«قازاقتى» قايتا ءتىرىلتىپ, «ايقاپتى» ەلىمەن قاۋىشتىرعان

اماندىق, ساۋلىق سۇراسقان سوڭ:

– اناۋ ءبىزدىڭ كۋرستاس دوسىمىز بان­زاي-بانزايدىڭ جۇمىسسىز جۇرگەنىن بىلە­سىڭ عوي, – دەدى.

ءبىز ستۋدەنتتىك شاقتاردان وزىمىزبەن بىرگە وقىعان دوسىمىز قوعاباي سارسە­كەەۆتى سىرتقى كەسكىن-كەلبەتىنىڭ جاپون­دىقتارعا ۇقساستىعىنا قاراي ءوزارا اڭگى­­مەمىزدە جاپون سوزدەرىمەن «بانزاي-بان­زاي» دەپ تە اتاي بەرەتىن ەدىك.

– قازىر سەندە باس رەداكتورىڭنىڭ ورنى بوس تۇر عوي, سول ورىنعا قوعابايدى الساڭ قايتەدى؟ – دەپ ۇسىنىسىن قوسا ايتتى رىمعالي.

 – الۋعا قارسى ەمەسپىن. بىراق اۋەلى قوعابايدىڭ وزىمەن سويلەسىپ الايىن, – دەدىم مەن.

– مەن سويلەستىم. سەن شاقىرساڭ, ول بارادى, – دەدى رىمعالي.

قوعاباي سارسەكەەۆ ول كەزدە ەسىمى ەلگە تانىلىپ كەلە جاتقان جازۋشى, «قازاقستان پيونەرى», «سوتسياليستىك قازاقستان», «قا­زاق ادەبيەتى» سياقتى گازەتتەردە جاۋاپتى قىز­مەتتەر اتقارىپ, تاجىريبە جيعان, «درۋگ چيتاتەليا» سياقتى اپتالىق باسىلىمدا باس رەداكتور بولىپ ىسىلعان قىزمەتكەر ەدى. Cوعان دەيىن ول بۇرىنعى جۇمىسىنان ءوتىنىش جازىپ بوسانعان سوڭ حالىق باتىرى امانگەلدى يمانوۆ تۋرالى رومان جا­زىپ جۇرگەنىن دە بىلەتىنمىن. شاماسى, ەندى قىزمەتكە قايتا تۇرۋدى ويلاي باستاعان سەكىلدى.

– جارايدى, وندا. الايىن, – دەدىم.

ءسويتىپ, قوعاباي دوسىمىز مەن ديرەكتور بولىپ ىستەيتىن «جالىن» باسپاسىنا باس رەداكتور بولىپ كەلگەن ەدى.

باسپاعا تۇسكەن قولجازبالارمەن تانىسۋ, ءاربىر جىلعا تاقىرىپتىق جوس­پار قۇرۋ, وعان ءتاۋىر دەگەن دۇنيەلەردى ىرىك­تەپ ەنگىزۋ, شىعارمالاردى رەداكتسيا­لاۋ, تەرگىزۋ, شىعاتىن كىتاپتاردى كوركەم­دەۋ, سۋرەتشىلەرمەن, باسپاحانامەن جۇ­مىس ىستەۋ, دايىن بولعان كىتاپتاردى وبلىس­تىق كىتاپ ساۋداسى مەكەمەلەرىنە جو­نەلتۋ سياقتى وندىرىستىك, باسپاگەرلىك جۇمىس­تاردىڭ بارلىعىن تەز ارادا مەڭگەرىپ الىپ كەتتى.

ول كەزدەردە جىل سايىن ماسكەۋدە حا­لىقارالىق كىتاپ جارمەڭكەسى وتەتىن. وعان ءوز ەلىمىزدىڭ دە, شەتەلدەردىڭ دە باس­­پاگەرلەرى قاتىساتىن. شىعارىلعان كىتاپ­تار سول جارمەڭكەدە بارلىق جاعىنان سىن­عا تۇسەتىن. ءتاۋىر دەگەن كىتاپتارعا گرا­مو­­تالار بەرىلەتىن. شەتەل باسپالارى وزدە­رىنە ۇناعان شىعارمالاردى ءوز ەلىندە باس­تىرىپ شىعارۋعا بىزدەردىڭ باسپالارمەن شارت جاساساتىن. ول جارمەڭكەلەردەن دە «جالىن» باسپاسى ولجالى بولىپ ورالىپ ءجۇردى. وسىنداي جۇمىستاردىڭ بارىندە قوعابايدىڭ دا ايتارلىقتاي ۇلەسى بار ەدى.

