وتىرىسقا قاتىسۋشىلار اتا زاڭنىڭ ەل دامۋىنداعى ءرولى مەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ماڭىزىن تالقىعا سالدى. الداعى رەفەرەندۋم جيىننىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولدى. سپيكەرلەر داۋىس بەرۋ بەلسەندىلىگى ەل دامۋىنا قالاي اسەر ەتەتىنى تۋرالى پىكىرلەرىمەن ءبولىستى.
ءىس-شارا مودەراتورى, قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى قازبەك مايگەلدينوۆ 5 ماۋسىمدا وتەتىن رەفەرەندۋمنىڭ ماقساتى تۋرالى ايتىپ, اتا زاڭعا ەنگىزىلگەلى وتىرعان وزگەرىستەر بۇرىنعىداي پارلامەنت قابىرعاسىندا ەمەس, رەفەرەندۋم ارقىلى حالىق تالقىسىنا سالىنىپ قابىلدانعالى وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. سونداي-اق ەنگىزىلگەلى وتىرعان وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدىسى رەسپۋبليكانىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك مودەلدەن كلاسسيكالىق پرەزيدەنتتىك باسقارۋ مودەلىنە كوشۋى بولىپ وتىر.
Sarap كلۋبىنىڭ وسى باعىتتاعى وتىرىستارى بۇعان دەيىن قاراعاندى, اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا وتكىزىلىپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرتشىلىق تاراپىنان قىزۋ تالقىعا تۇسكەن.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 5 مامىردا ارنايى جارلىققا قول قويىپ, 5 ماۋسىمدا كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇيعاردى. ەلىمىزدە سوڭعى رەت رەفەرەندۋم وسىدان 27 جىل بۇرىن, ياعني 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا وتكەن بولاتىن. وندا حالىق قازىرگى كونستيتۋتسياعا داۋىس بەرگەن ەدى. سودان بەرى عىلىم مەن تەحنيكا دامىدى, قوعامدىق سانا ءوستى. نەگىزگى زاڭعا زامانعا ساي وزگەرىستەر ەنگىزىلگەلى وتىر, – دەگەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار قادىروۆ جينالعان كوپشىلىكتى وسى ساياسي ناۋقانعا ءبىر كىسىدەي قاتىسۋعا ۇندەدى.
جيىندا ق.مايگەلدينوۆ رەفەرەندۋم دەگەنىمىزدىڭ نە ەكەنىنە تۇسىنىك بەرىپ, كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەلى وتىرعانىن جەتكىزدى.
– قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە رەفەرەندۋمعا قارسىلىق بىلدىرۋشىلەر دە بار. ءار ازامات رەفەرەندۋمعا قاتىسىپ, ءوزىنىڭ پىكىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى ءبىلدىرۋى ءتيىس. رەفورمالار حالىق ءۇشىن جاسالۋدا جانە بۇل رەتتە ازاماتتار پىكىرى اسا ماڭىزدى. ماسەلەن, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ءرولىن اتا زاڭدا كورسەتۋ قاجەتتىلىگى قانشالىق ماڭىزدى دەگەن وي قوعامدا ءجيى ايتىلدى. اقىرى, وسى پىكىر ەسكەرىلىپ, جوبادان بۇل باپ الىنىپ تاستالدى, – دەدى ول.
جيىندا ءسوز العان وسكەمەن قالاسى اكىمدىگىنىڭ وكىلى شاھاردا 240 مىڭ داۋىس بەرۋشى, 120 سايلاۋ ۋچاسكەسى بار ەكەنىن, قازىرگى كەزدە ولاردىڭ الداعى ناۋقانعا دايىندالىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ءار ازامات ءوزىن تىزىمدەردەن تەكسەرە الادى. جالپى, قالانىڭ ازاماتتىق سەكتورى وتە بەلسەندى. رەفەرەندۋم جونىندە وبلىستىق جانە قالالىق شتابتار قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسكەن.
ساياساتتانۋشى سامات نۇرتازا كونستيتۋتسيالىق رەفورما رەسەي, تۇركيا, قىرعىزستان ەلدەرىندە وتكەنىن جانە ولاردا بۇل پروتسەسس پرەزيدەنتتىك بيلىكتى كۇشەيتۋ ءۇشىن جاسالعانىن ايتتى. ال بىزدە كەرىسىنشە, پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرى شەكتەلىپ, ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا مول قۇزىرەت بەرىلىپ وتىر.
س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى گۇلميرا بايىركەنوۆا اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسى «بiز, ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەن قازاقستان حالقى» دەپ باستالاتىنىن, سونداي-اق 3-باپتا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن-ءبىر باستاۋى – حالىق» دەپ جازىلعانىن ايتا كەلىپ, نەگىزگى زاڭدى قابىلدايتىن دا تەك حالىق بولۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. سوندىقتان, الداعى رەفەرەندۋم – ەلىمىزدىڭ دەموكراتيالىق باعىتتا قارىشتى دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن باتىل قادام.
– ءبىز قازىر اۋدان-قالالاردى ارالاپ, جۇرتشىلىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەمىز. جۋىردا عانا التاي اۋدانىنان ورالدىق. جالپى پارتيا الداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى تولىق قولداپ وتىر. «جەر – حالىقتىكى» دەگەندى ءبىز بۇرىننان-اق ايتىپ كەلەمىز. اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا دا وسىلاي جازىلعان, مۇنى قۇپتايمىز. ازاماتتاردىڭ ءبارىن رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا شاقىرامىز, اۋىزبىرشىلىگىمىزدى تانىتايىق, – دەدى كەزدەسۋدە «حالىق» پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى انجەلا گورنوستاەۆا.
قوعام بەلسەندىسى ءادىل سايلاۋبەك كوپشىلىك تاراپىنان وزگەرىستەر كەرەك دەگەن سوزدەر ءجيى ەستىلەتىنىن ايتىپ, الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ناق سول وزگەرىستەردىڭ باستاۋى بولعالى تۇرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ پىكىرىنشە, رەفورمالار – الداعى دامۋدىڭ نەگىزى ءارى قوعامداعى شيەلەنىستەردىڭ الدىڭ الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى.
كەزدەسۋ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وتكەندىكتەن جيىنعا ستۋدەنتتەر كوپ قاتىسىپ, تالقىلاۋ كەزىندە بەلسەندى بولدى. سونىمەن قاتار, كەلگەن ساراپشىلارعا ءوز ساۋالدارىن دا قويدى. ايتالىق, 3-كۋرس ستۋدەنتى نۇراي مەدەۋحانوۆا ەكىنشى رەسپۋبليكانىڭ بىرىنشىدەن قانداي ايىرماشىلىعى بولاتىنىن سۇرادى. ساراپشىلار, ءبىرىنشى رەسپۋبليكا تۇسىندا ەلىمىزدىڭ شەكاراسى شەگەندەلىپ, الەمگە تانىلعانىن اتاپ, الايدا ساياسي جۇيەنىڭ سوڭعى جىلدارى تۇرالاپ قالعانىن, دەموكراتيالىق ۇردىستەردىڭ تەجەلگەنىن باسا ايتتى. ەكىنشى رەسپۋبليكا ادىلەتتى قوعام ورناتۋدى, ءار ازاماتقا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگىن بەرۋدى كوزدەيدى.
ساياساتتانۋشى دينا ايكەنوۆا جاستاردى ەلىمىزدىڭ ساياسي ومىرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ساياسي ءىس-شارالارعا, مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىنە بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما سايلاۋ جۇيەسىنە دە ماڭىزدى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەپ وتىر. ماجوريتارلىق جۇيە كەز كەلگەن ازاماتتىڭ پارتيا قاتارىنا قوسىلماي-اق, اۋداندىق-قالالىق, وبلىستىق ماسليحاتتارعا, پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتات بولۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى.
كەزدەسۋدى تۇيىندەگەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار قادىروۆ جينالعانداردى Sarap ەكسپەرتتىك كلۋبىنىڭ تەلەگراممداعى پاراقشاسىنا كىرىپ, كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تۋرالى تولىق اقپارات الۋعا جانە ءوز پىكىرلەرىن اشىق بىلدىرۋگە شاقىردى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
