ەرەكشەلىگى نەدە؟
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربولات ماقاشەۆ ءار اپتانىڭ سەنبىسىندە جالعىز وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس, ەكىباستۇز جانە اقسۋ قالالارىندا, بارلىق اۋدانداردا جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلاتىنىن ايتتى. فەرمەرلىك بازار سالىنسا, تۇتىنۋشىلار ارزان ءارى ساپالى ونىمگە قارىق بولماق.
– ەڭ اۋەلى جوبانىڭ ارتىقشىلىعىنا توقتالايىن. فەرمەرلىك بازاردىڭ قۇرىلىسى – ۋاقىت تالابى. سوڭعى جىلدارى ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن سەنبىلىك جارمەڭكەنىڭ تيىمدىلىگى زور بولعانىمەن, كەمشىن تۇستارى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, جارمەڭكەدەگى ساۋدا ورىندارى اشىق اسپان اياسىندا ورنالاسقان. ساۋداگەرلەر بىلاي تۇرسىن, تۇتىنۋشىلاردىڭ ءوزى قىستا سۋىقتىڭ, جازدا ىستىقتىڭ زاردابىن كوپ تارتادى. وندا قاراپايىم دارەتحانا, قول جۋاتىن ورىندار دا قاراستىرىلماعان. ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق زەرتحانالار, باقىلاۋ تارازىلارى, ءوتىنىش-تىلەكتەر مەن ۇسىنىستار بىلدىرەتىن ورىندار دا جوق. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن قاتاردا ۇزىن-سونار كەزەك پايدا بولادى. وسىنداي كەمشىلىكتەردى نازارعا الىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي فەرمەرلىك بازار اشۋدى قولعا الدىق, – دەيدى ن.ماقاشەۆ.
بەلگىلى بولعانداي, جاڭا بازاردىڭ جالپى اۋماعى 1 مىڭ شارشى مەترگە تەڭ. قاجەتتى ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم قاراستىرىلعان. بارلىق تيپتەگى كولىكتەر, ءتىپتى ۇلكەن جۇك كولىكتەرى ەركىن كىرىپ-شىعا الادى. قوعامدىق جولاۋشىلار تاسىمالى رەتتەلىپ, اۆتوبۋس, شاعىن اۆتوبۋس جانە ترامۆاي ايالدامالارى پايدا بولادى. مۇندا جابىندى 100 ساۋدا ورنى جانە اشىق اسپان استىنداعى تاعى 100 ساۋدا ورنى اشىلادى. اسحانا, كولىك تۇراعى ءوز الدىنا, سىيىمدىلىعى 5 مىڭ توننانى قۇرايتىن قويما سالىنباق. ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق زەرتحانالارعا ارنايى ورىندار بولىنەدى. جوبا قۇنى – 839,4 ملن تەڭگە.
بۇگىندە وبلىستا 3,5 مىڭ ۇساق شارۋاشىلىق, جەكە اۋلادا كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان 66,4 مىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرى بار. ولار ونىمدەرىن ساۋدا ورىندارىنا تىكەلەي وتكىزە المايدى. ءتىپتى, قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىمەن دە بايلانىس جوق. ءوز كەزەگىندە قالا تۇعىندارى دا جاڭا تۇسكەن ءارى باعاسى ارزان ونىمدەردى تىكەلەي تاۋار وندىرۋشىلەردەن ساتىپ الا المايدى. ەكى ورتادا الىپساتارلار عانا پايدا تاۋىپ ءجۇر. فەرمەرلىك بازاردىڭ اشىلۋى اتالعان پروبلەمالاردى شەشەدى دەپ كۇتىلۋدە.
تاڭنان تاڭداعانىن الادى
فەرمەرلىك بازار اشىلادى دەگەن جاڭالىقتى زەينەتكەرلەر جىلى قابىلداعانى راس. قاريالار قوعامدىق كولىك ماسەلەسى وڭ شەشىلسە, قالانىڭ شەتىنە قاتىناۋ قيىن ەمەس ەكەنىن ايتادى.
– نارىقتا ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى قىمباتتاعان سايىن «جارمەڭكە وتەدى», دەگەن اقپارات جاعىمدى ەستىلەدى ەكەن. ءبىز سياقتى زەينەتاقىسىن ايدان ايعا جالعاپ وتىرعان زەينەتكەرلەر ءۇشىن جارمەڭكەنىڭ ءجيى وتكىزىلۋى ماڭىزدى. شىلدەدە كوكونىستەر پىسە باستايدى. سول كەزەڭدە جەرگىلىكتى اكىمدىك ءونىمدى تۇرعىندارعا قولجەتىمدى باعامەن ۇسىنۋ ماسەلەسىن ويلاستىرسا ەكەن, – دەيدى قالا تۇرعىنى قانيپا بەردوڭعوروۆا.
جارمەڭكە ۇيىمداستىرىلىپ جۇرگەن كەزدەرى كوپتەگەن تۇتىنۋشىلار كەزەكتى قىسقارتۋ ءۇشىن ساتۋشىلاردىڭ جارمەڭكەنىڭ ءار بۇرىشىندا ورنالاسۋىن سۇراعان ەدى. «كارتوپتى ءبىر عانا شارۋاشىلىق ساتىپ تۇر. ەكى-ءۇش كاسىپكەر ءوز ءونىمىن ۇسىنسا جاقسى بولار ەدى», دەيتىن پاۆلودارلىقتار. فەرمەرلىك بازاردىڭ ىسكە قوسىلۋى اتالعان ماسەلەنى شەشىپ بەرمەك.
پاۆلودار اۋدانىنداعى جەكە كاسىپكەرلەردىڭ ءبىرى نيكولاي حوحلەنكونىڭ ايتۋىنشا, فەرمەرلىك بازاردىڭ جۇمىسى اپتاسىنا 3 رەت ۇيىمداستىرىلسا دا ارتىق ەتپەيدى. سەبەبى, قازىر تابيعي ونىمگە سۇرانىس كوپ. سايكەسىنشە, تۇتىنۋشىلاردى بالعىن كوكونىسپەن, ەتپەن جانە سۇتپەن قامتاماسىز ەتۋگە جول اشىلماق.
– جارمەڭكەنىڭ ۋاقىتى شەكتەۋلى. تۇرعىنداردىڭ ءبارى بىردەي تاڭمەن جارىسىپ ەرتە كەلە بەرمەيدى. كەيدە تاۋارلارىمىزدى ساتۋعا ۇلگەرمەي, وزىمىزبەن بىرگە الىپ كەتۋگە ءماجبۇرمىز. كوڭىل كۇيىمىز جاقسى بولسا, ءونىمدى ارتقا تاسىمالداماي, ارزانداتىپ ۇسىنامىز. فەرمەرلىك بازاردىڭ اشىلۋى ءونىمدى وتكىزۋ بويىنشا اپتالىق جوسپار جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋار اينالىمى دا رەتتەلىپ, ۇساق شارۋالاردىڭ تىنىسى اشىلادى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەيدى ن.حوحلەنكو.
ۇلتتىق تاۋار جەلىسىنەن ۇتارىمىز نە؟
ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ۇلتتىق تاۋار وتكىزۋ جەلىسىن قۇرۋ ماسەلەسى كوتەرىلگەنى بەلگىلى. كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ بىرىڭعاي كەشەنىنەن قۇرالاتىن جاڭا جۇيە ءونىم باعاسىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا توسقاۋىل بولادى دەپ كۇتىلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە كوكونىس ساقتاۋ قويمالارىنىڭ تاپشىلىعى شامامەن 70 پايىزدى قۇرايدى. كەيبىر وڭىردە كورسەتكىش 90 پايىزعا جەتكەن. سالدارىنان ءونىمدى ۇزاق مەرزىم ساقتاپ قالۋدىڭ مۇمكىندىگى بولماي, كوپتەگەن شارۋالار مول تابىس تابۋدان قاعىلۋدا. تاۋارلاردى جەدەل جۇكتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي جۇك ءتۇسىرۋ («كروسس-دوك») جانە تەمپەراتۋرالىق قويمالاردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى باعا ساياساتىنا دا تىكەلەي اسەرىن تيگىزەدى. كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى جەلىسىن قۇرۋ اگرارلىق ءونىم باعاسىن 25 پايىزعا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلۋدە. كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىقتارى ءونىمدى ساقتاۋ جانە قايتا وڭدەۋ, تاراتۋ مەن وتكىزۋگە دەيىنگى مامانداندىرىلعان قىزمەتتەردى ۇسىنادى. تاۋار وتكىزۋ جۇيەسىن 3 كەزەڭدە ىسكە قوسۋ ۇسىنىلىپ وتىر. العاشقى كەزەڭدە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساقتاۋعا باعىتتالعان 5 كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعى پاۆلودار, جامبىل, الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىندا سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا.
بىردەن ايتايىق, وبلىس اۋماعىندا 2 ورتالىق بوي كوتەرەدى. ءبىرى – اقسۋ قالاسىندا, ەكىنشىسى پاۆلودار اۋدانىندا سالىنباق. اقسۋداعى ورتالىقتا جىلىنا 18 مىڭ توننا, پاۆلودار اۋدانىندا 35 مىڭ توننا ءونىم ساقتالاتىن بولادى. قالعان وبلىستارداعى ورتالىقتاردىڭ ارقايسىسى 20 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىك ساقتاۋعا قاۋقارلى. جالپى, 5 ورتالىقتىڭ اۋماعى – 104 مىڭ شارشى مەتر, سىيىمدىلىعى – 113 مىڭ توننا. اقسۋداعى ورتالىقتىڭ قۇنى – 7,5 ملرد تەڭگە, ال پاۆلودار اۋدانىندا ىسكە قوسىلاتىن جوبانىڭ باعاسى 12,5 ملرد تەڭگەگە تەڭ. وزگە وبلىستاعى ورتالىقتىڭ قۇنى 8,5 ملرد تەڭگەگە باعالانۋدا. ءونىمدى ساقتاۋعا ارنالعان ورتالىقتار اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرى كوپ شوعىرلانعان اۋماقتا پايدا بولماق. ياعني لوگيستيكالىق ماسەلەلەر ەسەپكە الىنادى. مۇندا فەرمەرلەر كوكونىستى تازالاۋعا, ىرىكتەۋگە, قاپتاۋعا مۇمكىندىك الادى.
قورىتا ايتساق, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى قىمباتتاپ جاتقان ۋاقىتتا بيلىك وكىلدەرى باعانى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرىن ويلاستىرعانى يگى. فەرمەرلىك بازاردىڭ اشىلۋى سونداي قادامداردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. مۇنداي جوبالار جۇيەلى ىسكە اسسا, ساتۋشىلاردىڭ دا, ساتىپ الۋشىلاردىڭ دا ۇپايى تۇگەل بولماق.
پاۆلودار وبلىسى
