كينو • 09 مامىر، 2022

جاۋدىڭ ۇرەيىن ۇشىرعان «ساشا قازاق»

64 رەت كورسەتىلدى

قازاقستان كينەماتو­گرا­فيا­سىنداعى باستى شىن­دىقتىڭ ءبىرى – ەرلىك پەن وتانشىلدىقتى دارىپتەۋدى ماقسات تۇتقان كوركەم كار­تينالاردا ۇرىس دالا­سىن­داعى ۇلى ەرلىكتى كورسەتەتىن قيان-كەسكى شايقاستى اس­كەري دالدىكپەن سەنىمدى سۋ­رەتتەۋ ءتاسىلى كەمشىن. ا­س­كەردىڭ الەۋەتىن، سوعىس­تىڭ سۇمدىعىن ارناۋلى تا­قىرىپ ەتىپ جانرلىق، اۆ­تور­لىق كارتينالار تۇسى­رۋ­­گە مۇقتاجدىق ءالى تۋ­ما­­عان دا بولۋى مۇمكىن، بى­راق كينورەجيسسۋراداعى وسى كەمشىلىك سوعىس تاقى­ر­ى­بىنا ارنالعان ات توبە­لىن­دەي از عانا فيلمدەردەن انىق بايقالىپ قالادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­قا قازاق حالقىنىڭ دا قاتىس­قا­نى جانە الدىڭعى لەكتەن كورىنگەنى راس. كەشەگى كەڭەستىك رە­جيس­سەرلەردىڭ ءوز حالقىن ال­دىڭ­عى شەپكە شىعارىپ، ورىس مۇد­دەسىمەن تۇسىرگەن تۋىندىسىن مالدانا بەرمەي، كىشكەنتاي حالىقتاردىڭ سوعىستاعى ەرلىگىن جاڭاشا پايىمداپ كورسەتۋ – بۇگىنگى ۇلتتىق كينورەجيسسۋرا الدىنداعى ۇلكەن مىندەت. بىراق بۇل سالا تۇرەن تۇسپەگەن كۇيى تىڭ جاتىر. بوس. ال ۆاكۋم ءىشى ۇزاق ۋاقىت بوس بولسا، ونى كۇن­دەر­دىڭ كۇنىندە مىندەتتى تۇردە بىرەۋ كەلىپ يەلەنىپ، ونى وزىنشە تولتىرۋعا ارەكەت ەتەتىنى بەلگىلى. بىراق نەمەن تولتىرادى، ءدال وسى تاقىرىپتى ول قالاي كورسەتەدى؟ وزەگىنە قانداي وي سالادى؟

سوڭعى جىلدارى كورەرمەن­گە تانىستىرىلعان ءاليا مول­دا­عۇلوۆا مەن مانشۇك ما­مەتوۆانىڭ، قاسىم قايسەنوۆ پەن باۋىر­جان مومىش ۇلىنىڭ كي­نو­داعى بىرەگەي وبرازىن ەندى مايدانگەر جازۋشى ءادي ءشا­رىپوۆتىڭ بەينەسى تولىق­تىرادى. بيىل تۋعانىنا 110 جىل تولىپ وتىرعان بەلگىلى قالامگەردى «1941 جىلدىڭ جازى» اتتى جاڭا كور­كەم ءفيلمنىڭ كەيىپكەرىنە اينالدىرعان رەجيسسەر بەكبولات شەكەروۆتىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسى توسىن جاڭالىققا تولى بولۋىمەن نازار اۋدارتادى. ۇلتتىق كينو­نى قولداۋ مەملەكەتتىك ور­تالىعى­نىڭ قولداۋىمەن تۇسىر­گەن فيلم اكتەرلەردىڭ جاڭا بۋىنىمەن تانىستىرا وتى­رىپ، قايسار مىنەزدى قازاق­تىڭ ەرلىگىنە سوعىستىڭ بار شىن­دىعىن سىيدىرا العان.

تاعىلىمى مەن ونەگەسى تاريح تاقتاسىندا وشپەستەي بولىپ تاڭبالانعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى ءادي ءشارىپوۆ سوعىس جىلدارىن­دا پارتيزان وتريادىن باس­قاردى. رەجيسسەر بەلارۋس جەرىندەگى مايداندا «ساشا قازاق» اتانعان ءاديدىڭ ەرلىگىن كورسەتۋدى ءفيلم­نىڭ نەگىزگى وزەگى ەتىپ العان. بەلا­رۋس ورمانىندا ويران سال­عان قازاق جىگىتى جانە ول باس­قار­عان پار­تيزان قوزعالىسى – جار­تى الەمدى شارپىعان الاپات سو­عىس­تىڭ شوكىمدەي ءبىر بول­شەگى عانا، سوندا دا بولسا فيلمنەن سو­عىس­تىڭ بار سيپاتى كورىن­گەن. دوستىق تا، ماحاببات تا، سات­­قىندىق تا – وسى فيلمدە. ءفيلم­نىڭ از عانا كادرلارى ال­ماتى وبلىسىندا، ال باستى بولىگى بەلارۋس ەلىندە، ءدال سوعىس بول­عان جەردە، پارتيزاندار مەن فاشيستەر شايقاسقان اۋماقتىڭ وزىندە تۇسىرىلگەن. كارتينانىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي، ءادي ءشارىپوۆ نەمىس باسقىنشىلارى با­سىپ العان بەلارۋس جەرىندەگى سوعىسقا ءبىرىنشى كۇنىنەن باس­تاپ كىرىسىپ، لەيتەنانت شەنىندە پارتيزان جاساعىنا باسشىلىق جاساعان ول، جاس تا بولسا، يى­عى­نا جاۋاپكەرشىلىك مىندەتىن جۇك­تەيدى. قالىڭ ورمان ىشىندە تال­عاجاۋ ەتەر تاماعى، وق-ءدارىسى تاۋسىلىپ، ارىپ-اشىپ جۇرسە دە، وپاسىزدىق جاساپ كەيىن قايتۋدى ويلامايدى. بەلارۋس جەرىنىڭ ءيىرىمى تەرەڭ باتپاعىندا قالۋعا ءماجبۇر بولعاندا دا، قۇداي-ارۋاقتىڭ كۇشىمەن ول جىلىمنان دا جول تاۋىپ شىعادى. جان-جاعىنىڭ ءبارى انتالاعان جاۋ، قالىڭ جىنىستى ورمان ىشىن­دە جان قىسىلعاندا قولۇشىن سوزىپ، جاردەمگە كەلەر ەش­كىمنىڭ جوعىن اسكەرلەر جاق­سى تۇسىنەدى. الداعى كۇن اي­قىن ەمەس، بەلگىسىزدىگى باسىم مۇ­نارت­­قان كۇننىڭ ءار مەزەتى قورقى­نىش­تى، كەز كەلگەن ساتتە كەلىپ وق جاۋ­دىرىپ، باۋداي ءتۇسىرۋى مۇمكىن جاۋ سوققىسىنان گورى قولىندا قالقان ەتەر قارۋى، وق-ءدارىسى، ورتالىق شتابپەن بايلانىستىڭ جوقتىعى پارتيزان وتريادىن تىعىرىققا تىرەيدى. ال وتريادتا مۇرنىنا وقتىڭ ءيىسى بارمايتىن كىل جاس بالالار تاۋەكەل جاساۋعا باتىلى جەتپەي ء«بۇلدىرىپ الامىز با» دەپ بارلىق ارەكەتتى تەجەي بەرەدى.

فيلم سوعىس كەزىندەگى تاري­حي دەرەكتەر مەن كوڭىل كۇي اسە­رىن مۇمكىندىگىنشە ءدال سيپات­تاۋ­عا تىرىسادى. سەبەبى فيلم ءادي ءشارىپوۆتىڭ مايدان دالا­سىندا ءجۇرىپ ءوز قولىمەن جاز­عان حاتتارى، وت پەن وقتىڭ تى­نى­سى­مەن تىلدەسكەن ساتتەرىن سۋ­رەت­تەگەن شىعارمالارى نەگى­زىندە، بولعان وقيعا ىزىمەن تۇ­سى­رىلگەن. ءا.ءشارىپوۆتىڭ 1941 جىل­دىڭ 22 ماۋسىمىندا سوعىس­تىڭ العاشقى كۇنى-اق بەلارۋس جەرىندەگى شايقاستىڭ ىشىنەن تابىلۋ سەبەبى، ول ءدال سول مەزەتتە كەڭەستىك اسكەر ساپىندا شە­كا­راعا تاياۋ گرودنو قالاسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن قاتارداعى جاۋىنگەر بولاتىن. تۇتقيىلدان كەلىپ تيىسكەن جاۋ سوققىسىنا كەۋدەسىن توسەگەن جاۋىنگەرلەرمەن بىرگە كوروب دەرەۆنياسى ماڭايىندا ەكى كۇن بويى قورشاۋدا قالعانشا گرودنو باعىتىنا پولك شتابى ءوتىپ كەتكەنشە سىرتىنان جاسقاپ تۇرادى. اينالا مۇزداي قارۋلانعان جاۋ اسكەرىنىڭ ورتاسىندا قالعان ءاديدىڭ قورىقپاستان، شايقاستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە شەشىم قابىلدايتىن ەر­جۇرەكتىگى – ەڭ كوڭىل تولقىتار ءسات. باسشىلىقپەن بايلانىسىن ءۇزىپ العانىنا قاراماستان ءادي جاۋ تىلىندا جاتىپ تا جاۋىن­گەر جولداستارىنىڭ جۇ­رەگى­نە ءۇمىت پەن سەنىم وتىن جا­عا بىلەدى. وققا ۇشىپ، ءولىم قۇش­قان ءار ساربازدىڭ كەۋدە­سىن­دەگى بەسجۇلدىزدى كەتىپ بارا جاتىپ ءۇزىپ الۋ ءاديدىڭ ادەتى، ەڭ سوڭىندا كۇرەكتەي قولىن­دا سون­شاما سەرىگىنىڭ وپات بول­عانى­نىڭ بەلگىسىندەي ۇيىلگەن بەس­جۇل­دىزدى ۋىستاپ تۇرعانى – ۇتىم­دى كادر. ءبارى دە جان تاپ­سى­رىپ، ۆزۆودتا بار بولعانى 11 جاۋىنگەر قالادى. الايدا شە­يىت كەتكەن ساربازداردىڭ سا­پى دەرەۆنيانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىن­دارىمەن تولىعا تۇسەدى.

28 اي بويى بەلارۋس ەلىنىڭ ورماندارىندا پارتيزان بولىپ، قۇرباندىقتىڭ قانداي تۇرىنە دە ويلانباستان بارا بەرەتىن باتىرلىعىمەن اتى شىققان ءادي ءشارىپوۆتىڭ «ساشا قازاق» دەگەن اتىن ەستىگەندە فاشيس­تەر اشۋ-ىزادان قالشىلداپ، ونىڭ كوزگە كورىنبەيتىن، قولمەن ۇستالمايتىن «ەلەس-بەينەسىن» قولعا تۇسىرە الماي ابدەن ابى­گەرگە تۇسەدى.

فيلمدەگى ءادي ءشارىپوۆتىڭ ك ۇلىم­دەپ تۇراتىن مەيىربان مى­نە­زىن بىربەتكەي باتىلدىقپەن شەن­­دەستىرە كورسەتكەن ومبى قالا­­سىندا دۇنيەگە كەلگەن قان­داسىمىز، ماسكەۋدەگى ستاني­سلاۆسكي اتىنداعى ەلەكترو­تەاتر­دىڭ ءارتىسى ازامات نۇعى­مانوۆ­تىڭ شەبەرلىگى ءتانتى ەتەدى. «ول تۋرالى دەرەكتەرمەن تانىس­قانىمدا، ءادي ءشارىپوۆتىڭ بەلگىلى پارتيزان بولعانىن ءبىلدىم. ونى بەلورۋستار دا، نەمىستەر دە «ساشا قازاق» دەپ اتاعان. نەمىستەر ساشا قازاقتىڭ باسىن اكەلگەن ادامعا 5000 ماركا ءباس تىككەن. 1944 جىلى ول قازاقستانعا ورالادى. مەن ونىڭ ءومىربايانىن زەرتتەپ ءجۇرىپ، ول كىسىنىڭ ايەلىمەن تانىستىم. اپامىزبەن كوپ اڭگىمەلەستىم، ول كىسى ماعان باتاسىن بەردى. ءوز كە­يىپ­كەرىم تۋرالى جاڭا دەرەك­تەر­دى بىلگەن سايىن تاعدىر ونى قان­شا رەت سىندىرماق بولسا دا، سول سىناقتىڭ بارىنەن ادام­دىق بولمىسىنا كىرەۋكە تۇسىر­مەي وت­كەنىنە قاراپ، شىن تاڭىر­قا­دىم. ءادي اتامىز نەتكەن قايسار، جارىعى مول جاقسى ادام بولعان!»

سونداي-اق وزگە دە باستى رول­دەردەن شارىپبەك زاكيروۆ، ءالي­حان لەپەسباەۆ، اندرەي سەن­كين، ەليزاۆەتا شۋكوۆا، ماق­پال قاسەنوۆا، الەكساندر برۋحاتس­كي، ۆالەنتينا گارتسۋەۆا سياقتى قازاقستان مەن بەلورۋسسيانىڭ تانىمال جاس اكتەرلەرى كورىنەدى.

بۇعان دەيىن «قارسى باقى­لاۋ»، «جاس ۇلان»، «سەكەر» فيلمى­مەن ەسىمى كورەرمەنگە جاق­سى تانىس بەكبولات شەكەروۆ جا­ڭا ءفيلمىن بىلاي تانىستىر­دى: «1941 جىلدىڭ جازى» ءفيل­مى ارقىلى مەن كورەرمەنگە ەكى وي­دى جەتكىزگىم كەلدى. بۇل بىرىن­شىدەن، قازاقتاردىڭ جانە قازاق­ستان­دىقتاردىڭ دا وسى سوعىسقا قاتىسقانىن كورسەتۋ. ول كەزەڭدە بۇل بارلىق 15 رەسپۋبليكانىڭ وتانى بولدى، ەندەشە قاتىسقان بارلىق حالىق جانىن دا بىردەي قيدى. ەكىنشىدەن، ءبىز ءفيلمدى كەڭەستىك كينونىڭ كەشەگى وزىق داستۇرىنە ساي سوعىس اتاۋلىعا قارسى فيلم تۇسىرگىمىز كەلدى».

ناعىز سۋرەتكەر سەزىمتال كەلە­دى. بەكبولات شەكەروۆ تۇ­ساۋى جاڭادان كەسىلىپ جات­قان «1941 جىلدىڭ جازى» ءفيل­مىن پاندەميا باستالماي تۇ­رىپ، رەسەي-ۋكراينا سوعى­سى­­نان دا بۇرىن ءتۇسىرىپ تامام­داعان. «1941 جىلدىڭ جازى» ەكىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىس تاقىرى­بى­نا قازاقتىڭ ءوز كوزىمەن قاراۋ­عا ۇندەيتىن ناعىز كەڭ فورمات­تاعى اۋقىمدى دۇنيە. تەك شەك­تەۋ­لى پروكاتتا جارىققا شىعا­تىنى قىنجىلتادى. ادي­لەر كەشكەن قاندى قىرعىن، قى­زىل ماي­داننىڭ ورتىنەن دە بەي­بىت كۇندەگى رۋحاني داعدارىستى تۋدى­راتىن وسى وسپادارسىزدىقتان وتان زارداپ شەگۋى ابدەن مۇمكىن. وكىنىشتىسى دە وسى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

ۇقساس جاڭالىقتار