پاندەميا ءومىردى ساقتاندىرۋعا ۇيرەتتى

كوروناۆيرۋس كۇندەلىكتى ومىردەگى كوپ دۇنيەنى وزگەرتكەنى ءمالىم. ەسكى قۇندىلىقتاردى قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. ەكونومي­كانىڭ بارلىق سەكتورىنا, سونىڭ ىشىندە ءبىرشاما تۇراقتى بولىپ كورىنگەن سالالارعا اسەرىن تيگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ەكى جىلدا ۇلكەن وزگەرىستەر ورىن الدى. مۇناي باعاسى تومەندەدى. جۇ­مىسسىزدىق رەكوردتىق دەڭ­گەيگە جەتتى. شاعىن جانە ورتا بيزنەس زارداپ شەكتى. ال مەملەكەت قازىناسى ميللياردتاعان سالىق­تان ايىرىلدى.

قازىر ەل ەكونوميكاسى بىرتىن­دەپ قالپىنا كەلە باستادى. ىسكەر­لىك بەلسەندىلىك داعدارىسقا دە­يىنگى دەڭگەيگە قايتا ورالدى. كاسىپ­ورىندار تابىستىلىعىن بۇرىنعى دەڭگەيگە دەيىنگى قالپىنا كەلتىردى. بىراق 2022 جىل رەسەي مەن ۋكراي­نا اراسىنداعى قاقتىعىسقا باي­لانىس­تى جاڭا سىن-قاتەر تۋدىر­دى. گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ەل ەكو­­نو­ميكاسىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى ءالى بەلگىسىز بولسا دا قازاق­ستان قارجى نارىعىنداعى جو­عا­رى قۇبىلمالىلىقتىڭ سال­دارى­نان ميللياردتاعان دوللار جوعالتىپ جاتقانىن قازىردىڭ وزىندە بايقاۋعا بولادى. ءبىز ءسوز ەتكەلى تۇرعان ساقتاندىرۋ سەكتورى دا دەنساۋلىق ساقتاۋ, قاۋىپ­سىز­دىك جانە قورعانىس سالاسى سياق­تى الداعى بىرنەشە جىلدا ەپي­دە­ميالىق جانە سىرتقى سايا­سي ايقىنسىزدىق ىقپالى­مەن دامي­تىنى انىق. وسى ورايدا FinReview.info ساراپشىلارى ەلى­مىز­دە ساقتاندىرۋدىڭ قالاي دامىپ جات­قانىن, ونىڭ كەلەشەگى مەن تاۋە­كەل­دەرى قانداي ەكەنىن انىق­تاۋ ماق­ساتىندا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ەكەن. ەندى سوعان نازار اۋدارالىق.

كەز كەلگەن ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ساقتاندىرۋ كاسىپكەرلىكتىڭ, ءوندىرىستىڭ, ونەركاسىپتىڭ, نارىق­تىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن قارجىلىق تۇراق­تاندىرۋشى قىزمەتىن اتقارادى. قازىر ول حالىقتىڭ مۇددەسىن قار­جى­لىق قورعاۋعا ءىس جۇزىندە كەپىل­دىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال­عا اينالادى. ساقتاندىرۋ سالا­سى ءبىر جاعىنان ازاماتتىق-قۇقىق­تىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ار­قى­­لى مەملەكەتتەن قارجىلىق اۋىرت­پالىقتى الىپ تاستايدى جانە شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. ەكىنشى جاعىنان زارداپ شەككەندەرگە وتەماقى تولەۋ ارقىلى حالىقتى جازاتايىم وقيعالاردان قورعايدى.

الەم ەلدەرى بيزنەستى, حالىقتى جانە ەكونوميكانى قارجىلىق شىعىنداردان قورعاۋ قۇرالى رەتىندە ساقتاندىرۋدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. دامىعان ەلدەردە بۇل سالانىڭ ىشكى جالپى ءونىم قۇرىلىمىنداعى ۇلەسى 5 پا­يىزدان اسادى. مىسالى, وڭتۇستىك كورەيادا اتالعان كورسەتكىش 12 پايىزعا, گەرمانيادا 7 پايىزعا تەڭ. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندا ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى نەبارى 3 پايىزدى قۇرادى. 2020 جىلعى كورسەتكىش – 3,4 پايىز. پاندەمياعا دەيىن اتالعان كورسەتكىش 2 پايىزدان از بولعان. بۇدان وتاندىق ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارىنىڭ كور­سەتى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ ءتىزىمىن كەڭەي­تۋگە تىرىسپايتىنىن كورۋ­گە بولادى. ادەتتەگىدەي جاڭا ونىم­دەردى جاساۋ بەلگىلى ءبىر فاكتورلار اسەرىنەن جۇزەگە اسادى. ماسەلەن, COVID-19 ىندەتى سەبەبىنەن قازاق­ستاندىقتار بەلسەندى تۇردە ءوز دەن­ساۋلىعى مەن ءومىرىن ساقتان­دىرۋعا دەن قويا باستادى.