ودان كەيىنگى كەزەڭدە مەن جوعارى جاق­­تىڭ شەشىمىمەن رەسپۋبليكالىق كىتاپ ساۋداسى مەكەمەسى «كازكنيگاعا» باسقا­رۋشى بولىپ تاعايىندالدىم. «قازاق كىتاپ­تارىنىڭ تيراجى وسپەي قويدى, سونى قالايدا ءوسىرۋ كەرەك» دەگەن مىندەت قو­يىلدى ماعان. كورشى رەسپۋبليكالاردىڭ كىتاپ ساۋداسى مەكەمەلەرى «وزبەككىتاپ», «قىرعىزكىتاپ» دەپ ءوز تىلدەرىندە, ال ءبىز­دىڭ مەكەمە «كازكنيگا» دەپ ورىسشا اتالاتىن. وسىنى ماسكەۋدىڭ رۇقساتىمەن «قازاقكىتاپ» دەپ وزگەرتۋگە جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتى. قازاق كىتاپتارىنىڭ تيراجىن ءوسىرۋ ماسەلەسى دە ويداعىداي شەشىلدى.

وسىدان كەيىن مەن رەسپۋبليكانىڭ اقپا­رات جانە كىتاپ باسپاسى مينيستر­لىگىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىن­دالدىم دا, «قازاقكىتاپقا», مەنىڭ ورنىما «جالىن» باسپاسىنان باستىق بولىپ قوعا­باي باردى.

سول ۋاقىتتا رەسپۋبليكامىزدا جەكە­شەلەندىرۋ ناۋقانى باستالدى. ءار ۋاقىتتا شيراق قيمىلدايتىن قوعاباي بۇل بولىستە قۇر قالماي, الماتىنىڭ كوك بازارى ماڭىنداعى جەدەل باسىلىمدار باسپاحاناسىن مەنشىگىنە الىپ, مەملەكەتتىك باسپا كوميتەتىنەن ءبولىنىپ شىعىپ, باسپاحانا جۇمىسىن ءتيىمدى كوممەرتسيالىق جولعا قويدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ قاتارىمىزداعى العاشقى «اقشالى مىرزالاردىڭ» بىرىنە اينالدى. سويتسەك, ول تاپقان تابىسىن تەك ءوز يگىلىگىنە عانا جۇمساماي (سول كەزدە الماتىدا ەكىقاباتتى كوتتەدج سالىپ, استىنا جارقىراعان قىمبات كولىك الىپ مىنگەننەن باسقا), جيناقتاپ قور قۇرۋعا كىرىسكەن ەكەن. ونداعى ويى ءوزىنىڭ جەرلەستەرى, الاشورداشىل اعالارى رەۆو­ليۋتسياعا دەيىن-اق تۋعان حالقىنا جانى اشىپ, سونىڭ كەلەشەگى جارقىن بولسىن, سوعان قىزمەت ەتسىن دەپ شىعارعان «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىن قايتادان ءتىرىلتۋ ەكەن عوي. ول ءوزىنىڭ بۇل ويىن سول كەزدەرى ارالاسقان, سىرلاس جاقىن دوستارى بولعان بىزدەرگە دە بىلدىرگەن ەمەس. گازەت شىعارۋعا ءتيىستى قارجىنى جيناپ بو­لىپ, «قازاق» گازەتىن قايتا شىعارۋ­عا ۇكى­مەتتەن ليتسەنزيا الىپ, رەداكتسيا ۇجى­مىن جاساقتاپ, وتكەن عاسىردا, 1918 جىلى 265 سانى شىققاننان كەيىن قاراجات تاپشىلىعىنان توقتاپ قالعان ۇلت گازەتىن № 266 دەپ قايتا جالعاستىرىپ, ءتىرىلتىپ, 2006 جىلدىڭ 22 ناۋرىزى كۇنى قايتادان شىعارا باستاعانىندا ءبىر-اق بىلدىك. ونىڭ بۇل ءىسى شىندىعىندا ەرلىككە ءتان قارە­كەت ەدى.

جۇرتقا ۇنايتىن, وقىلاتىن, سونىمەن بىرگە رەسپۋبليكا ومىرىندەگى ماڭىزدى جاڭالىقتاردى دەر كەزىندە جاريالاپ وتىراتىن, ەلەۋلى, وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرە­تىن, ەلىمىزدىڭ گۇلدەنىپ, كوركەيۋىنە بەلسەن­دى اتسالىساتىن گازەت شىعارۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن وسى سالادا قىزمەت اتقاراتىن جۋر­ناليستەر جاقسى بىلەدى. قوعاباي سوڭ­عى دەمى تاۋسىلعانشا وسىلايشا, ءوز ەركى­مەن, بار ماشاقاتىن اۋىرسىنباي ارقا­لاپ, ۇزبەي شىعارعان «قازاق» گازەتى دە كوپ­شىلىكتىڭ كوكەيىنەن شىققان باسىلىم بولعانىن ايتۋعا ءتيسپىز.

«اقساق قويداي باسقادان كەيىن قالعا­نىمىز با؟ جوق, قالماس امالىن ىزدەپ قامدانامىز با؟ قالمايمىز دەسەك, قا­راپ جاتپالىق. كوپ ىسىنە كوپ بولىپ جابى­لايىق. ساڭىلاۋلى, سانالى, حالىق ازاماتتارى كومەك ەتىپ, كۇش قوسىپ, دەمەر دەگەن ءۇمىت زور...

اتالى جۇرتىمىزدىڭ, ادۋىندى ۇلتى­مىزدىڭ ارۋاقتى اتى دەپ گازەتىمىزدىڭ ەسى­مىن «قازاق» قويدىق. ۇلت ءۇشىن دەگەن ءىستىڭ ۇلعايۋىنا كۇشىن قوسىپ, كومەك­تەسىپ, قىزمەت ەتۋ قازاق بالاسىنا مىندەت. حالىققا قىزمەت ەتەمىن دەسەڭدەر, ازاماتتار, تۋرا جولدىڭ ءبىرى وسى. جول ۇزاق, عۇمىر قىسقا, قولدان كەلگەنىن عۇمىر جەت­كەنىنشە ىستەپ كەتەلىك. مالشا وتتاپ, اساپ ءىشىپ, حالىق ءۇشىن قام قىلماي, قا­رىن تويعانىنا ءماز بولىپ, مال ولىمىندە ولمەيىك.

ۇلت حالىن ويىمىزعا الىپ, قىزمەت ەتۋدى موينىمىزعا الىپ, ارناعان ءبىر ءىسىمىز. قۇداي ءساتىن سالسىن, ء«اۋمين» دەپ قول جايىپ, ء«اۋپ» دەپ كۇش قوسىپ, «اللا» دەپ ىسكە كىرىسەلىك! «قازاق», № 1, 1913 جىل.»

وتكەن عاسىردا, 1913 جىلى «قازاق» گازەتى العاش شىققاندا الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ قازاق حالقىنا وسىنداي ۇندەۋ تاستاپ, ەلشىلدىك مىنەز تانىتىپ, حالقىمىزبەن وسىلايشا ديدارلاسىپتى. بايىپتاپ قاراساق, وسى ءسوزدىڭ, وسى ۇراننىڭ بۇگىن دە ماڭىزىن جويماعانى, ۇلتىمىزعا ءالى كۇنگە كەرەك ەكەنى, قىزمەت ەتە بەرەتىنى انىق.

وسى جەردە مەن ەندى قوعاباي سارسەكەەۆ باس رەداكتورى بولىپ شىعارعان «قازاق» گازەتىنىڭ سىر-سيپاتىنا, ءمان-ماڭىزىنا, مازمۇنىنا ازىراق توقتالىپ ءوتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن. ەڭ الدىمەن ايتىلار نارسە – وتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باستاپقى جىلدارىندا, دالىرەك ايتساق 1913 جىلدىڭ 2 اقپانىندا العاشقى سانى جارىققا شىققان «قازاق» گازەتى قاراجات جوقتىعى, جاڭا وكىمەتتىڭ قىرىن قاراعانى مەن باسقا دا قيىندىقتار سالدارىنان 1918 جىلى شىعۋىن توقتاتقانى – تاريحي فاكتى. بۇل گازەت بار عۇمىرلا­رىن حالقىنىڭ, تۋعان ۇلتىنىڭ العا باسۋىنا, الەمدەگى وركەنيەت كوشىنىڭ سوڭىن­دا قالماي, ءوسىپ-وركەندەۋىنە باعىشتاپ, سول جولدا جان اياماي قىزمەت ەتكەن الاش ارىستارىنىڭ جانقيارلىق ەڭبەكتەرى ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. اراعا 88 جىل سالىپ, «قازاق» گازەتىن قايتا ءتىرىل­تىپ, «ايقاپ» جۋرنا­لىن ەلىمەن قاي­تا قاۋىشتىرعان دوسىمىز قوعاباي سار­سە­كەەۆتىڭ ەڭبەگى دە شىن مانىندە ەرلىككە بالاۋعا تۇرارلىق ءىس ەكە­نىن ماقتانىشپەن, سەنىممەن ايتا الامىز.

الاش ارىستارى شىعارعان «قازاق» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق تويى رەسپۋبلي­كامىزدا كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. وبلىستار­دا, جەر-جەردە وسى تويعا ارنالعان ءارتۇر­لى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, احمەت بايتۇرسى­نوۆ اتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتتە جانە وزگە دە جو­­­­عارى ءبىلىم شاڭىراقتارىندا, كىتاپحا­نالاردا ءارتۇرلى عىلىمي كونفەرەن­تسيا­­لار ءوتتى. ق.سارسەكەەۆ ءوزى باسقارعان ۇجىم­نىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن, گازەتكە جاناشىر ازاماتتاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن الماتىداعى «دوستىق» ۇيىندە زيالى قاۋىمنىڭ باسى قوسىلعان ۇلكەن جيىن وتكىزىلدى. وعان اقىن-جازۋشىلار, عالىم-اكادەميكتەر, باق وكىلدەرى قاتىستى. ەسىمدەرى ەلگە تانىمال تۇلعالار ءابدى­جامىل نۇرپەيىسوۆ, سەرىك قيراباەۆ, مۇح­تار شاحانوۆتار, تاعى باسقالارى سوي­لەپ, قالىڭ وقىرماندى ۇلتتىق ماڭى­زى جوعالماعان ۇلى گازەتپەن قايتا قاۋىش­تىرعان قوعاباي سارسەكەەۆكە العىستارىن ايتتى.

«قازاق» ءتورت جىلدان ارتىق شىعىپ كەلە جاتىر. ونىڭ بەتىندە تاۋەلسىز ەلدىڭ وزەكتى پروبلەمالارى, ۇلت تاعدىرى جانە ونىڭ ءداستۇرى, ءتىلى, ءدىنى, ەل تىرشىلىگىنە تا­ۋەلسىزدىك رۋحىن ەنگىزىپ, ونى كوتەرۋدىڭ جولدارى, تاعى باسقا زامان مەن قوعام­نىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىعا تۇسۋدە. ويلى ۇسىنىستار, سىن پىكىرلەر ايتىلۋ­دا. ءبارى دە ەلدىڭ قامى ءۇشىن! قازاقتىڭ زيالى قاۋىمى, جالپى وقىرمان جۇرت گازەتتىڭ شىعۋىن قۋانا قارسى الىپ, ول كوتەرگەن ماسەلەلەرگە ءۇن قوسۋدا», دەپ جازعان ەدى سول تۇستا ادەبيەتىمىزدىڭ ابىز تۇلعاسى سەرىك قيراباەۆ. گازەت وقىرماندارى­مەن كەزدەسۋلەرى كەزىندە الاش ارىستارى شىعارعان, ولاردىڭ ءىسىن جالعاي وتىرىپ, ءوزى شىعارعان «قازاق» گازەتى جايىندا كەيبىر سىرلاردىڭ تيەگىن اعىتقان ەدى قوعاباي دوسىمىز. ماسەلەن, وتكەن عاسىر­دىڭ وتىزىنشى جىلدارىندا ءوزىنىڭ تۋعان ناعاشىسى ءجۇسىپنازار بايتۇرسىنوۆ م.دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاعىن» ساندىقتا ساق­تاپ, ولەڭدەرىن جاتقا وقىپ, انگە سالىپ ورىنداعانى ءۇشىن ۇستالىپ, اتىلعانىن ايتاتىن. ءجۇسىپنازار ەشكىمگە قيانات جاسا­ماعان, وكىمەتكە زيان كەلتىرمەگەن, ىشپەگەن-جەمەگەن, نە ۇرانداتىپ حالىق اراسىنا شىقپاعان, تەك تابيعي دارىندى ءانشى بولعان ادام ەكەن. ونىڭ وسىنداي اڭگىمەسىن ەستىگەندە ەرىكسىز وتىزىنشى جىل­دارداعى رەپرەسسيانىڭ ايازدى سۋىق ىزعارىن ارقامىزبەن سەزىنگەندەي كۇي كە­شە­تىنبىز. ال گازەتتىڭ ءجۇز جىلدىعى توي­لانعان كەزدە وزىنە رەسپۋبليكامىزدىڭ ءار وڭىرىنەن تانىمايتىن تالاي ازامات­تار حابارلاسىپ, العىستارى مەن ىزگى تىلەكتە­رىن ايتقانىن اڭگىمەلەگەن كەزىندە ءجۇزى دە جادىراپ, جايناپ كەتەتىن. «سولاردىڭ ءبىرى – بوشاي كىتاپباەۆ دەگەن اعامىز, جاسى توقساننان اسقان, سوناۋ وسكەمەننەن ءالى كۇنگە دەيىن ءجيى-ءجيى قوڭىراۋ شالىپ, حابارلاسىپ تۇرادى, اقىل-كەڭەسىن بەرۋدەن جالىقپايدى», دەيتىن ەدى قوعاباي دوسىمىز.

اپتا سايىن كولەمدى, جۇرت ريزا بوپ وقيتىن گازەت شىعارۋدىڭ قامىمەن جۇرگەن دوسىمىز قوعاباي سول كۇندەرى ەلىمىزگە پايدا كەلتىرەتىن تاعى ءبىر ما­ڭىزدى ماسەلەنى ويلاپ ءجۇرىپتى, ول – «قازاق» گازەتىنە قوسا ۇلتىمىزدىڭ باس­پاسوزىندە, تاريحىندا ۇمىتىلماس ورنى بار «ايقاپ» جۋرنالىن دا قايتا ءتىرىلتىپ, ەلىمىزبەن قايتادان تابىستىرۋ ەكەن.

وسى ورايدا كازاكتىڭ تۇڭعىش قوعام­دىق-ساياسي جانە ادەبي جۋرنالى «ايقاپ» تۋرالى دا ازىراق مالىمەت بەرە كەتكەنىمىز ارتىق بولمايتىن سەكىلدى. «ايقاپ» «قا­زاق­تان» بۇرىن شىققان. ول 1911 جىلدىڭ قاڭتارىنان 1915 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن ترويتسك قالاسىندا شىعىپ تۇرعان, سودان كەيىن قاراجات جەتىمسىزدىگىنەن جابىلىپ قالعان. كولەمى 16-24 بەت, تيراجى 1000-2000 دانا بولعان. بارلىعى 88 ءنومى­رى جارىق كورگەن. رەداكتورى دەموكرات-­جازۋشى, ۇلتتىق جۋرناليستيكامىز­دىڭ نەگىزىن قالاعان مۇحامەدجان سەرالين بولاتىن. جۋرنال جۇمىسىنا س.تورايعىروۆ, س.سەيفۋللين, ب.مايلين, س.دونەنتاەۆ, س.كوبەەۆ سىندى ۇلتىمىزدىڭ تالانتتى اقىن-جازۋشىلارى بەلسەنە اتسالىس­قان. «ايقاپ» قازاق حالقىنىڭ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ءومىرىنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنە, مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ, ءتىلدىڭ دامۋى­نا, حالىق-اعارتۋ جۇمىسىنا كوڭىل ءبولدى. كوشپەلى قازاق شارۋالارىنىڭ قوعام­دىق-ەكونوميكالىق جاعدايىن تو­لىق كورسە­تىپ, وتىرىقشىلىق تۇرمىسقا كو­شۋدىڭ قاجەتتىگىن جازدى. ايەل تەڭدىگى ماسەلەلە­رىن كوتەردى. بۇگىنگى جيىرما ءبىرىنشى عاسىر­دا قوعاباي دوسىمىز حال­قىمىزدىڭ سول تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپ-قا» دا ەكىنشى ءومىر سىيلادى. ءوزى ومىرگە كەلگەن, قازاقتىڭ قاسيەتتى كەڭ دالاسىنىڭ قاستەرلى ءبىر پۇشپاعى تورعاي وڭىرىندە «ەلىم, ۇلتىم, جۇرتىم» دەپ وزىنەن بۇ­رىن عۇمىر كەشكەن الاششىل اعالارى­نىڭ كۇرەسكەن ءىسىن بۇگىنگى زامانىمىزدا جالعاي ءتۇستى. ءسويتىپ, «قازاق» گازەتىنە قوسا «ايقاپ» جۋرنالىن شىعارۋدى دا قولعا الدى. قوعاباي­دىڭ بۇل ىسىنە اقىندارىمىز دا لايىقتى باعاسىن بەرگەن ەدى.

«...احاڭ-جاحاڭنىڭ بەلىنەن

جارالعان جوق قوي» دەمە, سەن.

سولاردىڭ تۋعان ەلىنەن,

شىققان ۇل – بۇل دا ەرەسەن!

باباسى ونىڭ قوبىلاندى,

قارا قىپشاق قوي – ءتۇپ ءتورى!

ۇرپاعى قوقاڭ وعلاندى,

دەمەسسىڭ قالاي كوكبورى! –

دەپ جىرلادى اقىن حاميتبەك مۇساباەۆ.

... ءسوزى بولەك, ءىسى بولەك,

بەينەت-سۋعا ءتۇسىپ الەك.

قايراتىنا تاڭداناسىڭ

جانى ءسىرى كىسى مە دەپ, –

دەگەن جولدارمەن وعان ءوزىنىڭ قۇرمەتىن, ءسۇيسىنىسىن ءبىلدىردى ءجۇرسىن ەرمان.

... الاش مۇڭىن جوقتاعان, اعا, سەنى

ارىستاردىڭ جالعاسى دەپ بىلەمىن! – دەپ تولعادى رافاەل نيازبەك.

سول كەزدەردە مەن دوسىمىز قوعاباي­مەن ءجيى ارالاسىپ جۇرەتىن ەدىم. ەندى بۇگىن ويلانسام ول دا ءبىر ءومىرىمىزدىڭ ساۋلەلى, جارقىن كەزەڭى ەكەن عوي. 2014 جىلى جاز ايىندا «قوعاباي اۋىرىپ قالىپتى» دەگەن جايسىز حابار جەتتى الماتىدان. سودان بۇرىن كوكتەمدە ونىڭ ءبىراز ۋاقىتقا امەريكاعا بارىپ قايتقانىن بىلەتىن ەدىم. سول ەلدەگى بالالارى مەن نەمەرەلەرىن ساعىنىپ, سولاردى كورىپ قايتۋعا بارعان عوي دەپ ويلاعان­مىن. بىراق سوڭىنان ءبىر رەت سويلەسكەنىمىزدە ­ول سول جولى امەريكاداعى دارىگەرلەرگە ­دە كورىنىپ كەلگەنىن ايتقان ەدى. مەن بىر­دەن سەكەم الىپ, ءمان-جايىن سۇراستىرا باستاعانىمدا:

– ونشالىقتى الاڭدايتىن ەشنارسە جوق. مەن شىلىمدى كوپ تارتامىن عوي, سونىڭ وكپەگە ازىراق اسەرى بولعان سياقتى. ول جاقتاعى دارىگەر «شىلىمدى قويىڭىز» دەپ, ءبىراز دارىلەر جازىپ بەردى. ەندى سول دارىگەردىڭ ايتقانىن ورىنداپ ءجۇرمىن, – دەدى.

مەن ونىڭ شىلىمدى كوپ تارتاتىنىن بىلەتىن ەدىم. «وسىنى قويساڭشى» دەپ بىرنەشە رەت كەڭەس تە بەرگەنمىن. «ول دا ويدا جوق ەمەس» دەپ سىرعىتپا جاۋاپ بەرگەن. ەندى تەلەفوننان مەنىڭ ابىرجىعان ءۇنىمدى ەستىگەن سوڭ مەنى تىنىشتاندىرايىن دەدى مە, «سەن ۋايىمداما, بۇل اۋرۋدان جازىلامىن» دەدى دە, اڭگىمەنى باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى. كۇلدىرەتىن ءبىراز نارسەلەر ايتتى... سودان كەيىن ونىڭ امەريكاعا قايتادان ۇشىپ كەتكەنىن ەستىدىم. ۇشار الدىندا كۋرستاس دوسىمىز ماتكەرىم اكىمجانوۆپەن سويلەسىپتى. «وسى جولى وتكەندەگى كورىنگەن امەريكالىق دارىگەرگە قايتا جولىعىپ, «اۋرۋىنان جازىلدى» دەگەن قاعازىن الىپ قايتپاق ويىم بار. سودان كەيىن اللا جازسا استاناعا قايتا بارعانىمدا وزدەرىڭ سياقتى دوستاردى جيناپ, ەمىن-ەركىن ويناپ-ك ۇلىپ وتىرىپ, جاقسى ءبىر كەش وتكىزەرمىز دەگەن جوسپار بار» دەپ, قۋانتىپ تاستاپتى. ماتكەرىم ول حاباردى سول كۇنى-اق ماعان جەتكىزگەن. ەرتەسىندە مەن دە ۇيىنە, وزىنە تەلەفون سوققانىمدا ءبىراز ۋاقىت جاقسى سويلەستىك. كۇلدىرگى, قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتتى. مەنىڭ دە كوڭىلىم ورنىنا ءتۇسىپ, اۋرۋىنان ايىققان ەكەن, ەندى ءبىرجولا ايىعىپ كەتسە ەكەن دەگەن تىلەك كوكەيدە تۇردى.

سونىڭ الدىندا, بۇرىنىراق, مەنىڭ ومىرىمدە دە كۇردەلى وقيعالار بولعان ەدى. ءومىر بويعى جۇبايىم حابيبا اۋباكىرقىزى قايتىس بولىپ, قاتتى قي­نا­لىپ, داعدارىپ قالعانمىن. ودان كەيىن, جىلدان اسا ۋاقىت وتكەندە, دوسىم رىمعالي مەن جۇبايى حاديشانىڭ دانەكەر بولۋىمەن ەكىنشى رەت وتباسىن قۇردىم. ءساتى تۇسكەندە ەكىن­شى جۇبايىم ءاسيا شاكەنقىزى ادام­گەرشىلىگى مول جاقسى ادام بولىپ كەز­دەستى. ەكەۋمىزدىڭ استاناداعى شاڭىراق قۇر­عان شاعىن تويىمىزعا قوعاباي سوندا جۇبايى گۇل­بارشىنمەن الماتىدان ادەيى ۇشىپ جەتكەن ەدى. ءسويتىپ, اسيامەن تانىسقان. رۋ سۇراسا كەلگەندە ەكەۋى دە ارعىن رۋىنان بولىپ شىقتى. «سەن ءوزىمنىڭ قارىندا­سىم ەكەنسىڭ عوي. بايقا, مىناۋ كۋرستاسىم بوداۋباەۆ وتە ءبىر قيىن ادام, ەگەر رەنجىتەتىن بولسا بىردەن ماعان حابارلاس», – دەپ ازىلدەگەن. «سەن, بولات, مە­نىڭ قارىنداسىمدى رەنجىتپە», دەپ كۇلە سويلەپ, تاعى شەگەلەگەن. سودان كەيىن ارامىزداعى بۇرىننان بار وتباسىلىق دوستىق قاتىناستارىمىز بۇرىنعىشا جالعاسا تۇسكەن.

ءبىر رەت الماتىعا جولىمىز تۇس­كەندە قوعاباي بىردەن: «ەشقايدا بار­مايسىڭدار, ءبىزدىڭ ۇيدە بولاسىڭدار», دەپ شەگەلەپ, ۆوكزالدان قارسى الىپ, الماتىداعى جاڭادان سالىپ بىتىرگەن ۇيىنە الىپ كەتكەن. سول جولى قوعاباي مەن گۇلبارشىننىڭ قوناعى بولىپ, ۇمىتىلماس ءبىر اپتا ۋاقىتتى بىرگە وت­كىزگەنبىز. ەندى مىنە...

