«تىڭ – ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ تاماشا تاعدىرى»

دالاداعى ءدۇبىر

تۋسىراعان تىڭدى تۇلەتىپ, حالىقتى تۋىستاستىرا تۇسكەن ەدى

قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىندا تىڭ يگەرۋ ناۋقانى­نىڭ باستالعانىنا بيىل 60 جىل تولىپ وتىر. تىڭ يگەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى سوڭعى جىلدارى ءار­تۇرلى پىكىرلەردىڭ ايتىلىپ قالىپ جۇرگەنىنە قارا­ماستان,  حالقىمىز باسىنان وتكەرگەن وسىناۋ ەلەۋ­لى وقيعانىڭ ەل تاريحىندا ۇلكەن ءبىر بەلەس بولىپ قالارى ايدان انىق. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتى­نى سياقتى, تىڭ كوتەرۋ ءىسىنىڭ جەردى ەروزياعا ۇشى­راتۋ ءتارىزدى بەلگىلى ءبىر زياندى جاقتارىنىڭ بول­عانىنا قاراماستان, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق­­­ستان­دا ەلدى مەكەندەر سانىن كوبەيتۋ, استىق مول­­شىلىعىن ورناتۋ سياقتى كوپتەگەن پايدالى جاقتارىنىڭ بولعانىن دا جوققا شىعارا المايمىز. ەڭ باستىسى – تىڭ توسىندە تاعدىر تابىستىرعان ادامدار بۇگىنگى قازاقستانداعى بەرىك دوستىقتىڭ, باياندى باۋىرلاستىقتىڭ تاماشا ءداستۇرىن ورنىق­تىرعانى – ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز. تومەندە بەرىلىپ وتىرعان توپتامادا تىڭ يگە­رۋ ناۋقانىنا قاتىستى وسى جانە وزگە دە ءجايت­تەر ءسوز بولادى. __________

«تىڭ – ءبىزدىڭ ۇرپاقتىڭ تاماشا تاعدىرى» – دەيدى تىڭ يگەرۋشى گالينا نەچيتايلو

1954 جىلى اقپان ايىنىڭ اياعىندا قوستاناي وبلىسىنا تىڭ يگەرۋشى قىز-جىگىتتەر مىنگەن العاشقى ەشەلون كەلىپ توقتاعان بولاتىن. ال تىڭ يگەرۋشىلەردىڭ ەكىنشى تولقىنى 1960 جىلى كەلدى. ەكىنشى تولقىننىڭ ەرەكشەلىگى ولار ءبىلىمدى ماماندار بولاتىن. ودەسساداعى گيدرومەتەورولوگيالىق ينستيتۋتتى بىتىرگەن 25 تۇلەكتىڭ بارلىعىنا تىڭ جەرلەر يگەرىلىپ جاتقان قازاقستانعا جولداما بەرىلدى. سولاردىڭ اراسىندا گالينا كورەتسكايانى قوستانايعا جىبەردى. – ءبىزدى الماتىعا اكەلىپ, سول جەردەن تىڭ كوتەرىلگەن وبلىس­­­تارعا ءبولدى. مەن قوستانايعا كەلىسىمەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى اندرەي ءبوروديننىڭ قابىلداۋىنا كىرىپ, ودەسسا ينستيتۋتىنىڭ ينجەنەرلىك-اگرومەتەورولوگيالىق فاكۋلتەتىن بىتىرگەنىمدى ايتتىم. اندرەي ميحايلوۆيچ تىڭداپ بولىپ «كورەتسكايا جولداس, ۋكرايناعا قايتىپ كەتەمىن دەپ ويلاما, بىزگە گيدرومەتەوبيۋرونىڭ بولجامى وتە قاجەت», دەدى. ءبىرىنشى حاتشى مەنىڭ جۇمىسىما تابىس تىلەي وتىرىپ, ماعان پاتەر بەرگىزۋگە, جۇمىسىمدا پروبلەمالار تۋىنداسا كومەك بەرۋگە ۋادە ەتتى. ول كەزدە پارتيا ايتسا – زاڭ, ونىڭ ۇستىنە ءبىرىنشى حاتشىنىڭ مەنى جىلى قابىلداۋى قاناتتاندىرعانداي بولدى, قىزمەتكە زور ىنتامەن كىرىسىپ كەتتىم. العاشقى كەزدە قاتارداعى ينجەنەر-اگرومەتەورولوگ بولىپ ءجۇردىم دە, جارتى جىلدان كەيىن «قوستاناي» گيدرومەتەوبيۋروسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدىم. – سول جىلدارى مامان­دى­عى­ڭىزدىڭ ماڭىزى نەدە ەدى؟ – ءبىز كەلگەن 60-جىلدارى قوستانايدا قىس وتە قاتتى بولاتىن. بوران ۇلىعان سايىن دالادا تۇك كورىنبەيتىن, قار قالىڭ, اياز دا قاتتى بولاتىن. وسىنداي اۋا رايىن ءبىز شارۋاشىلىقتارعا الدىن الا حابارلاپ جەتكىزەتىن ەدىك. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ بولجامىمىز جەتپەي اگرونومدار قيمىلدامايتىن. بيدايدى قاي كەزدە, كوكتەمنىڭ قاي كۇنى سەبۋ كەرەك, كۇزدە قاي كۇننەن باستاپ ەگىن جيناۋ ناۋقانى باستالۋى قاجەت, وسىنىڭ بارلىعىن ءبىزدىڭ اقپاراتىمىزسىز شارۋاشىلىق باسشىلارى, ماماندارى شەشە المايتىن. ول كەزدە جەرگىلىكتى جەردىڭ كليماتى دۇرىس زەرتتەلمەگەن, شارۋاشىلىقتار بيدايدىڭ قانداي سورتىن, تاعى باسقا قانداي ءداندى داقىلدار سەبۋ كەرەكتىگىنە دە ويلانىپ قالاتىن. اگرومەتەورولوگتاردىڭ كەڭەسىمەن عانا ءداندى سەبۋ مەرزىمىن انىقتايتىن. وعان توپىراق جىلۋى, ىلعالدىلىعى جەتە مە, جەتپەي مە – مۇنى الدىن الا ءبىلىپ وتىرۋ وتە ماڭىزدى بولاتىن. قازىر ەگىن شارۋاشىلىعى ابدەن زەرتتەلگەن, ءداندى داقىلداردىڭ سورتتارى دا جەتىپ ارتىلادى, ديقانداردىڭ ەكپەيتىن داقىلى جوق. ءبىز ۇشاقپەن ىلعي ءىسساپاردا جۇرەتىنبىز. شارۋاشىلىقتار القاپتارىنا بارىپ, توپىراقتىڭ ىلعالىن ولشەيمىز. ايەل ادامعا ىلعي ات ۇستىندە ءجۇرۋ قالاي وڭاي بولسىن. بىراق جاۋاپكەرشىلىك بيىك بولاتىن. پارتيا الدىندا جاۋاپ بەرەسىڭ, جۇمىسقا بار ىقىلاسىڭدى سالاسىڭ. سوندا شارشاۋدى, جۇمىستان قالۋدى بىلمەيمىز. كومسومولمىز, ودان كەيىن كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنا وتتىك. ءبىزدىڭ وبلىستاعى مەن باسقاراتىن «قوستاناي» گيدرومەتەوبيۋروسى رەسپۋبليكادا جەتەكشى ورىنعا يە بولدى. مەن «قازاق كسر گيدرومەتەوقىزمەتىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالدىم, وزگە ناگرادالارىم دا جەتكىلىكتى. – الىپ دەرجاۆانىڭ سول جىل­دارى قازاقستاندا تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ ساياساتىن قازىر قالاي باعالار ەدىڭىز؟ – تىڭدى يگەرۋ قازاقستاندا توپىراقتىڭ ەروزياعا ۇشىراۋىنا, ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋىنا اكەلدى دەگەن پىكىرلەر بار. مۇنىڭ جانى بار ءسوز ەكەنىن جوققا شىعارمايمىن, بىراق بۇل بولەك اڭگىمەنىڭ جەلىسى. ال جالپى, تىڭدى يگەرۋ ءىسى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. ۇشى قيىرسىز دالادا قانشاما شارۋاشىلىقتار, ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. تاماشا ەڭبەك ادامدارىنىڭ, شارۋاشىلىق ۇيىم­داستىرۋشىلارىنىڭ قالىپ­­تاسقانىن, ەڭبەكتىڭ دارىپتەلۋىن ايتساڭشى! اتاقتى «بۋرەۆەستنيك» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى نيكولاي كوزلوۆ, داڭعايىر مەحانيزاتور جانسۇلتان دەمەەۆ سەكىلدى سو­تسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان كىسىلەرگە جۇرت قازىرگى «جۇل­دىزداردى» كورگەندەي تاڭىرقاپ قارايتىن. وسى سەكىلدى ەڭبەكتەن باعى جانعان جاندار ءار اۋىلدان تابىلاتىن. ولار تازا ەڭبەگىمەن, ماڭداي تەرىمەن بيىككە كوتەرىلگەن قاراپايىم عانا ادامدار بولاتىن. تىڭ تۇرمىستىڭ جاقسارۋىنا, توقشىلىققا باستادى. تىڭ كوتەرۋ كەزىندە قازاقستانعا قانداي ۇلتتىڭ وكىلى كەلمەدى دەيسىڭ. جاستارمەن بىرگە جاڭا لەپ كەلدى. قازاقستان دوستىق ەلىنە اينالدى. سول دوستىقتىڭ ءجىبى وسى كۇنگە دەيىن ۇزىلگەن جوق, قايتا ارالاسىپ, قۇرالاسىپ اعايىنداي بولىپ كەتتى. جاستىق شاقتاعى دوستىقتى ەستافەتا سياقتى ءبىز بالالارىمىزعا, نەمەرەلەرىمىزگە ۇستاتتىق. تىڭ يگەرۋشىلەر, ياعني مەنىڭ زامانداستارىم باقىتتى ۇرپاق. ولاردىڭ كوپشىلىگى سوعىس جىلدارىنداعى بالالار بولاتىن, تىڭ يگەرۋ جىلدارى قيىندىقتارعا توتەپ بەردى جانە ونىڭ زەينەتىن دە كوردى. – تىڭ كوتەرۋگە كەلگەن جاس ۋكراين قىزىنىڭ ءومىرى قازاق جەرىندە قالاي ءورىلدى؟ – مەن قازاقستانعا كەلگەنى­مە ەشقانداي وكىنبەيمىن, جاستى­عىم رومانتيكامەن ءوتتى. ومىرلىك سەرىگىمدى – ستەپان يوسيفوۆيچ نەچيتايلونى وسىدان تاپتىم. ءبىز ءبىر ۇل, ءبىر قىز وسىردىك, باقىتتى وتباسى بولدىق. – تىڭ يگەرۋشى ۇرپاقتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ – ءبىز ەرتە ەسەيدىك جانە وتە بەلسەندى ءومىر كەشتىك. جاسىمىزعا قاراماي قازىر دە سول مىنەزدەن وزگەرگەن جوقپىز, پاتريوتپىز. مەنىڭ جاسىم سەكسەننەن استى. قازىرگە دەيىن قالاداعى «جە­لەز­نو­دوروجنىي» شاعىن اۋدانى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتور­ايىمىمىن. قوعامدىق جۇ­مىس باستان اسادى, قاراعىم. قا­ريا­لاردىڭ كۇنبە-كۇن كەلىپ جاتاتىن تۋعان كۇنىمەن, مەرەيتويلارىمەن قۇتتىقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەنىڭ مىندەتىم, ارداگەرلەردىڭ ءان-بي انسامبلىنە قاتىسامىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن جۇرگىزەمىن, وقۋشىلارمەن كەزدەسۋلەردى قالدىرمايمىن, ايتا بەرسەم جالعاسا بەرەدى. ءوزىم ولەڭ جازامىن, زامانداستارىمنىڭ تۋعان كۇندەرىنە ارناعان ولەڭدەرىمدى «ليۋبيت كراي رودنوي ي ەگو ليۋدەي» دەگەن اتاۋمەن ءبىر كىتاپقا جيناس­تىردىم. سۋارىلمايتىن تەحنولوگيامەن 20 سوتىق جەرى بار ساياباقتى كۇتەمىن. تىڭ يگەرۋ ارقىلى ءار قيىردان كەلىپ, تۋىسىپ كەتكەن جاندارعا قازاقستان ماڭگى مەكەنگە اينالدى. ءبىزدىڭ ۇرپاققا ۋاقىت وسىنداي تاعدىردى جازدى. بۇگىندە قازاقستاننىڭ تىلەۋىن تىلەيمىز, تىنىشتىق بولسىن. ەلباسىنا العىسىمىزدى ايتىپ, باتامىزدى بەرىپ وتىرامىز. اڭگىمەلەسكەن ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي.