شەگىرتكە زيانكەستەرى ءۇيىرلى جانە ساياق بولىپ ەكىگە بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە ءۇيىرلى شەگىرتكەلەر اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ اسا قاۋىپتى زيانكەسى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. ولارعا قامىستى قوعالى جەرلەرگە قونىستانعان ەل اۋزىندا كوكقاسقا شەگىرتكە دەپ اتالاتىن ازيالىق (Locusta migratoria migratoria), قۇمدى-شاعىلدى ءشولدى جەرلەردە ماروككالىق (Dociostaurus maroccanus) جانە يتاليالىق (Caliptamus italicus) شەگىرتكەلەر جاتادى.
شەگىرتكەلەردىڭ ءۇيىرلى تۇرلەرىنىڭ نەگىزگى سيپاتى ارتقى اياقتارىنىڭ ءىرى, سەكىرۋگە بەيىم جانە مۇرتشاسىنىڭ قىسقا بولۋى ءتان. ولار ساياق شەگىرتكەلەرگە قاراعاندا تارالۋ تىعىزدىعىنا بايلانىستى وزدەرىنىڭ فەنوتيپىن, فيزيولوگياسىن جانە ءومىر ءسۇرۋ وبرازىن وزگەرتە الاتىن قابىلەتكە يە. سونىمەن قاتار ولاردىڭ دەرناسىلدەرى ويدىم-ويدىم وشاقتاردا شەرۋ قۇرىپ, ال يماگوسى, ياعني ەرەسەك شەگىرتكەلەر بىرنەشە مىڭداعان شاقىرىم اراقاشىقتىققا دەيىن ۇشىپ بارىپ باسقا جەرلەردى مەكەن ەتە الادى.
ەرتە كوكتەمدە توپىراق تەمپەراتۋراسى قولايلى جيىنتىققا جەتكەن كەزدە جۇمىرتقالارى جەر بەتىنە شىعا باستايدى. كوكتەم-جاز ايلارى بويىنا دەرناسىلدەرى (ليچينكالارى) 5 دامۋ ساتىسىنان وتەدى. جازدىڭ سوڭعى ايلارى مەن كۇز ايىنىڭ باسىندا انالىق شەگىرتكەلەر جۇمىرتقالارىن توپىراق قاباتىنا سالىپ, وزدەرى ءومىر سۇرۋلەرىن توقتاتادى.
شەگىرتكە زيانكەستەرىنە قارسى جىل سايىن جۇيەلى تۇردە حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىمەن, زيانكەس پوپۋلياتسيالارىن ءبىرجولا قۇرتىپ جىبەرۋ مۇمكىن ەمەس, تەك ولاردىڭ سان مولشەرى ازايتىلىپ وتىرادى. جىل سايىنعى حيميالىق كۇرەس جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلىپ, قانشاما ادام جۇمىلدىرىلىپ, قاراجات ءبولىنىپ جاتقانىمەن ولاردىڭ تارالۋ ارەالى كەي جىلدارى ءورشىپ كەتەدى. بۇل جەردە «نەگە» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل سۇراققا جاۋاپتى بىرنەشە ساتى بويىنشا قاراستىرۋعا بولادى:
بىرىنشىدەن, شەگىرتكە «كوشپەندى» زيانكەس, ياعني ول ءبىر جەردە عانا تۇراقتاپ تۇرمايدى جانە ول جاپپاي ميگراتسيا جاساعان كەزىندە بىرنەشە مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ ۇشا الادى. سوندىقتان وعان قارسى كۇرەس شارالارىن كورشىلەس تۇرعان اۋدان, وبلىس, ءتىپتى شەكارالاس ەل بولىپ بىرلەسە جۇرگىزۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, قازىر دۇنيە جۇزىندە بولىپ جاتقان عالامدىق جىلىنۋ, كۇن ساۋلەسى بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى, سۋ قورىنىڭ ازايۋى, جاعالاۋلاردىڭ قۇرعاپ قالۋى مەن تەڭىز جاعالاۋىندا جاڭا ارالداردىڭ پايدا بولۋى سياقتى تابيعي قۇبىلىستار زيانكەس ارەالىن ارتتىرىپ وتىر.
ۇشىنشىدەن, وسى سالاداعى كوپتەگەن عالىم شەگىرتكە زيانكەسىنىڭ ءاربىر 11-12 جىل سايىن سانى كوبەيىپ شارىقتاۋ شەگىنە (پيك) جەتىپ بارىپ قايتا باسەڭدەيتىنىن العا تارتادى. بۇل دا ءالى تولىق زەرتتەۋ جۇرگىزەتىن, شالا پايىمداۋ, دەگەنمەن ءدال مۇشەل بولماعانىمەن, شىندىققا جاناساتىن قۇبىلىس.
وسى سالاداعى كوپتەگەن عالىم شەگىرتكە تۇقىمداستارىنىڭ جاپپاي كوبەيىپ نەمەسە دەپرەسسياعا ۇشىراۋىن كۇن ساۋلەسىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن بايلانىستىرادى. كەيىنگى جىلدارعا كوز جۇگىرتەر بولساق, س.سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, جاراتىلىس عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ۆ.ك.اجبەنوۆتىڭ كوپتەگەن ەڭبەگىندە شەگىرتكە تۇقىمداستارىنىڭ جاپپاي كوبەيۋ كەزەڭدەرى 1909-1912, 1924-1927, 1931-1933, 1944-1947, 1953-1956, 1967-1970, 1977-1982, 1988-1991, 1996-1999 جىلدارعا سايكەس كەلەدى ەكەن. سودان كەيىنگى جاپپاي كوبەيۋ 2012-2014 جىلدارعا سايكەس كەلدى.
زياندى شەگىرتكەلەردىڭ سانىن ازايتۋ – مەملەكەت نازارىندا تۇرعان بۇگىنگى تاڭداعى باستى ماسەلە بولىپ وتىر. ۇكىمەت قاجەتتى ۇيىمدار قۇرىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق شارالار مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردى قولداپ, اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن زياندى اعزالاردان قورعاۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن جىل سايىن قاراجات ءبولىپ وتىر.
اسا قاۋىپتىلەر قاتارىنا ەنگەن ءۇيىرلى شەگىرتكەلەردىڭ جاپپاي كوبەيگەن كەزدە اۋىل شاۋاشىلىعىنا تيگىزەر زالالىن, سونىمەن قاتار شەكارالاس ەلدەرگە ۇشىپ تارالۋ قاۋپىن ەسكەرىپ, ولارمەن كۇرەس شارالارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. ال ساياق شەگىرتكەلەرگە قارسى جۇرگىزىلەتىن ءىس-شارالار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلادى.
2021 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 2 ملرد تەنگە ءبولىنىپ, پەستيتسيدتەر ساتىپ الۋ جانە بارلىق بولجامدالعان 626,121 مىڭ گەكتار القاپتا حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جۇمسالدى.
2022 جىلى بيۋدجەتتەن 1,9 ملرد تەنگە ءبولىنىپ, اتالعان قاراجاتقا شاشىلاتىن پەستيتسيدتەر, ولاردى ساقتاۋ, تاسىمالداۋ جانە قولدانۋ قىزمەتتەرى ساتىپ الىندى. ءۇيىرلى شەگىرتكەلەرگە قارسى حيميالىق وڭدەۋدەن وتەتىن القاپ بولجام بويىنشا 997,27 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 760,688 مىڭ گەكتارى يتاليان پرۋسىنا, 201,002 مىڭ گەكتارى ازيالىق شەگىرتكەگە قارسى جۇرگىزىلەدى جانە 35,58 مىڭ گەكتارى ماروككالىق شەگىرتكەگە قارسى تۇركىستان جانە جامبىل وبلىستارىندا كۇرەس شارالارى باستالىپ كەتتى.
رەسپۋبليكا بويىنشا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتىك زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, شەگىرتكەلەردىڭ فازالىق جاعدايى تۋرالى كورسەتكىش 2021 جىلعا دەيىن ءۇيىرلى شەگىرتكەلەردىڭ قونىستانۋ ايماعى باسەڭدەگەن بولسا, 2022 جىلدان باستاپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. 2025 جىلعا قاراي ءۇيىرلى شەگىرتكەلەردىڭ قونىستانۋ ارەالى 1 546,94 گەكتارعا دەيىن وسەدى دەپ بولجامدالىپ وتىر.
بيىلعى وڭدەۋ جۇمىستارىنا 165 بىرلىك ارنايى بۇرىككىش تەحنيكا, سونىڭ ىشىندە 116 جەرۇستى جەلدەتكىشتى بۇرىككىش, 26 اەروزولدى گەنەراتورلار, 16 بورت اسا جەڭىل اۆياتسيا جانە 7 ۇشاق جۇمىلدىرىلادى.
بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپا, رەسەي جانە قىتاي وندىرۋشىلەرىنەن بولجامدالعان كولەمگە ارنالعان لوكۋستين, ۆانتەكس, رەگەنت, گرەن گولد ساپالى پەستيتسيدتەرى ساتىپ الىندى, مەردىگەر كومپانيالار انىقتالىپ, كەلىسىمشارتتارى جاساقتالدى. وڭتۇستىك وڭىرلەر ماروككولىق شەگىرتكەگە قارسى حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارىنا كىرىستى, ال قالعان ايماقتار بويىنشا جوسپارعا سايكەس زيانكەستىڭ كوكتەمگى كۇبىرشىك كەزەڭىندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. وڭدەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتى پرەپاراتتار حيميالىق وڭدەۋلەر باستالعانعا دەيىن جەتكىزىلەتىن بولادى.
ال زياندى شەگىرتكەلەردىڭ وشاقتارىن انىقتاۋ-زەرتتەۋ ماقساتىندا GPS-ناۆيگاتورلار, GPS-ترەكەرلەر جانە FitoKZ گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيەسىنە تىركەلگەن (گاج) پلانشەتتەردى پايدالانادى.
باسقا مەملەكەتتەرمەن شەكارالىق ايماقتا شەگىرتكەلەردىڭ تارالىپ, دامۋىن بولدىرماۋ ماقساتىندا كەلىسىمدەر جاسالىپ, بىرلەسە جاسالاتىن جۇمىس جوسپارلارى بەكىتىلىپ, سالا ماماندارى ءبىر-بىرىمەن اپتا سايىن فيتوسانيتارلىق احۋال جونىندە مالىمەت الماسىپ وتىرادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاپپاي كوبەيىپ كەتكەن جىلدارى ساياق شەگىرتكەلەردەن دە كەلەر زالال از ەمەس. سوعان بايلانىستى, شەگىرتكەلەردىڭ بۇل تۇرلەرىمەن كۇرەسۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى بولىنەدى. بيىل ساياق شەگىركەلەر 269,24 مىڭ گەكتار القاپتا بولجانىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 659,9 ملن تەنگە قارجى ءبولىندى.
رەسپۋبليكا اۋماعىندا ساياق شەگىرتكەلەردىڭ تارالۋىنا سوڭعى 10 جىلدا جۇرگىزىلگەن تالداۋ جۇمىستارى كورسەتكەندەي, 106,37 مىڭ گەكتاردان (2011) 239,285 مىڭ گەكتارعا (2022), ياعني شەگىرتكەلەردىڭ بۇل تۇرىمەن قونىستانعان القاپتىڭ دا جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىن بايقاتادى.
شەگىرتكە زيانكەستەرىنىڭ جاپپاي تارالۋىن, ەگىستىك جەرلەر مەن جايىلىم, شابىندىقتاردىڭ وتالۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى جەرلەردە جەدەل ارەكەت ەتۋ شتابتارى قۇرىلىپ, جۇمىس جوسپارلارى بەكىتىلدى. وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسيالار مەن جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى بىرلەسىپ, شەگىرتكە زيانكەستەرىمەن ۋاقتىلى جانە ساپالى كۇرەسۋ بويىنشا بارلىق قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋ قاجەت.
جوعارىدا ايتىلعانداردى قورىتىندىلاي كەلە, تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايتىن اسا قاۋىپتى زيانكەس – شەگىرتكەلەرگە قارسى كۇرەستى ۋاقتىلى جانە ساپالى جۇرگىزۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى جەرلەردە:
- اسا قاۋىپتى زياندى ورگانيزمدەرگە قارسى كۇرەس جونىندەگى جەدەل ارەكەت ەتۋ شتابتاردىڭ جۇمىسىن جالعاستىرۋ;
- اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى اراسىندا شابىندىق جەرلەر مەن جايىلىمداردا نەمەسە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىندە شەگىرتكەلەر كورىنگەن بويدا ءتيىستى ورگانداردى اقپاراتتاندىرۋ, حيميالىق وڭدەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن جەرلەردە مال جايۋعا, ءشوپ شابۋعا جول بەرمەۋ جانە باسقا دا ءىس-شارالار تۋرالى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ;
- ءاربىر وبلىس, اۋدان, وكرۋگ اكىمدىكتەرىنەن قاجەتتى زەرتتەۋ شارالارىن جۇرگىزۋگە ادام ءبولۋ, سۋ جەتكىزۋگە جانە باسقا دا شارالارعا جاردەمدەسۋ;
- كۇتپەگەن جاعدايلار تۋىنداعان جاعدايدا اۆتوكولىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە جادىنامالار تاراتۋ سۇرالادى.
شەگىرتكە زيانكەستەرىنىڭ شەكارا ماڭىنداعى اۋماقتارعا كوشىپ قونۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن شەكارالاس ايماقتارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت.
المابەك مارس,
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ
اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى
