رەسپۋبليكا بويىنشا وتكىزىلەتىن رەفەرەندۋم توڭىرەگىندەگى ماڭىزدى سۇراقتارعا جان-جاقتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن, قوعامدىق وي-پىكىردى تالقىلاپ-تارازىلاۋ ماقساتىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتىنان سايلانعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ پەن يۋري لي نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى №53 مەكتەپ-ليتسەيىنە باردى. ماجىلىسمەندەر نۇر-سۇلتان قالاسى مەكتەپ ديرەكتورلارىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارلارى مەن ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ تاريح مۇعالىمدەرىنە «رەفەرەندۋم-2022: قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحىنداعى ءرولى مەن ماڭىزى» تاقىرىبىندا سەمينار وتكىزدى.
«وسى كەزدەسۋگە كەلە جاتىپ قالتا تەلەفونىمنان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مىناداي سوزدەرىن وقىدىم: «بەسىنشى ماۋسىمدا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىن بولدى. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 33 بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. مەنىڭ ماقساتىم – حالقىما مەيلىنشە ەركىندىك بەرۋ, دەموكراتيا مەن زاڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ. پرەزيدەنت رەتىندە ەشقانداي ارتىقشىلىقتار مەن جەڭىلدىكتەرگە قۇمار ەمەسپىن. مۇندايدى قالامايمىن». الدا بولاتىن رەفەرەندۋمنىڭ ەڭ نەگىزگى وي-ءتۇيىنىن وسى سوزبەن ايتۋعا بولادى. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا بارىنشا مول بوستاندىق بەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. حالىق ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشەتىندەي بولۋى ءۇشىن, مەملەكەتتىڭ ءىسىن بارلىق ولشەم بويىنشا حالىقتىڭ ءوزى ايقىندايتىن جاعداي جاساۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزگەلى وتىر. 1995 جىلدان بەرى رەفەرەندۋم وتكىزىلگەن ەمەس. 27 جىل بويى. وسى جىلداردىڭ ىشىندە رەفەرەندۋم شاقىراتىنداي دا جاعدايلار بولدى. ءتورت رەت كونستيتۋتسيا وزگەردى, بىراق بارلىعى پارلامەنت ارقىلى شەشىلىپ كەلگەن ەدى. ەندى ۇلكەن وزگەرىستەر بولۋىنا بايلانىستى رەفەرەندۋم قاجەت بولىپ وتىر. ويتكەنى كونستيتۋتسيانىڭ 33 بابىنا ياعني ۇشتەن ءبىر بولىگىنە وزگەرىس ەنگىزىلمەكشى. اسىرەسە, ەڭ قاعيداتتى ماسەلەلەر جەر, ونىڭ قويناۋى, ونىڭ قازىنالارى حالىقتىڭ مەنشىگى دەگەن كونتسەپتۋالدى تىڭ تۇجىرىم جاسالىپ وتىر. باسقا دا ۇلكەن-ۇلكەن ماسەلەلەر بار. باستىسى «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» باسقارۋ ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتكە سۇيەنەتىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسى ەنگىزىلگەلى وتىر. پرەزيدەنت ءوز قولىنان وكىلەتتىكتەرىنىڭ ءبىراز بولىگىن پارلامەنتكە بەرىپ, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتكەلى وتىر. باسقا دا كوپتەگەن وزگەرىس بار», دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سەمينار بارىسىندا نۇر-سۇلتان قالاسى №85 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ تاريح ءپانى مۇعالىمى ءسابيرا مۇقانوۆا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى بايانداما جاساپ, رەفەرەندۋمعا قاتىستى كونستيتۋتسياسىنىڭ قورىتىندى جانە وتپەلى ەرەجەلەر 9 ءبولىمىنىڭ 90 جانە 91-باپتاردى تانىستىرىپ ءوتتى.
«وسى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى تاعايىنداۋ, ازىرلەۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيدى. 1-باپ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ۇعىمى, 2-باپ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تالقىسىنا قويىلاتىن ماسەلەلەر, 4-باپ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم پرينتسيپتەرى, 9-باپ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭدارمەن تانىستىردىم. سونىمەن بىرگە 18, 19, 20, 30-باپتار تانىستىرىلدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ ۇسىنىسىنا توقتالىپ ءوتتىم», دەدى ول.
سونىمەن قاتار كەشە ءماجىلىس دەپۋتاتى يۋري لي «رەفەرەندۋم-2022: قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا تۇزەتۋلەر بويىنشا» نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ ۇجىمىمەن كەزدەسىپ, پايىمدى پىكىر, ورامدى ويلارىن ورتاعا سالدى. ماقسات – كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرۋ. دەپۋتات رەفەرەندۋمنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىنا توقتالدى. ايتۋىنشا, وسى ۋاقىتقا دەيىن جەرگىلىكتى ءماسليحات اكىمدەردىڭ ىعىنا جىعىلىپ كەلگەن. ەندى اۋداندىق, وبلىستىق جانە قالالىق دەڭگەيدەگى سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ ورنىنا قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەردە ءوزىنىڭ ايتارى بار ازاماتتاردىڭ كەلۋى قالىپتاسقالى جاتىر.
«رەفەرەندۋمعا قاتىسىپ, وي-پىكىرلەرىڭىزدى اشىق ايتۋ, قوعامعا ءۇن قوسۋ ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا, جاڭا ومىرىنە قادام جاسايتىن ماڭىزدى كۇن ەكەنىن ەستەن شىعارماڭىزدار. ءبارىمىز ءبىر كىسىدەي جۇمىلساق قانا ءوزىمىز قالاعانداي قازاقستاندى قۇرا الامىز. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, كونستيتۋتسيامىزدىڭ 33 بابىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. بۇل دەگەنىمىز – تاريحي ءسات. وزگەرىستەردىڭ ەڭ نەگىزگىلەرىنە «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» باسقارۋ ۇلگىسىنەن الشاقتاۋدى ايتۋعا بولادى. اتا زاڭعا سايكەس ول بارلىق ازامات ءۇشىن تەڭ مۇمكىندىكتەردىڭ كەپىلى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا سايكەس ەندى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىلەر, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى بولمايدى», دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
سونداي-اق نۇر-سۇلتان قالاسى اكىمدىگىنىڭ «جوعارى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا كوللەدجى» شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىندا «رەفەرەندۋم وتكىزۋدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىنعا ۇەۇ جانە جاستار ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
«الداعى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم تەك ءبىر قالا نەمەسە وبلىس تاعدىرىنا بايلانىستى ەمەس, ول تۇتاس مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن, بۇدان دا جارقىن كەلەشەكتىڭ ىرگەتاسىن قالايتىن اسا ماڭىزدى كۇن دەپ ويلايمىن. ويتكەنى قوعام اراسىندا كۇرمەۋى شەشىلمەي جاتقان كۇردەلى ماسەلەلەر كوبەيىپ كەتتى. سول سەبەپتى پرەزيدەنت سوزدەن گورى ىسكە باسا نازار اۋدارىپ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن العا قويا وتىرىپ, وسىنداي ماڭىزدى شەشىم قابىلداپ وتىرعانى انىق. بۇل وسى ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە مەنى دە قاتتى قۋانتتى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز ۇلكەن وزگەرىستەر الدىندا تۇر. سوندىقتان 5 ماۋسىم كۇنى ءار قازاقستاندىق ءوزىنىڭ جەكە ازاماتتىق بورىشىن ورىنداۋعا ءتيىس. سەبەبى ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنىڭ دامۋى تىكەلەي وسى رەفەرەندۋمعا بايلانىستى بولىپ وتىر. سول سەبەپتى ەل ءۇشىن جانى اشيتىن ءار ازامات وسى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ كەرەك دەپ ويلايمىن», دەدى نۇر-سۇلتان قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى نازگۇل ماقجان.
نۇر-سۇلتان قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى زۋلفۋحار سۇلتان ۇلى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ءبارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى دەپ قاراستىرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتتى.
«بۇگىن ءبىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن بىرىگىپ وسىنداي دوڭگولەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. بۇل ءىس-شارانىڭ دا نەگىزگى ماقساتى – كونتيتۋتسيالىق رەفورمانى بۇحارا حالىققا بارىنشا ساۋاتتى تۇردە جەتكىزۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 5 ماۋسىمدا بولاتىن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم جايلى شەشىمى مەملەكەتتىڭ ءاربىر ازاماتىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ قانا قويماي, الداعى كۇنگە ماڭىزدى قادام جاساۋعا جەتەلەدى. ءيا, ەلىمىزدە وسىنداي ۇلكەن ساياسي ناۋقان باستالىپ كەتتى. اراعا 27 جىل سالىپ كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم وتكىزگەلى جاتىرمىز. قازىر وسى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى بارلىق وڭىردە رەسپۋبليكالىق شتابتىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ءبىزدىڭ بۇگىنگى ماقساتىمىز دا – رەفەرەندۋمنىڭ ءمان مەن ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ, حالىقتى كەڭىنەن اقپاراتتاندىرۋ. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاندا ءوزىنىڭ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى وزەگى ەتىپ ءۇش ماسەلەنى كوتەردى. ءبىرىنشى – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ, ەكىنشى – ادىلەت, ءۇشىنشى – دامۋ. قازىرگى بولىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ءبارى دە پرەزيدەنتىمىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ لوگيكالىق جالعاسى دەپ قاراستىرۋ كەرەك», دەدى ز.سۇلتان ۇلى.
