىمەن تۇيىندەسەك, ءبىز كۋا بولعان « ۇلى دالا تاڭىندا» كەيىپكەر كوپ, بىراق كوڭىلدە قالارى جوق. شايقاس كوپ, بىراق جۇرەكتى تىلەرى جوق. ءسوز كوپ, بىراق ەستە قالارى جوق. كورىنىس كوپ, بىراق سيۋجەت جوق. ۇرىس كوپ, بىراق شيەلەنىس جوق. دەمەك بۇل قاسىم حاننىڭ كينو تىلىندەگى تاعدىرىنىڭ قالاي شەشىلەرىنە كوزى قاراقتى كورەرمەن مەن ۋاقىت ءوزى ساراپشى.