FinReview.info دەرەگىنشە, ءىرى ساقتاندىرۋ كومپانيالارى بانك كونگلومەراتتارىنا تيەسىلى. سون­دىقتان سوڭعى 15 جىلدىڭ ىشىندە ساقتاندىرۋ نارىعىندا, سون­داي-اق بانك نارىعىندا ويىن­شىلار سانىنىڭ قىسقارۋ ءۇر­دىسى بايقالدى. 2007 جىلعى 1 ناۋ­رىزداعى جاعداي بويىنشا ساق­تاندىرۋ سالاسىندا 40 كومپانيا جۇمىس ىستەسە, 2022 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 27 ۇيىمدى قۇرادى. ونىڭ 9-ى – ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى.

– ساقتاندىرۋ كومپانيالارى سانىنىڭ قىسقارۋى نارىقتىڭ كۇشەيۋىنە اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, سالانىڭ اكتيۆتەرى ۇزدىكسىز وسە باستادى جانە 2018 جىلى العاش رەت 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ ءتۇستى. ال 2022 جىلعى 1 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا ولاردىڭ كولەمى 1,9 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بىراق مۇندا ءبىر ەرەكشەلىك بايقالادى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى وز­دەرىنە تيەسىلى بانكتەردىڭ قۇرال­دارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدا. قازىر­دىڭ وزىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردە ورنالاستىرىلعان سالىمدار 152,7 ملرد تەڭگەدەن استى. بۇل ساقتاندىرۋ ۇيىمدارى­نىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرىنىڭ 8,3 پايى­زىن قۇرايدى. سوعان قارا­ماس­تان, اكتيۆتەردىڭ باسىم بولىگى قور­لاردىڭ 62,7 پايىزىن قۇراي­تىن باعالى قاعازداردا ساقتال­عان. سونداي-اق قارجىلىق كورسەت­كىش­تەردىڭ جاقسارۋى كاپيتال­دى ۇلعايتۋعا بايلانىستى ايقىن­دالادى. كەيىنگى بەس جىلدا كاپيتال كولەمى ەكى ەسە ءوسىپ, 759,7 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, – دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.

ساقتاندىرۋ كومپانيالارى 2022 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايىندا كليەنتتەرمەن 1,5 ملن كەلىسىمشارت جاساسقان. بۇل 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 11,3 پايىزعا كوپ. اتالعان وسىمگە نەگىزىنەن حالىق­تىڭ ءوز دەنساۋلىعى مەن ومىرى­نە قورقىنىشپەن قاراي­تىندىعى سەبەپ. ويتكەنى ستاتيس­تيكا كورسەتكەندەي, جازاتايىم جاع­دايلاردان ساقتاندىرۋ بويىن­شا جاسالعان شارتتار سانى 71,2 پا­يىزعا, ال اۋرۋدان ساقتاندىرۋ بويىنشا كەلىسىمشارتتار بىر­دەن 2,3 ەسە وسكەن. ناتيجەسىندە, ساق­تان­­دىرۋ (قايتا ساقتاندىرۋ) شارت­­ت­ارى بويىنشا قابىلدانعان ساق­­تاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ كو­لەمى 1,3 پايىزعا نەمەسە 1,8 ملرد تەڭگەگە ءوستى. بۇل اقشالاي ما­نىن­دە 138,6 ملرد تەڭگەگە تەڭ.

«مىندەتتى ساقتاندىرۋ بو­يىنشا جىل باسىنان بەرى 19,9 ملرد تەڭگە الىندى. بۇل وتكەن جىل­­دىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 1,7 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 9,6 پايىزعا ارتىق. ءوسىم نەگى­ز­ىنەن قىزمەتكەردى ەڭبەك (قىز­مەتتىك) مىندەتتەرىن ورىنداۋ كەزىن­دە جازاتايىم وقيعالاردان ساق­تاندىرۋ ەسەبىنەن قالىپتاستى. ياعني 1 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 17,6 پايىزعا ءوسىم كورسەتتى. ەرىكتى جەكە ساقتاندىرۋ ءتۇسىمى قاڭتار-اقپاندا 46,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. كورسەتكىش ءبىر جىل بۇرىنعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 7,9 ملرد تەڭگەگە از. مۇنداي قۇلدىراۋعا, ەڭ الدىمەن, زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارى بويىنشا ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىن جيناۋدىڭ 79 پايىزعا نەمەسە 15,5 ملرد تەڭگەگە تومەندەۋى سەبەپ بولدى. ەرىكتى م ۇلىكتىك ساقتاندىرۋ بو­يىن­شا وسى جىلدىڭ باسىنان ساق­تاندىرۋ (قايتا ساقتاندىرۋ) شارتتارى بويىنشا قابىلدانعان سىيلىقاقىلار 72,3 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلمەن سا­لىستىرعاندا 8 ملرد تەڭگەگە ار­تىق. اتالعان ءۇردىس م ۇلىكتىك زيان­دى وتەۋگە ساقتاندىرۋ بويىنشا جي­نالعان سىيلىقاقىلاردىڭ 6,6 پايىزعا نەمەسە 3 ملرد تەڭگەگە جانە ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپ­كەرشىلىكتى ساقتاندىرۋ بويىنشا 2 ەسە ۇلعايۋىمەن بايلانىستى», دەلىنگەن FinReview.info حابارلاماسىندا.

سىيلىقاقىلار بويىنشا كىرىستەردىڭ وسۋىمەن بىرگە ساقتان­دىرۋ تولەمدەرى دە ايتارلىق­تاي ارتتى. 2022 جىلعى ەكى ايدا ساق­تاندىرۋ تولەمدەرىنىڭ كولە­مى اقشالاي مانىندە 21,5 ملرد تەڭ­گەنى قۇرادى. بۇل 2021 جىل­مەن سالىستىرعاندا 24,6 پايىزعا ار­تىق. ەندى تولەمدەر تەك لاڭكەستىك ارەكەتتەر سالدارىنان بولعان زالالدى ساقتاندىرۋدى كوزدەيتىن شارتتار بويىنشا عانا جۇزەگە اسىرىلادى.

تولەمدەردىڭ كوبەيۋى جانە تابىس­تىلىقتىڭ باسەڭدەۋى كومپا­نيالاردىڭ قارجىلىق تۇراق­تىلىعىن ساقتاۋعا قاۋىپ توندىرەتىنى انىق. الايدا ساقتاندىرۋ سەكتورى – ءوتىمدى اكتيۆتەردىڭ ءالى دە ءوز مىندەتتەمەلەرىنەن اسىپ تۇسەتىن ەكونوميكانىڭ ساناۋلى سەكتورلارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار وتىمدىلىگى جوعارى اكتيۆتەر ءبىر جىلدا 21,8 پايىزعا ءوسىپ, 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. سايكەسىنشە, تولەم قابىلەتتىلىگىنىڭ ناقتى مارجاسى دا 514,4 ملن تەڭگەدەن 517,7 ملن تەڭگەگە ءوستى.

ەلدىڭ ساقتاندىرۋ نارىعى ءۇشىن نەگىزگى ناتيجە بەلسەندىلىكتىڭ داعدارىستان بۇرىنعى دەڭگەيگە دەيىن تولىق قالپىنا كەلۋى بولدى. بۇل جالپى العاندا, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىن باعالاۋ ءۇشىن, اسىرەسە, سالا ءۇشىن ماڭىزدى. ويتكەنى سوڭعى 17 جىل ىشىندە ەلىمىز حالىقارالىق قايتا ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ كورنەكتى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. قازىر قازاقستان ۆاليۋتالىق ءتۇسىم تۇسىرەتىن قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ تولىققاندى ەكسپورتتاۋشىسى بولىپ سانالادى. ەگەر كوروناۆيرۋس پايدا بولعانعا دەيىنگى, ياعني 2019 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ەلىمىز بەيرەزيدەنتتەردەن تۇسەتىن قايتا ساقتاندىرۋدان شامامەن 30 ملرد تەڭگە ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىن السا, 2021 جىلى بۇل كورسەتكىش 50 پايىزدان استام كورسەتكىشكە ءوستى. سوندىقتان تۇراقتى جانە با­سەكەگە قابىلەتتى ساقتاندىرۋ سالا­سىن قۇرۋ قاجەتتىلىگى ارتىپ كەلەدى. دەگەنمەن, سەكتوردا ساق­تاندىرۋدىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شەكتەۋلەر بار.

– بىرىنشىدەن, بۇل ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ ءتىزىمىنىڭ ماردىمسىز بولۋى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى, مىسالى, ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ەرىكتى ساقتاندىرۋ, حالىقتىڭ مۇلكىن ساقتاندىرۋ جانە كاسىپكەرلىكتى ءارتۇرلى تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋ بويىنشا ونىمدەردى قوسىپ, قىزمەت كورسەتۋ اياسىن كەڭەيتۋگە ءتيىس. ەكىنشىدەن, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ كاپيتالدانۋى ولاردىڭ ساقتاندىرۋ تاۋەكەلدەرىن تو­لى­عىمەن ءوز موينىنا الۋى, جۇ­مى­سىن اۆتوماتتاندىرۋى جانە ونىم­دەرىن دامىتۋى ءۇشىن جەتكى­لىك­سىز. ۇشىنشىدەن, ءومىردى جي­ناق­تاۋشى ساقتاندىرۋدى دامىتۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋلار مەن مۇمكىندىكتەر جوق. تورتىنشىدەن, ساقتاندىرۋ نارى­عىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ سترا­تەگياسىنىڭ بولماۋى. قارجى رەتتەۋشىسى قارجى نارىعىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋمەن اينالىسۋدى باستادى. وسى قۇجات اياسىندا ساقتاندىرۋ سەكتورىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارى ۇسىنىلادى, – دەيدى FinReview.info ساراپشىلارى.

بۇل تاۋەكەلدەر ەڭ الدىمەن رەت­تەۋشىلىك رەجىمگە قاتىس­تى. بىراق قازاقستاندىق يۋريسديك­تسيا جاعدايىندا ونى شەشۋ وتە كۇردەلى جانە ۇزاق پروتسەسس. قازاق­ستاننىڭ قارجى نارى­عىن­داعى قۇبىلمالىلىقتىڭ كۇشەيۋ قاۋپىنىڭ سەبەبىنەن, قار­جى­لىق رەتتەۋشى ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارىن ءبىرشاما قاتاڭ قاداعا­لاۋعا ءماجبۇر. مىسالى, ينۆەس­تي­تسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك ساق­تان­دى­رۋ­شىلاردى تاۋەكەلى تومەن قۇرال­دارعا عانا ينۆەستيتسيالاۋعا مىندەتتەيدى. ولار ءسوزسىز, سەنىمدى, بىراق مۇنداي باعالى قاعازداردىڭ كىرىستىلىگى تومەن. سول سەبەپتى ساق­تان­دىرۋ كومپانيالارى پايدا­سى­نان ايىرىلىپ وتىر. سونى­مەن قاتار كومپانيالار جاڭا ساقتان­دىرۋ ونىمدەرىن جاساۋداعى قيىن­دىقتارعا بايلانىستى الەۋەتتى كىرىستەردەن ايىرىلۋدا. سەبەبى قارجىلىق رەتتەۋشى الدىمەن ءاربىر ءونىمدى ەگجەي-تەگجەيلى زەرت­تەپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا قاتىس­تى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى ازىرلەۋى كەرەك.

ەكىنشى جاعىنان, قازاقستان­دا ەرەكشە رەتتەۋشى رەجىمى قالىپ­تاسقان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. 2021 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا احقو, ۇلتتىق بانك جانە قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى ۆاليۋتالىق رەتتەۋ بو­يىنشا جانە قارجى ورتالى­عى قاتىسۋشىلارىنىڭ قازاق­ستان­­­نىڭ قارجى نارىعىنا قول جەت­­كىزۋ شارتتارى تۋرالى كەلى­سىم­گە كەلگەن ەدى. بۇل ەرەجەلەر احقو قاتىسۋشىلارىنىڭ قازاق­­ستان­دىق كليەنتتەرگە, ونىڭ ىشىن­­دە ساق­تان­دىرۋ سەكتورىن­دا كورسەتەتىن قار­جىلىق قىزمەت­تەر­­دىڭ ءتىزىمىن انىق­تايدى. قار­جى ورتالىعىنىڭ بازا­سىندا ارنايى رەتتەۋشى قۇرال­دىڭ قالىپتاسقانىن ەسكەرسەك, وندا تىركەلگەن كومپانيالار جاڭا ونىمدەردى جاساپ قانا قويماي, ولار­دى كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنگىز­بەس بۇرىن سىناقتان وتكى­زە الادى. مۇنى ەلدەگى بيزنەسكە مۇم­كىن­دىك­تەر اشاتىن رەتتەۋشىلەردىڭ ۇلكەن قادامى دەسە دە بولادى.