امەريكادان كەلگەن قوعابايدى ۇشاق­تان «جەدەل جاردەم» ماشيناسى قارسى الىپ, اۋرۋحاناعا الىپ بارىپتى. سودان ايىعا الماي, ەسىل ازامات, اقىرى كوز جۇ­مىپتى. ءبىز دە, جۇبايىم ەكەۋمىز, بۇل قارالى حاباردى ەستي سالا, دوسىمىزدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالايىق دەپ, بوگەلمەستەن الماتىعا ۇشتىق...

قوعاباي استانادا ءبىزدىڭ ۇيدە سوڭعى رەت بولعانىندا «قازاق شارۋاسى» اتتى كىتابىن سىيلاپ: «بولات, ءاسيا, جاندارىم, سەندەر مەنىڭ تىرەگىمسىڭدەر عوي! اللا, اداسىپ قالمايىق, ءبىر ءبىرىمىزدى جو­ع­الت­پالىق. وزدەرىڭنىڭ قوعاشتارىڭ. 14.04.2013 ج. استانا» دەپ قولتاڭبا جازىپ بەرگەن ەدى. ونىڭ بۇل سوزدەرىنە ول كەزدە ءمان بەرمەگەنمىن. ەندى عانا ول سول كەزدىڭ وزىندە-اق ايىقپاس دەرتكە شالدىققانىن بىلگەن ەكەن-اۋ, بىراق بىزگە سەزدىرمەگەن ەكەن-اۋ دەگەن وي كەلىپ وتىر. ول تىلەككە اللا جەتكىزبەدى, نە شارا.

ق.سارسەكەەۆ بىزگە, دوستارىنا عانا ەمەس, ءوزى جانىڭداي سۇيگەن حالقىنا كەرەك ۇلكەن جۇرەكتى, ۇشقىر ويلى ازامات ەدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىنداعى حالقى­مىزدى ۇلت بولىپ ۇيىسۋعا, ەل بولىپ ەڭسە كوتەرۋگە جۇمىلدىرۋعا تىرىسقان الاش كوسەمدەرى شىعارىپ, ارتىنان جابىلىپ, توقتاپ قالعان «قازاق» گازەتىن 88 جىلدان كەيىن, «ايقاپ» جۋرنالىن 99 جىلدان كەيىن قايتا ءتىرىلتىپ, قايتا شىعارىپ, ەرلىك جاساعانىن جوعارىدا ايتتىق. تاۋەلسىز­دىك العان مەملەكەتىمىزدى ناعىز ۇلتتىق ەلگە اينالدىرۋ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى ءوزى­­نىڭ لايىقتى, مارتەبەلى تۇعىرىنا قون­دى­رۋ, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ىرگەتاسىن بەكىتە ءتۇسۋ جولىندا كۇش-قۋاتىن دا, قالامگەرلىك تالانتىن دا, كاسىپكەرلىكپەن, ەڭبەگىمەن تاپقان قارجى-قاراجاتىن دا اياماي جۇمساپ, اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا جانكەشتىلىك­پەن ەڭبەك ەتتى. ونىڭ قالامىنان تۋعان شىعار­مالارى دا, قوعامىمىزعا سىڭىرگەن ەڭبەگى دە حالقى­مىزدىڭ ساناسىنان, تاريحىنان وشپەسى انىق.

دوس تۋرالى ەسسەمنىڭ سوڭىندا قوعا­باي قايتا شىعارعان «قازاق» گازەتى مەن «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ سودان كەيىنگى عۇمىرى تۋرالى دا بىرەر اۋىز ايتا كەت­كەنىم ءجون سياقتى. قوعاباي ومىردەن قايتقان سوڭ گازەت پەن جۋرنالدىڭ شىعۋى توقتاپ قالعان جوق. قوعاباي جاساقتاعان رەداكتسيا ۇجىمى قوعابايدىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, قوعاباي قايتقاننان كەيىنگى باس رەداكتورى جاسۇلان ماۋلەن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن بۇل باسىلىمداردىڭ ودان ءارى شىعا بەرۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل ءۇشىن ولارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. تەك 2016 جىلى عانا قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ع.مۇتانوۆ جۋر­نالدى ودان ءارى جالعاستىرىپ شىعارۋ قۇقىعىن ۋنيۆەرسيتەتكە بەرۋدى ءوتىنىپ, سۇراپ الدى.

بۇل ەكى باسىلىم دا بۇگىنگە دەيىن حال­­­قىمىزعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋمەن كەلەدى.

بولات بوداۋباي,

جازۋشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى