وقۋلىق جوندەلمەي, وقۋ تۇزەلمەيدى
مەملەكەتتىكتىڭ ءبىر تىرەگى – ءتىل دەسەك, سونى زامان تالابىنا ساي ساۋاتتى وقىتۋ, سوعان قاجەتتى قۇرالدار ماسەلەسىن «نۇر وتان» پارتياسى جانىنداعى «ميراس» قوعامدىق كەڭەسى سوڭعى كەزدەرى ءجيى كوتەرە باستادى. تەك ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى زەرتتەۋ, زەردەلەۋگە جۇگىنىپ, اسىرەسە وقۋلىقتىڭ ساپاسى, ءتىل ۇيرەتۋدىڭ جايى, وقۋ ادىستەمەلىكتەرمەن ءبىلىم مەكەمەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ كەلەلى كەڭەستە كەڭ كولەمدە قوزعالعانىنا كۋا بولىپ ءجۇرمىز. وتكەن جولعى وتىرىستا ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىعى, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاينار كوزى وقۋلىقتا ەكەنى ايتىلىپ, ناقتى ۇسىنىستار جاسالعان بولاتىن. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ, ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ وزەگىن نازاردا ۇستايتىن «ميراس» قوعامدىق كەڭەسى مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ, قازاق تىلىندەگى وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار مەن وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى قانداي, ونى جەتىلدىرۋدىڭ جولى قايسى دەگەن تاقىرىپتا باسقوسۋ جيىنىن وتكىزۋدى ماقسات ەتكەن ەكەن. سوعان وراي, تاقىرىپقا قاتىستى ماتەريالدار توپتاماسىن وقىرماندارعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ساراپتاما – ساپاعا سەپ
– دەيدى قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دينار نوكەتاەۆا
ءاربىر ەلدىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى تەتىگى مەن ءبىلىمدى دامىتۋ ساياساتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – ءتول وقۋلىقتارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك ادەبيەتتەرى. جاقسى وقۋلىق – ۇلتتىڭ يگىلىگى, ونىڭ رۋحاني قۇندىلىعى, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ قاينار بۇلاعى. قازاقستاننىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق ساتىلارى ءۇشىن ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارىن ساپالى شىعارۋ ماسەلەسى قازىرگى كەزەڭدە جالپى ۇلتتىق سيپاتقا يە بولا باستادى. وسىعان بايلانىستى, قوعام دامۋىنا بەيجاي قاراي المايتىن ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى ساياسي ۇيىمى «نۇر وتان» پارتياسى جانىنان قۇرىلعان «ميراس» قوعامدىق كەڭەسى تاراپىنان وقۋلىقتاردى ساراپتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبى جاساقتالىپ, وعان قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دينار نوكەتاەۆا جەتەكشىلىك ەتكەن ەدى. ءبىزدىڭ تومەندەگى اڭگىمەمىزگە وسى جايلار ارقاۋ بولدى. – دينار جۇسىپالىقىزى, جالپى, وقۋلىقتاردى سۇرىپتان وتكىزۋ كەزىندە قانداي قاعيداتتاردى نەگىزگە الدىڭىزدار؟ – ستاندارت بويىنشا وقۋلىق ساپاسىن ساراپتاۋدىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرىنشىسى – تاجىريبەلىك ساراپتاۋ, ەكىنشىسى – تەوريالىق ساراپتاۋ. وقۋلىقتاردى پراكتيكالىق ساراپتامادان وتكىزۋ, نەگىزىنەن, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ارناۋلى بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ءبىلىم مەكەمەلەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى. وسى جەردە وقۋلىقتار ەكسپەريمەنتتىك تەكسەرۋدەن, قوعامدىق باعالاۋدان جانە ادىستەمەلىك تالداۋدان وتكىزىلەدى. ال تەوريالىق ساراپتاۋعا مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتتارى مەن باعدارلامالارىنىڭ اۆتورلارى, عالىمدار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارى ساراپتاۋشى-ەكسپەرت رەتىندە قاتىستىرىلادى. ولار تەوريالىق تۇرعىدان وقۋلىقتىڭ قۇرىلىمىن, مازمۇنىن, قىزمەتىن, ديداكتيكالىق پەداگوگيكالىق تەحنولوگياسىن تالداپ باعا بەرەدى. وقۋ ادەبيەتتەرىنە ساراپتاما جۇمىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ 2012 جىلعى 24 شىلدەدەگى №344 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن وقۋلىقتاردى, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى ازىرلەۋ, ساراپتاۋ, سىناقتان وتكىزۋ جانە مونيتورينگ جۇرگىزۋ, باسىپ شىعارۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ قاعيدالارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى. قازىر قوعامدا ورتا مەكتەپ وقۋلىقتارى تۋرالى ماسەلە توڭىرەگىندەگى اڭگىمە باسىلماي تۇر. ەستەرىڭىزدە بولسا, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وقۋلىقتارداعى ولقىلىقتاردى قاتاڭ سىنعا الىپ, ءتيىستى ورىندارعا ونى رەتتەۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. مىنە, ەندى وعان «نۇر وتان» پارتياسى باس بولىپ, پارتيا جانىنداعى «ميراس» قوعامدىق كەڭەسىندە «مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ, قازاق تىلىندەگى وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار مەن وقۋلىقتاردىڭ ساپاسى ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى وتىرىس وتكىزبەك. بۇل جينالىستا مەكتەپكە قاجەت وقۋلىق دايىنداۋ ماسەلەلەرى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قاراستىرىلادى. – تالداۋ جۇرگىزۋگە قانداي باسپالاردىڭ ونىمدەرىن الدىڭىزدار؟ – ساراپتاما جاساۋ كەزىندە وتە ۇلكەن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلدى دەپ ايتا الامىن. زەرتتەۋگە 2012-2013 وقۋ جىلىندا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا 1-11 سىنىپتاردا قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار تىزىمىندەگى وقۋلىقتار جانە وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار الىندى. ونىڭ ىشىندە, ساراپتاما «الماتىكىتاپ» باسپاسىنىڭ – 65, «اتامۇرا» باسپاسىنىڭ – 85, «مەكتەپ» باسپاسىنىڭ – 85, «ارمان پۆ» باسپاسىنىڭ – 13, جەكە باسپالاردان 17 وقۋ ادەبيەتتەرىنە جاسالدى. – مەكتەپ وقۋلىقتارىنا قاتىستى تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى قىرۋار جۇمىس جاسالعانىن جاقسى بىلەمىز. بىراق, ءبىزدى قازىر كەمشىلىكتەر ويلانتادى. وسى تۋرالى نە دەيسىز؟ – ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپ وقۋلىقتارىن ەشقاشان نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. سوندىقتان, جىل سايىن وتكىزىلەتىن ساراپتاما ءناتيجەلەرىنە جۇرگىزىلگەن ساپالىق تالداۋ ازىرلەنگەن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر ساپاسىنىڭ ءبىرشاما جاقسارعانىن كورسەتتى. دەگەنمەن, وقۋلىقتاردا كەمشىلىكتەردىڭ ءالى دە از ەمەس ەكەندىگىن بايقادىق. ولاردى ءبىز تارماق-تارماققا ءبولىپ, نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سايكەستىگى مەن قۇرىلىمىنا وقۋلىقتىڭ مازمۇندىق جانە ادىستەمەلىك جاعىنا بايلانىستى, تىلدىك-ستيلدىك قاتەلىكتەرى مەن پوليگرافيالىق كوركەمدەلۋى سەكىلدى نەگىزگى كريتەريلەر بويىنشا قاراستىردىق. زەرتتەۋ ءناتيجەلەرىندە ءبىراز ورىس تىلىندەگى وقۋلىقتاردان اۋدارىلعان ماتىندەردىڭ ءتىلدىك نورماعا سايكەسسىزدىگى, عىلىمي تۇسىنىكتەر, تەرميندەر, ەرەجەلەر, زاڭداردىڭ قازاق تىلىندە دۇرىس جانە دالەلدى تۇجىرىمدالماۋى, ءتىل مەن ءستيلدىڭ وقۋشىلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيى مەن جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەسسىزدىگى ناقتىلاندى. وقۋلىقتاردىڭ ءادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتىلۋى مەن وقۋ باعدارلاماسىن تولىق قامتىماۋى, وقۋ ماتەريالدارىنىڭ ءبىرىزدى ءارى جۇيەلى باياندالماۋى سەكىلدى ءبىرقاتار ولقىلىقتار انىقتالدى. سونداي-اق, قازاق سىنىپتارى وقۋ ادەبيەتتەرىنىڭ كوپشىلىگى اۋدارما ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. ونداعى مىسالدار ورىس حالقىنىڭ, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءومىر تۇرمىسىنان الىنعان. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلمەگەندىگى قىنجىلتادى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءتول وقۋلىقتاردىڭ جازىلۋى قۋانتادى. بىراق وقۋلىقتار ەڭ ءبىرىنشى, مەملەكەتتىك تىلدە جازىلۋى شارت, ودان سوڭ باسقا تىلدەرگە اۋدارىلۋى قاجەت. اۋدارمالارداعى قاتەلىكتىڭ وتە كوپتىگىنەن كوز سۇرىنەدى. ونى بىلىكتى ماماندار اۋدارۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. – وقۋلىقتاردى ساراپتاۋدا شەتەلدىك تاجىريبەلەر ەسكەرىلدى مە؟ – ارينە. ساراپتاۋ جۇمىستارىندا شەتەلدىك تاجىريبەلەر دە ەسەپكە الىندى. ماسەلەن, 1992 جىلى گەرمانيانىڭ گەورگ ەككەرت ۋنيۆەرسيتەتىندە يۋنەسكو اياسىندا مەكتەپ وقۋلىقتارىن زەرتتەۋدىڭ حالىقارالىق جەلىسى قۇرىلىپ, وندا «وقۋ ادەبيەتتەرىن ساراپتاۋعا جانە زەرتتەۋگە ارنالعان جولسىلتەۋشى» دايىندالعان. وڭتۇستىك كورەيادا وقۋلىقتارعا ساراپتاما جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا اتالعان مەملەكەتتىڭ ءبىلىم مينيسترلىگى قاتىسپايتىندىعىن, وقۋ ادەبيەتتەرىن ارنايى ۇيىمدار ساراپتايتىندىعىن ايتا كەتۋگە بولادى. شەتەلدە وقۋلىقتاردى ساراپتاۋعا تاۋەلسىز ساراپشىلار كوپتەپ تارتىلادى. دايىندالعان وقۋ ادەبيەتتەرى ءار سالاعا قاتىستى قوعامداستىقتاردا ساراپتامادان ءوتىپ, قولدانىسقا ۇسىنىلادى. ءبىز وسىعان قاتىستى ءبىراز وي-تۇجىرىمدارىمىزدى جيناقتاپ قويدىق. – ورتا مەكتەپ وقۋ ادەبيەتتەرىن ساراپتاۋعا 70 جىلدىق تاريحى بار, پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارى اراسىندا كوشباسشى قاتارىندا تۇرعان قىزدار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاڭدالىنىپ الىنۋى دا جايدان-جاي ەمەس شىعار؟ – ونىڭىز راس. ءبىزدىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراق ورتا ءبىلىم وشاقتارىنا ۇستازدار مەن ۇلت تاربيەشىلەرىن قالىپتاستىرىپ شىعاراتىن بولمىس-ءبىتىمى ەرەك ورتالىق بولعاننان كەيىن دە ادەيى تاڭدالىنىپ الىندى. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ پەداگوگيكالىق قۇرام بىلىكتى ۇجىم عانا ەمەس, كوپتەگەن ورتا ءبىلىم وقۋ ادەبيەتتەرىن جاساۋشى تاجىريبەلى ماماندار ەكەنىن دە ايتا كەتۋىمىز كەرەك. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالداردى ساراپتاۋ ءجونىندەگى تاپسىرماسىنا بايلانىستى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قۇرامىنان تۇراتىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وعان بارلىعى 51 ساراپشى تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە عىلىم دوكتورلارى – 7, پروفەسسورلار – 7, عىلىم كانديداتتارى مەن دوتسەنتتەر – 36, اعا وقىتۋشىلار – 1. ساراپشىلار وتە ىجداھاتتىلىقپەن جۇمىس ىستەدى. ولار كەمشىلىكتى كورسەتۋ «بەدەل جيناۋ قۇرالى» رەتىندە اۆتورعا دەگەن جەكە كوزقاراسى تۇرعىسىنان ەمەس, «ەلىمىزدىڭ بولاشاعى – بالالارىمىزدىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى ءۇشىن جاساعان مەنىڭ كومەگىم» دەگەن كوزقاراس تۇرعىسىنان تىنباي ەڭبەك ەتتى. ويتكەنى, وقۋلىق – ءبىلىم الۋشىلاردى تاربيەلەۋ مەن تۇلعالىق دامۋىنا جاۋاپ بەرەتىن ماڭىزدى قۇرال. سوندىقتان مەملەكەت بەلگىلەگەن ءبىلىم بەرۋ ستراتەگياسى تالاپتارىنا ساي وقۋلىق جازۋدىڭ, الدىمەن, كەزەڭدەرگە بەلگىلەنگەن شارتى بولۋى ءتيىس. ءبىز وسىعان بايلانىستى 7 كەزەڭنەن تۇراتىن ۇسىنىستارىمىزدى بەرىپ وتىرمىز. وقۋلىق جازۋدى باسىنان وتكەرگەن اكادەميك ا.كولموگوروۆ ونىڭ قيىندىعىن جاڭا ءبىر رەاكتيۆتى ۇشاق جاساپ شىعارۋمەن تەڭەگەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. ەندەشە, وقۋلىق جازۋ – ۇنەمى ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋدى, دامىتۋدى قاجەت ەتەتىن ءۇردىس. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى قۇندىلىق. سەبەبى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قۋاتتى ەل يدەياسىنا ءبىز تەك وزىق ءبىلىم, يننوۆاتسيالىق ويلاۋ نەگىزىندە عانا جەتە الامىز. ال وعان تەرەڭ ءبىلىم بەرەتىن ساپالى وقۋلىقتار نەگىزىندە جەتپەكپىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».
