ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قازاق حالقىنىڭ دا قاتىسقانى جانە الدىڭعى لەكتەن كورىنگەنى راس. كەشەگى كەڭەستىك رەجيسسەرلەردىڭ ءوز حالقىن الدىڭعى شەپكە شىعارىپ, ورىس مۇددەسىمەن تۇسىرگەن تۋىندىسىن مالدانا بەرمەي, كىشكەنتاي حالىقتاردىڭ سوعىستاعى ەرلىگىن جاڭاشا پايىمداپ كورسەتۋ – بۇگىنگى ۇلتتىق كينورەجيسسۋرا الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. بىراق بۇل سالا تۇرەن تۇسپەگەن كۇيى تىڭ جاتىر. بوس. ال ۆاكۋم ءىشى ۇزاق ۋاقىت بوس بولسا, ونى كۇندەردىڭ كۇنىندە مىندەتتى تۇردە بىرەۋ كەلىپ يەلەنىپ, ونى وزىنشە تولتىرۋعا ارەكەت ەتەتىنى بەلگىلى. بىراق نەمەن تولتىرادى, ءدال وسى تاقىرىپتى ول قالاي كورسەتەدى؟ وزەگىنە قانداي وي سالادى؟
سوڭعى جىلدارى كورەرمەنگە تانىستىرىلعان ءاليا مولداعۇلوۆا مەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ, قاسىم قايسەنوۆ پەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كينوداعى بىرەگەي وبرازىن ەندى مايدانگەر جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ بەينەسى تولىقتىرادى. بيىل تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان بەلگىلى قالامگەردى «1941 جىلدىڭ جازى» اتتى جاڭا كوركەم ءفيلمنىڭ كەيىپكەرىنە اينالدىرعان رەجيسسەر بەكبولات شەكەروۆتىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسى توسىن جاڭالىققا تولى بولۋىمەن نازار اۋدارتادى. ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتىك ورتالىعىنىڭ قولداۋىمەن تۇسىرگەن فيلم اكتەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىمەن تانىستىرا وتىرىپ, قايسار مىنەزدى قازاقتىڭ ەرلىگىنە سوعىستىڭ بار شىندىعىن سىيدىرا العان.
تاعىلىمى مەن ونەگەسى تاريح تاقتاسىندا وشپەستەي بولىپ تاڭبالانعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءادي ءشارىپوۆ سوعىس جىلدارىندا پارتيزان وتريادىن باسقاردى. رەجيسسەر بەلارۋس جەرىندەگى مايداندا «ساشا قازاق» اتانعان ءاديدىڭ ەرلىگىن كورسەتۋدى ءفيلمنىڭ نەگىزگى وزەگى ەتىپ العان. بەلارۋس ورمانىندا ويران سالعان قازاق جىگىتى جانە ول باسقارعان پارتيزان قوزعالىسى – جارتى الەمدى شارپىعان الاپات سوعىستىڭ شوكىمدەي ءبىر بولشەگى عانا, سوندا دا بولسا فيلمنەن سوعىستىڭ بار سيپاتى كورىنگەن. دوستىق تا, ماحاببات تا, ساتقىندىق تا – وسى فيلمدە. ءفيلمنىڭ از عانا كادرلارى الماتى وبلىسىندا, ال باستى بولىگى بەلارۋس ەلىندە, ءدال سوعىس بولعان جەردە, پارتيزاندار مەن فاشيستەر شايقاسقان اۋماقتىڭ وزىندە تۇسىرىلگەن. كارتينانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, ءادي ءشارىپوۆ نەمىس باسقىنشىلارى باسىپ العان بەلارۋس جەرىندەگى سوعىسقا ءبىرىنشى كۇنىنەن باستاپ كىرىسىپ, لەيتەنانت شەنىندە پارتيزان جاساعىنا باسشىلىق جاساعان ول, جاس تا بولسا, يىعىنا جاۋاپكەرشىلىك مىندەتىن جۇكتەيدى. قالىڭ ورمان ىشىندە تالعاجاۋ ەتەر تاماعى, وق-ءدارىسى تاۋسىلىپ, ارىپ-اشىپ جۇرسە دە, وپاسىزدىق جاساپ كەيىن قايتۋدى ويلامايدى. بەلارۋس جەرىنىڭ ءيىرىمى تەرەڭ باتپاعىندا قالۋعا ءماجبۇر بولعاندا دا, قۇداي-ارۋاقتىڭ كۇشىمەن ول جىلىمنان دا جول تاۋىپ شىعادى. جان-جاعىنىڭ ءبارى انتالاعان جاۋ, قالىڭ جىنىستى ورمان ىشىندە جان قىسىلعاندا قولۇشىن سوزىپ, جاردەمگە كەلەر ەشكىمنىڭ جوعىن اسكەرلەر جاقسى تۇسىنەدى. الداعى كۇن ايقىن ەمەس, بەلگىسىزدىگى باسىم مۇنارتقان كۇننىڭ ءار مەزەتى قورقىنىشتى, كەز كەلگەن ساتتە كەلىپ وق جاۋدىرىپ, باۋداي ءتۇسىرۋى مۇمكىن جاۋ سوققىسىنان گورى قولىندا قالقان ەتەر قارۋى, وق-ءدارىسى, ورتالىق شتابپەن بايلانىستىڭ جوقتىعى پارتيزان وتريادىن تىعىرىققا تىرەيدى. ال وتريادتا مۇرنىنا وقتىڭ ءيىسى بارمايتىن كىل جاس بالالار تاۋەكەل جاساۋعا باتىلى جەتپەي ء«بۇلدىرىپ الامىز با» دەپ بارلىق ارەكەتتى تەجەي بەرەدى.
فيلم سوعىس كەزىندەگى تاريحي دەرەكتەر مەن كوڭىل كۇي اسەرىن مۇمكىندىگىنشە ءدال سيپاتتاۋعا تىرىسادى. سەبەبى فيلم ءادي ءشارىپوۆتىڭ مايدان دالاسىندا ءجۇرىپ ءوز قولىمەن جازعان حاتتارى, وت پەن وقتىڭ تىنىسىمەن تىلدەسكەن ساتتەرىن سۋرەتتەگەن شىعارمالارى نەگىزىندە, بولعان وقيعا ىزىمەن تۇسىرىلگەن. ءا.ءشارىپوۆتىڭ 1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا سوعىستىڭ العاشقى كۇنى-اق بەلارۋس جەرىندەگى شايقاستىڭ ىشىنەن تابىلۋ سەبەبى, ول ءدال سول مەزەتتە كەڭەستىك اسكەر ساپىندا شەكاراعا تاياۋ گرودنو قالاسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن قاتارداعى جاۋىنگەر بولاتىن. تۇتقيىلدان كەلىپ تيىسكەن جاۋ سوققىسىنا كەۋدەسىن توسەگەن جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە كوروب دەرەۆنياسى ماڭايىندا ەكى كۇن بويى قورشاۋدا قالعانشا گرودنو باعىتىنا پولك شتابى ءوتىپ كەتكەنشە سىرتىنان جاسقاپ تۇرادى. اينالا مۇزداي قارۋلانعان جاۋ اسكەرىنىڭ ورتاسىندا قالعان ءاديدىڭ قورىقپاستان, شايقاستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە شەشىم قابىلدايتىن ەرجۇرەكتىگى – ەڭ كوڭىل تولقىتار ءسات. باسشىلىقپەن بايلانىسىن ءۇزىپ العانىنا قاراماستان ءادي جاۋ تىلىندا جاتىپ تا جاۋىنگەر جولداستارىنىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت پەن سەنىم وتىن جاعا بىلەدى. وققا ۇشىپ, ءولىم قۇشقان ءار ساربازدىڭ كەۋدەسىندەگى بەسجۇلدىزدى كەتىپ بارا جاتىپ ءۇزىپ الۋ ءاديدىڭ ادەتى, ەڭ سوڭىندا كۇرەكتەي قولىندا سونشاما سەرىگىنىڭ وپات بولعانىنىڭ بەلگىسىندەي ۇيىلگەن بەسجۇلدىزدى ۋىستاپ تۇرعانى – ۇتىمدى كادر. ءبارى دە جان تاپسىرىپ, ۆزۆودتا بار بولعانى 11 جاۋىنگەر قالادى. الايدا شەيىت كەتكەن ساربازداردىڭ ساپى دەرەۆنيانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارىمەن تولىعا تۇسەدى.
28 اي بويى بەلارۋس ەلىنىڭ ورماندارىندا پارتيزان بولىپ, قۇرباندىقتىڭ قانداي تۇرىنە دە ويلانباستان بارا بەرەتىن باتىرلىعىمەن اتى شىققان ءادي ءشارىپوۆتىڭ «ساشا قازاق» دەگەن اتىن ەستىگەندە فاشيستەر اشۋ-ىزادان قالشىلداپ, ونىڭ كوزگە كورىنبەيتىن, قولمەن ۇستالمايتىن «ەلەس-بەينەسىن» قولعا تۇسىرە الماي ابدەن ابىگەرگە تۇسەدى.
فيلمدەگى ءادي ءشارىپوۆتىڭ ك ۇلىمدەپ تۇراتىن مەيىربان مىنەزىن بىربەتكەي باتىلدىقپەن شەندەستىرە كورسەتكەن ومبى قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن قانداسىمىز, ماسكەۋدەگى ستانيسلاۆسكي اتىنداعى ەلەكتروتەاتردىڭ ءارتىسى ازامات نۇعىمانوۆتىڭ شەبەرلىگى ءتانتى ەتەدى. «ول تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىسقانىمدا, ءادي ءشارىپوۆتىڭ بەلگىلى پارتيزان بولعانىن ءبىلدىم. ونى بەلورۋستار دا, نەمىستەر دە «ساشا قازاق» دەپ اتاعان. نەمىستەر ساشا قازاقتىڭ باسىن اكەلگەن ادامعا 5000 ماركا ءباس تىككەن. 1944 جىلى ول قازاقستانعا ورالادى. مەن ونىڭ ءومىربايانىن زەرتتەپ ءجۇرىپ, ول كىسىنىڭ ايەلىمەن تانىستىم. اپامىزبەن كوپ اڭگىمەلەستىم, ول كىسى ماعان باتاسىن بەردى. ءوز كەيىپكەرىم تۋرالى جاڭا دەرەكتەردى بىلگەن سايىن تاعدىر ونى قانشا رەت سىندىرماق بولسا دا, سول سىناقتىڭ بارىنەن ادامدىق بولمىسىنا كىرەۋكە تۇسىرمەي وتكەنىنە قاراپ, شىن تاڭىرقادىم. ءادي اتامىز نەتكەن قايسار, جارىعى مول جاقسى ادام بولعان!»
سونداي-اق وزگە دە باستى رولدەردەن شارىپبەك زاكيروۆ, ءاليحان لەپەسباەۆ, اندرەي سەنكين, ەليزاۆەتا شۋكوۆا, ماقپال قاسەنوۆا, الەكساندر برۋحاتسكي, ۆالەنتينا گارتسۋەۆا سياقتى قازاقستان مەن بەلورۋسسيانىڭ تانىمال جاس اكتەرلەرى كورىنەدى.
بۇعان دەيىن «قارسى باقىلاۋ», «جاس ۇلان», «سەكەر» فيلمىمەن ەسىمى كورەرمەنگە جاقسى تانىس بەكبولات شەكەروۆ جاڭا ءفيلمىن بىلاي تانىستىردى: «1941 جىلدىڭ جازى» ءفيلمى ارقىلى مەن كورەرمەنگە ەكى ويدى جەتكىزگىم كەلدى. بۇل بىرىنشىدەن, قازاقتاردىڭ جانە قازاقستاندىقتاردىڭ دا وسى سوعىسقا قاتىسقانىن كورسەتۋ. ول كەزەڭدە بۇل بارلىق 15 رەسپۋبليكانىڭ وتانى بولدى, ەندەشە قاتىسقان بارلىق حالىق جانىن دا بىردەي قيدى. ەكىنشىدەن, ءبىز ءفيلمدى كەڭەستىك كينونىڭ كەشەگى وزىق داستۇرىنە ساي سوعىس اتاۋلىعا قارسى فيلم تۇسىرگىمىز كەلدى».
ناعىز سۋرەتكەر سەزىمتال كەلەدى. بەكبولات شەكەروۆ تۇساۋى جاڭادان كەسىلىپ جاتقان «1941 جىلدىڭ جازى» ءفيلمىن پاندەميا باستالماي تۇرىپ, رەسەي-ۋكراينا سوعىسىنان دا بۇرىن ءتۇسىرىپ تامامداعان. «1941 جىلدىڭ جازى» ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاقىرىبىنا قازاقتىڭ ءوز كوزىمەن قاراۋعا ۇندەيتىن ناعىز كەڭ فورماتتاعى اۋقىمدى دۇنيە. تەك شەكتەۋلى پروكاتتا جارىققا شىعاتىنى قىنجىلتادى. اديلەر كەشكەن قاندى قىرعىن, قىزىل مايداننىڭ ورتىنەن دە بەيبىت كۇندەگى رۋحاني داعدارىستى تۋدىراتىن وسى وسپادارسىزدىقتان وتان زارداپ شەگۋى ابدەن مۇمكىن. وكىنىشتىسى دە وسى.
الماتى
