بەستوبە تاعدىرىن تۇرعىندار شەشە الا ما؟

وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جۋىر­دا «التىنالماس» اق باسقارما تو­راعاسى ديار قاناشەۆ الماتىدا باق وكىل­دەرىمەن كەزدەسىپ, بارلىق جاع­داي­دى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بايانداپ, كەن ور­نىنداعى جىردى اقتارعان ەدى. ءبىر جا­عىنان «التىنالماس» اق بەس­تو­بە­­دەگى كەن ءوندىرۋدى دامىتۋدى توق­­تاتۋ نۇس­قا­سىن دا قاراستىرۋعا ءماج­بۇر بولىپ وتىرعانى بەلگىلى.

بەستوبەدەگى التىن قازاتىن كەنىش پەن بەستوبە اۋىلىنىڭ تاعدىرى تۇر­عىن­­داردىڭ شەشىمىنە تاۋەلدى ەكەنىن ايت­پاس بۇرىن, 90 جىلدان بەرى جەراستى ادى­سىمەن كەن قازىلىپ كەلگەن كەنىشتىڭ قورى سارقىلۋعا جاقىن ەكەنىنە دە توق­تا­لا كەتكەن ءجون. ال اۋىلدىڭ كەلە­شە­گى وسى ايماقتاعى التىن قازاتىن جالعىز ينۆەستورمەن تىعىز بايلانىستى.

«التىنالماس اك» اق – 2021 جىلدىڭ باسىنان بەرى كەنىشكە يە جانە بەستوبە اۋىلىنىڭ جالعىز ينۆەس­تورى. بەستوبە كەنىشى «التىنالماس» كاسىپ­ورنىنا بىرنەشە جىلعا سوزىل­عان مامىلەلەر ناتيجەسىندە, «قازاق­التىننان» وتكەنى بەلگىلى. «قازاق­التىن­نىڭ» بۇرىنعى قوجايىندارى ۆلاديمير كيم مەن ەدۋارد وگاي كوم­پا­نيانىڭ 100% اكتسياسى ءۇشىن 310 ملن دوللار شاماسىندا اقى العان.

بيىل ءساۋىر ايىندا ستەپنوگورسك قا­لا­­سىنىڭ اكىمى الپىسباي قايىر­جانوۆ پەن «التىنالماس اك» اق باسقارما توراعاسى ديار قاناشەۆ اقمولا وبلى­سىن­داعى كەنىش پەن بەستوبە اۋى­لى­نىڭ كە­لەشەگى تۋرالى جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار­مەن كەزدەسۋدە تالقىلاعان.

«ەگەر ءبىز بۇل كەن ورنىن دامىتامىز دەسەك, 70 ملن دوللارداي قاراجات كەرەك. بىراق «يكس» ارالىعىنداعى ۋاقىتتىڭ go/no go دەيتىن نۇكتەلەرى بار. ءبىز كە­نىش­­تىڭ جوعارى قاباتتارىن قازا باس­تا­عان كەزدە, جوسپارلانعان بەس جىلدان دا كوپ ۋاقىت كەتۋ ىقتيمالدىلىعى بار ەكە­نىن تۇسىنەمىز», دەيدى د.قاناشەۆ.

ول «التىنالماستىڭ» بەستوبە جوباسىنا سالعان ينۆەستيتسيا كولەمىن 110 ملن دوللارعا باعالاپ وتىر. نەگىزىنەن قا­راجات بۇرىننان جيناقتالعان, وندى­رىس­تىك تىلدە قولدانىلاتىن «حۆوس­تيك­تەردى» وڭدەۋ ءۇشىن سالىنعان جاڭا كەن بايىتۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىنا كەتكەن.

كەزدەسۋدە كومپانيا باسشىلارى بەستوبە كەن ورنىنىڭ التىن قۇرام­دى كەن­دەرىنىڭ بەكىتىلگەن جەراستى قور­لا­رى­­نىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى وقيعا دامۋىنىڭ ەكى نۇسقاسى بار ەكەنىن اتاعان. ءبىرىنشىسى – جاعىمسىز, بۇل ەكى كا­سىپ­ورىندى – بەستوبە كەنىشىن جانە ون­داعان جىلدار بويى جيناقتالعان قال­دىقتاردى وڭدەيتىن بايىتۋ فابريكاسىن (تمت بف) تولىق كونسەرۆاتسيالاۋ مەن جويۋدى قاراستىرادى. ەكىنشىسى – پروگرەسسيۆتى, ياعني ەسكى جەراستى ءوندى­رۋ تەحنولوگياسىن (قاۋىپسىز ەمەس قول ەڭبەگىن پايدالانا وتىرىپ) جانە مۇمكىندىگىنشە, اشىق التىن ءوندىرۋدىڭ ءىرى تونناجدى مەحانيكالاندىرىلعان ادىسكە كوشىرۋ. بۇل بولجاناتىن شيكى­زات بازاسى راستالعان جاعدايدا ءوندىرىس ءومى­رىن ون جىلعا جانە ودان دا كوپ ۋا­قىتقا ۇزارتۋى مۇمكىن.

قۇنى 55 ملن دوللاردان اساتىن اۋقىمدى دامۋ باعدارلاماسى (بارلاۋ بۇرعىلاۋىن جۇرگىزۋ, ينفراقۇرىلىم قۇ­رىلىسى جانە ت.ب.) بىرنەشە جىلعا ەسەپتەلگەن. ارالىق شەشىم رەتىندە جەراستى كەنىشىن دامىتۋ بويىنشا جۇ­مىس ۋاقىتىندا وندىرىستىك الاڭنىڭ تو­لىق توقتاپ قالۋ كەزەڭى ەكى ەسەگە جۋىق قىس­­قارتىلىپ, ال كەنىش ۇجىمىنىڭ ءبىر بولىگى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىل­ۋى ءۇشىن اشىق كارەردىڭ قۇرىلىسى ۇسى­نى­­لادى.

الايدا تۇرعىنداردىڭ ءبىر بولىگى ۇسى­­­نىلعان شارالارعا نارازى بولىپ شىعا كەلەدى. بۇدان بولەك اۋىلدا بەل­سەن­دى توپ بار, ولاردىڭ تالابى بو­يىن­شا 2021 جىلدىڭ مامىر ايىندا «ال­تىن­الماستىڭ» تەحنومينەرالدى تۇ­زى­لىم­­دەردى وڭدەيتىن ەنشىلەس كوم­پا­نيا­­سى «قا­زاقالتىن Technology» جشس-ءنىڭ كەن بايىتۋ فابريكاسىنىڭ جۇمىسى زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنا قاراماستان توقتاتىلعان. مۇنى اقمولا وبلىسى اكىمدىگى مەن باس پروكۋراتۋرا دا راستاپ, قاراشا ايىندا فابريكا قايتا ىسكە كىرىسكەن.

اۋىلداعى سول توپتىڭ تالابىمەن تمت بايىتۋ فابريكاسىنىڭ جۇ­مىسى عانا توقتاماعان. زاڭ تالاپتا­رىنا سايكەس جۇ­مىس ىستەپ, ونەر­كا­سىپتىك قالدىقتاردى قايتا وڭدەپ تۇرعان بەستوبە ماڭىنداعى وسى بايىتۋ فابريكاسىن توقتاتۋدان تۋىن­داعان تەحنولوگيالىق وقيعالار تىز­بەگى سوڭ­ىندا جەراستى كەنىشىنىڭ ءبىر بو­لى­گىن شاحتا سۋلارىنىڭ باسىپ قا­لۋى­نا اكەل­گەن.

ناتيجەسىندە, 2021 جىلدىڭ شىلدە ايىنان بەرى بەستوبە كەنىشىنىڭ 1 400-گە جۋىق قىزمەتكەرى امالسىز بوس ءجۇر. جۇ­­مىس ىستەمەسە دە, جۇمىستىڭ سوڭعى اي­­لا­رىنىڭ دەڭگەيىندەگى ورتاشا جالا­قى­نى الادى. بۇل جۇمىس بەرۋشىنى اي سايىن 400 ملن تەڭگە شاماسىندا شى­عىن­عا باتىرىپ وتىر. ال زاڭ بويىنشا ەڭ تومەنگى جالاقىدان كەم تولەمەۋى ءتيىس بولعانىمەن (2021 جىلى – 42 500 تەڭگە), كومپانيا ورتاشا جالاقىنى جۇ­­مىستىڭ سوڭعى ايلارى دەڭگەيىندە تو­لەپ كەلەدى.

بەستوبە اۋىلىنىڭ كوپ بولىگى تاۋ-كەن اۋماعىندا ورنالاسقان. جۇزدەگەن ءۇي تۇرعىندارىنىڭ كەنىشتەگى جەراستى قاز­با­لارى ناتيجەسىندە پايدا بولعان قۋىس­تارعا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى بار. ەندىگى جەردە قايعىلى جاعدايعا جول بەرمەۋ ءۇشىن كومپانيا ۋچاسكە تۇرعىندارىنىڭ ۇيلەرىن ساتىپ الۋدى, باسقا اۋىلدارعا, ستەپنوگورسك قالاسىنا نەمەسە باسقا اۋدانعا قونىس اۋدارۋدى, ال بوساعان ۋچاسكەدە ءوندىرىستى شيكىزاتپەن, ال ۇجىم مۇشەلەرىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كارەر سالۋدى قاراستىرىپ جاتىر.

ماسەلەنى شەشۋدىڭ مۇنداي نۇسقاسى جەراستى كەنىشى بار اقسۋ اۋىلىندا دا جۇزەگە اسقان ەدى. ناتيجەسىندە, تۇرعىن­دار كوم­پانيانىڭ كومەگىمەن قاۋىپسىز اۋدان­­دارعا كوشىرىلگەن, قالعاندارى دا وسى باع­دارلاماعا ىلىگۋدى سۇراپ وتىر. اري­نە, مۇنىڭ جاي-جاپسارى تۋرا­­لى ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ اكىمى الپىسباي قايىرجانوۆ پەن اقسۋ كەنتى­نىڭ اكىمى مارات سماعۇلوۆ بەستوبە تۇر­عىن­دارىمەن كەزدەسكەن كەزدە بايان­داپ بەرگەن. وسى جيىنعا قاۋىپسىز اي­ماق­­قا كوشىرىلگەن اقسۋ اۋىلىنىڭ تۇر­عى­نى ناتاليا موروزوۆا سياقتى ادامدار دا قاتىسىپ, سوناۋ 1950 جىل­دارى سالىنعان ۇيلەرى ابدەن ەسكى­رىپ, ءتىپتى جوندەۋگە دە كەلمەي, ۇدا­يى جەراستى جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جات­قان­دىق­تان, قيسايىپ قالعانىن مىسالعا كەل­تىرەدى.

قالاي دەسەك تە, بەستوبە اۋىلىنىڭ تاعدىرىن تۇرعىنداردىڭ ءوزى شەشۋى ءتيىس. بيىلعى شىلدە ايىندا اشىق قوعامدىق تىڭداۋلار كەزىندە حالىقتى كو­شىرۋگە قاتىستى ويلارىن ايتىپ, ءبىر توق­تامعا كەلۋى كەرەك.

– كومپانيا تۇرعىندارمەن وڭدى مامىلە, ورتاق شەشىمگە كەلۋى ءۇشىن بار­لىق جاعدايدى اشىق تالقىلاۋعا دا­يىن. باقاي ەسەپسىز, دۇرىس قابىلدانعان شەشىمدەر بەستوبە كەنىشىنىڭ وندىرىستىك عۇمىرىن ۇزارتىپ, بەستوبە اۋىلىنا جاڭا ءومىر سىيلايتىنىنا ءۇمىت ارتىپ وتىرمىز, – دەيدى د.قاناشەۆ.

وسىنداي كۇردەلى جاعدايعا قاراماس­تان, كومپانيا الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ ءۇشىن 2021 جىلى اقمولا وبلىسىندا – 582 ملن تەڭگە, 2022 جىلى بەستوبەگە 71 ملن تەڭ­گە جۇمساعان.

جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى دە وسىنداي كومپانيالاردىڭ قاراجاتى بول­ماسا, اۋىلعا وڭاي تيمەيتىنىن, حا­لىق­قا جۇمىس كەرەك ەكەنىن مويىنداي­دى. ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ اكىمى الپىسباي قايىرجانوۆ: «ينۆەستور­لار­­سىز اۋىلدىڭ كەلەشەگىن ەلەستەتۋ قيىن. ءبىز كەزدەسۋلەر بارىسىندا «التىن­­ال­ماس­تىڭ» ۇلكەن ينۆەستيتسيا سالۋعا دا­­­يىن ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. بىراق بۇل جوبا­لار جەرگىلىكتى حالىقپەن كەلىسىم­گە كەلگەن كەزدە, ول جوسپارلاردى اشىق قو­عام­­دىق تىڭداۋلار كەزىندە تۇر­عىندار قول­داسا عانا جۇزەگە اسادى», دەيدى.

وسى ارادا التىن جۇرگەن جەردە اتتاپ وتۋ­گە بولمايتىن, وسى ايماق بەتپە-بەت كە­لىپ وتىرعان تاعى ءبىر وزەكتى ما­سە­لە – زاڭسىز جولمەن التىن الاتىن, ال­مي­­ساقتان جاعالاسىپ كەلە جات­قان «قارا التىن وندىرۋشىلەردىڭ» ارە­كە­تى­نە توقتالا كەتۋ ءلازىم.

قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ اقپا­را­تىنا سايكەس, «قازاقالتىن» كە­نىش­تە­رىن­دە 2010-2021 جىلدار ارالى­عىن­دا زاڭ­سىز اينالىمدا بولعان 7 193 توننا قۇرامىندا التىنى بار ماتەريالدار تاركىلەنسە, ونىڭ ىشىندە قۇنى 8,9 ملرد تەڭگە بولاتىن 590 كگ التىن بول­عان. وسى ارالىقتا پوليتسيا قولىنا 45 مىڭ «قارا ءوندىرۋشى» بەرىلسە, ونىڭ 18 600-دەيى وسى ارەكەتىن قايتالاۋدان قايمىقپاعان. سول سياقتى قۇرامىندا التىنى بار ماتەريالداردى وڭدەيتىن زاڭسىز 500 تسەح جويىلىپ, شاحتالار مەن زاڭسىز قازىلعان 1 500-دەي زاڭسىز التىن وندىرەتىن ورىن تابىلعان.

البەتتە, وندىرىستىك تۇرعىدا زاڭداس­تى­­رىلىپ, مەحانيكالاندىرىلعان ادىس­پەن التىن ءوندىرۋ ءىسى جاسىرىن جول­­دار­مەن بايىپ وتىرعانداردىڭ مۇد­دە­سىنە ساي كەلمەيدى. سوندىقتان دا ءوندى­رىس­تى جاڭعىرتىپ, جۇمىسىن بارىن­شا زاڭ­داس­تى­رۋ بەلگىلى ءبىر توپتارعا ۇنا­ماي­­تىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

الماتى