زاماناۋي اسكەردى قۇرۋ ءۇشىن اسكەري دوكترينانى بەلگىلەپ, دامۋدىڭ زاڭنامالىق بازاسىن قۇرۋ قاجەت بولدى. سول جىلدارى قۇقىقتىق قولدانۋ نەگىزدەرىن, قارۋلى كۇشتەر قۇرىلىسىنىڭ تۇجىرىمداماسى مەن تەتىكتەرىن ازىرلەۋ, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساقتاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ, سونداي-اق جەكە اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ بويىنشا وراسان زور جۇمىس اتقارىلدى.
جاڭا مىندەتتەر ەندىگى جەردە جەكە قۇرامنىڭ سانىن ەمەس, دايىندىق ساپاسىن تالاپ ەتتى. ءوز قارۋلى كۇشتەرىمىزدى قۇرۋ اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىمەن قاتار, اسكەري كادرلاردى دايارلاۋ جۇيەسىندە دە ەلەۋلى وزگەرىستەردى تالاپ ەتتى. اتاپ ايتار بولساق, تاۋەلسىز قازاقستان اسكەرىن قۇرۋ ساتىندە وفيتسەرلەردىڭ شتاتتىق سانىنىڭ تەك 40-45 پايىزى ەلىمىزدە قالعان ەدى. اسكەري مامانداردىڭ ءوز تاريحي وتاندارىنا – جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتەرىنە جاپپاي كوشۋى وفيتسەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك تارتىبىنە ايتارلىقتاي كەرى اسەر ەتتى.
قارۋلى كۇشتەرىمىز قۇرىلا باستاعان كەزدە, ياعني وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى, مەن پولكوۆنيك اسكەري شەنىندە الماتى جوعارى جالپىاسكەري ۋچيليششەسىنە باسشىلىق ەتتىم. سول كەزدە اسكەري كادرلاردى كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.س.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسى (اۆوكۋ) بار بولعانى ەكى ماماندىق بويىنشا دايارلايتىن. سول سەبەپتەن وقۋ ورنى وفيتسەرلىك كادرلاردى دايارلاۋدىڭ كوپسالالى جۇيەسىنە اۋىستىرىلدى. 1993 جىلدان باستاپ قورعانىس مينيسترلىگى ۋچيليششەنى كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, ول ءتورت ماماندىق بويىنشا ال 1994 جىلدان باستاپ 11 اسكەري ماماندىق بويىنشا كادرلاردى دايارلاي باستادى. موتواتقىشتار بولىمشەلەرىنىڭ كومانديرلەرىنەن باسقا, ءبىز بولاشاق تانكىشىلەردى, اۆتوموبيليستەردى, بايلانىسشىلاردى, ساپەرلەردى, تاربيەشى وفيتسەرلەردى, تىل وفيتسەرلەرىن وقىتا باستادىق. 1996-1997 جىلدارى, دەسانتشىلار مەن اسكەري تەحنيكا ماماندارىن دايارلايتىن تاعى ەكى ماماندىق اشىلدى.
1992-1998 جىلدار ارالىعىندا قارۋلى كۇشتەردى قايتا قۇرۋ پروتسەسى ءوتتى, ال 1999 جىلدان باستاپ تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ باستالدى. گەنەرالدار مەن وفيتسەرلەرىمىز تاعدىرلارىنا جازعان وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارى مەن سىناقتارىنا ابىرويمەن توتەپ بەرىپ, ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋدى جالعاستىرا بەردى.
1997 جىلى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري اكادەمياسىنا اينالدى. وسىلايشا, ءبىز جوعارى دارەجەلى وفيتسەرلەردى ءوز ەلىمىزدە وقىتا باستادىق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدە رەسپۋبليكادا تەك ەكى اسكەري وقۋ ورنى بولدى: كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى ي.كونەۆ اتىنداعى الماتى جوعارى جالپىاسكەري كوماندالىق ۋچيليششە جانە ف.دزەرجينسكي اتىنداعى جوعارى شەكارا كوماندالىق ۋچيليششە. قازاقستاندا اسكەري سالادا عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن اينالىسقان بىرنەشە عانا عالىم بولدى.
كەيىننەن اكادەميا جانىنان اديۋنكتۋرا, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىلدى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جەدەل-تاكتيكا ونەرى, اسكەري ستراتەگيا, اسكەري تەحنيكا, اسكەري تاريح باعىتتارى بويىنشا عىلىمي ەڭبەكتەردى قورعاۋعا قابىلداي باستادى. باستاپقى كەزەڭدە ءبىز رەسەيدەن اسكەري عالىمداردى تارتتىق, ازاماتتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنان قورعانىس ءىسى سالاسىنداعى مامانداردى شاقىردىق. وسىلايشا, 7-8 جىل ىشىندە تاۋەلسىز قازاقستان اۋماعىندا دەڭگەيى باسقا ەلدەردىڭ ستاندارتتارىنان ەش كەم تۇسپەيتىن ءوز وفيتسەرلەرىمىزدى دايارلاۋدى جولعا قويدىق.
عىلىمي زەرتتەۋلەرسىز قارۋلى كۇشتەردىڭ دامۋى مۇمكىن ەمەس. اسكەري اكادەميا قورعانىس زەرتتەۋلەرى اياسىندا عالىمداردى دايارلاۋ الاڭىنا اينالدى. اكادەميانى قۇرۋ تۋرالى دەر كەزىندەگى شەشىمنىڭ ارقاسىندا بۇگىندە ەلىمىزدە جۇزدەن استام اسكەري عالىم قىزمەت اتقارادى. اسكەري عىلىمدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن كەيىننەن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى جانە وعان ەلباسىنىڭ ەسىمى بەرىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە باسقا دا اسكەري وقۋ ورىندارىندا عالىمدار جەتكىلىكتى. اسكەري ستراتەگيا مەن تاكتيكادان بولەك, ماماندار جاۋىنگەرلىك تەحنيكانى دامىتۋعا نازار اۋدارعان. مىسالى, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى, راديوستانتسيالار وتاندىق عىلىم وكىلدەرىنىڭ كۇشىمەن جەتىلدىرىلۋدە. قازىر ەلىمىزدە اسكەري ءونىم وندىرەتىن 30-عا جۋىق زاۋىت بار. قورعانىس ونەركاسىبى ءتيىستى مينيسترلىكتەردىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى.
قازاقستان اسكەري دوكترينانى 5 رەت قابىلدادى. بۇل ماڭىزدى قۇجات ۇنەمى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. سوڭعى دوكترينادا بەلگىلەنگەن كەيبىر ماسەلەلەر تەك ارمياعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا قۇرىلىمدارعا دا قاتىستى, مىسالى ىشكى ساياساتقا جاۋاپتى مەكەمەلەرگە. ەڭ جاڭا اسكەري دوكتريناعا «گيبريدتىك كۇرەس», «كيبەرقاۋىپسىزدىك» جانە «اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك» سياقتى ۇعىمداردى ەنگىزۋ مەملەكەتىمىزدىڭ قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەرگە جەدەل دەن قوياتىنىنىڭ ايقىن كورسەتكىشى. اسكەري دوكترينالارىمىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ستراتەگيالىق قۇجاتتىڭ تەك قورعانىس ماقساتىن كوزدەيتىنىندە.
وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان جاقسىلىقوۆتى تانىستىرا وتىرىپ, قارۋلى كۇشتەرگە ەرەكشە تالاپتار قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. «ارميا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىرەگى جانە مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ قورعانى بولۋى كەرەك», دەدى جوعارعى باس قولباسشى.
ءماجىلىس وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە ەل پرەزيدەنتى قازاقستاندىق جاستارعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى كوپتەگەن جاس قازاقستاندىقتىڭ قارۋلى كۇشتەرىنە قىزمەت ەتۋگە بارۋعا قورقاتىنىن اتاپ ءوتتى. الايدا قازاقستاندىق اسكەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك داستۇرلەرى ۇلى دالا اۋماعىن جانقيارلىقپەن قورعاعان باتىرلارىمىزدىڭ ەرلىگىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى.
اسكەردى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ناۋرىزدا وتكەن كەڭەستە پرەزيدەنت اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن, اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ جانە جاستاردى اسكەري بورىشىن ورىنداۋعا ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى دا ايتتى. كەڭەس قورىتىندىسى بويىنشا پرەزيدەنت قارۋلى كۇشتەرىنىڭ مەملەكەت مۇددەسىن, ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
الايدا ءبىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدا دا اسكەري-پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ تۇرعىسىنان ەلەۋلى قاتەلىكتەر جىبەرىلگەن. مىسالى, كەيبىرەۋلەر باستاپقى اسكەري دايىندىق سياقتى مەكتەپ ءپانىنىڭ قاجەتتىلىگىن جوققا شىعاردى. وسىلايشا, ءباد (نۆپ) 1992 جىلى سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ كەيبىر مۇشەلەرىنىڭ باستاماسىمەن مەكتەپ باعدارلاماسىنان الىنىپ تاستالدى. دەپۋتاتتار اسكەري دايارلىقتى وقىتاتىن وفيتسەرلەر ونى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس ۇيىمداستىرا المايتىنىن العا تارتقان ەدى. دەگەنمەن كوپ ۇزاماي بارلىعى مۇنداي وقۋ ءپانىنىڭ قاجەت ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ, 1996-1997 جىلدارى ونى مەكتەپكە قايتارۋ ءۇشىن كۇش سالىندى. كەرەيحان امانجولوۆ باستاعان اۆتورلار توبىنىڭ قۇرامىندا وقۋلىق جازىپ, بۇل ءپان وقۋ باعدارلاماسىنا قايتا ورالدى. بىراق بۇرىن وعان 146 ساعات بولىنسە, قازىر بار بولعانى 43 ساعات كولەمىندە وقىتىلادى. باستاپقى اسكەري دايارلىقتىڭ جاستاردى پاتريوتتىق تاربيەلەۋ ماسەلەسىندە زور ىقپال ەتەتىنە ءوز باسىم سەنىمدىمىن. قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا اسكەري تەحنيكامەن تانىس, مىقتى ءارى شىدامدى, ۇيرەتىلگەن بالالار قىزمەت ەتسە, قوعامداعى وتان قورعاۋشىنىڭ ءيميدجى وزىنە لايىقتى جوعارى دەڭگەيدە بولادى.
قازاقستان ارمياسىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا اسكەرلەردى رەفورمالاۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارى جاۋىنگەرلىك دايارلىعى مەن جاۋىنگەرلىك قابىلەتتىلىگىن قولداۋعا ىقپال ەتەتىنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. ەلىمىزدە زاماناۋي قارۋمەن جاقسى جابدىقتالعان ءموبيلدى ارميا قۇرىلدى. قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسى قورعانىستىق سيپاتقا يە بولعانىمەن, ءبىز ونى قارۋلى كۇشتەردىڭ كومەگىمەن ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋعا دەگەن باتىلدىقپەن ۇيلەستىرۋگە ءتيىسپىز.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قازاقستاندىق ارميانىڭ ودان ءارى دامۋىنا, ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن رەفورمالاۋ مەن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. قازاقستان ارمياسىنىڭ جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەتىندىگى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى تەك بيىل ەمەس, بىرنەشە رەت ايتقان بولاتىن. ءۇش جىل بۇرىن قارۋلى كۇشتەردىڭ باسشىلىعىنا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بەيىمدەلىپ قانا قويماي, قاۋىپ-قاتەرلەردى جان-جاقتى تالداۋدى قاجەت ەتەتىن الدىن الا جۇمىس جاساۋ مىندەتىن قويدى, سەبەبى بۇكىل الەم گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ شيەلەنىسۋىنە, جاڭا قاقتىعىستاردىڭ پايدا بولۋىنا كۋا بولدى.
پرەزيدەنتتىڭ اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ قامىن ويلايتىنى قۋانتادى. اسكەري قالاشىقتار مەن اسكەري بولىمدەردى ارالايدى, جەكە قۇرامنىڭ قىزمەتىمەن جانە تۇرمىسىمەن تانىسادى, قورعانىس قابىلەتىنىڭ ءوسۋى, مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋال مەن جاۋىنگەرلىك رۋحتى قولداۋ, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قورعاۋ سياقتى ماسەلەلەردى باقىلايدى. ەلىمىزدىڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ قارۋلى كۇشتەرگە دەگەن قامقورلىعى قورعانىستىڭ ارقاشان وتانىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ قالا بەرەتىنىنە دەگەن سەنىمدى ۇيالاتادى.
اباي تاسبولاتوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, گەنەرال-لەيتەنانت
