رۋحانيات • 04 مامىر، 2022

ءتىلدىڭ كوسەگەسى قايتسە كوگەرەدى؟

2164 رەت كورسەتىلدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جانە قاينار اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلتتىق كىتاپحانادا قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنا ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. وسى جيىندا ءتىلشى-عالىمدار، قوعام قايراتكەرلەرى قازاق ءتىلى عىلىمىن دامىتۋعا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءتىل ما­سە­لەسىنە قاتىستى كوپتەگەن زەرت­­تەۋلەر جۇرگىزىلىپ، مونوگرا­فيا­­لار، وقۋلىقتار جارىق كوردى. ءتىلشى-عالىمدار ءتىلدىڭ مارتە­بە­سىنە وراي ىلكىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. وسى ورايدا جيىن­­نىڭ مودەراتورى، احمەت باي­­تۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبى­لى­مى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى انار فازىلجان سوڭعى ەكى جىلدا تىلتانىمدىق مەك­تەپتەر الاڭىنىڭ ىسكە قوسى­لىپ، لينگۆيستيكادا ءوز مەك­تەبىن قا­لى­پ­تاستىرعان عالىم­دار­­دىڭ مۇ­­راسىن ناسيحاتتاۋ جۇمىس­تا­رىنىڭ ناتيجەلى ىسكە اسىپ وتىر­عان­دىعىن جەتكىزدى. ءتىل ماسە­­لە­سىن قوزعاعان ايتۋلى ءىس-شارا تىل­تانىمدىق مەكتەپ اياسىن­دا­عى ما­ڭىزدى كەزدەسۋدىڭ بىرىنە اينالدى.

سالا ماماندارى كۇش-جىگەرىن سالىپ ەڭبەك ەتكەنمەن، قوعامدا ءتىل توڭىرەگىندەگى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ شەشۋى تارقاماي كەلەدى. وسى جيىن­دا ۇعا پرەزيدەنتى، اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ «ادامدى تانۋ ءۇشىن، بىرىنشىدەن ونىڭ ءتىلىن ءبىلۋ كەرەك. ءتىل – ۇلتتىڭ باستى كور­سەتكىشى، يدەنتيفيكاتسياسى»، دەپ اتاپ ءوتتى. «قازاق ءتىلىن كونە ءارى باي تىلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە زەرت­تەگەن ۆ.بارتولد، ۆ.رادلوۆ سياق­تى شەتەل عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرى بۇگىندە قازاق ءتىلى جا­يىنداعى مازمۇندى دەرەكتەر قورىن تولىقتىرا تۇسەدى. ال ۇعا اكادەميكتەرى م.اۋەزوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ، ن.ساۋرانباەۆ، ءا.قاي­داروۆ، ءو.ايتباەۆ، ت.ب. باسقا قا­زاق­تىڭ ءبىرتۋار عا­لىم­دارىنىڭ بۇل سا­لاداعى ەڭ­بەكتەرى ۇشان-تە­ڭىز. دەسەك تە، سا­لادا كەمشىلىك كوپ. ەگەمەندىك العانىمىزعا وتىز جىلدان اسسا دا، ءتىل توڭىرەگىندەگى وزەكتى ماسەلەدەن ارىلا قويما­دىق. كسرو ىدىراعاننان كەيىن وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركى­مەن­ستان، بالتىق جاعالاۋى، ت.ب. كوپتەگەن ەلدەر تۋعان تىلىنە، ءتول مادەنيەتىنە دەن قويدى. الايدا وسى كوشتىڭ سوڭىندا تۇرعان قا­زاقستان ءۇشىن ءوز تىلىنە ءمان بە­رە­تىن ۋاقىت جەتتى. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايقىنداپ بەرگەن جاڭا باعىتىمىزدا بىرىنشىدەن، تىل­دىك ماسەلەگە ءمان بەرگەن ابزال. ويتكەنى جاڭا قازاقستان قۇرۋ­دىڭ وزەگى ءتىلدىڭ دارەجەسىمەن تى­عىز بايلانىستى»، دەپ اتاپ ءوتتى م.جۇرىنوۆ.

قازاقستان ۇلتتىق جا­را­تى­لىس­­تانۋ عىلىمدارى اكادە­ميا­­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، ۇعا اكا­دەميگى، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور كارىمبەك قۇرماناليەۆ «قازاق ءتىلى ءسوزجاسامىنىڭ قالىپتاسۋى، دامۋى مەن جاڭا باعىتتارى» تا­قى­رىبىندا جاساعان بايانداماسىندا وزەكتى ويلارىن ورتاعا سالىپ، عىلىمي تۇجىرىمدارىمەن ءبولىستى. ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۇر­عىسىندا مىنبەرلەردەن قوعام­عا وي سالىپ جۇرگەن ءتىل جاناشى­رى قازاق ءتىلىن عىلىم تىلىنە اي­نال­­دىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توق­تالدى. عالىم اتاپ وتكەندەي، كۇنى بۇگىنگە دەيىن توم-توم مونوگرافيالار، وقۋ قۇرالدارى جازىلدى. ۇيرەنۋ قۇرالدارىنىڭ بارشىلىعىنا قاراماستان، كوپ قازاق انا تىلىندە سويلەمەي كەلەدى. «ۇعا ۇلتتىق بايانداماسىندا جىل سايىن پرەزيدەنتكە ءتىلدىڭ وزەكتى ماسە­لە­­لەرى باياندالىپ كە­لە­دى. اق­پا­رات قۇرالدارىندا ءتىل تۋرالى تۇراقتى ايدارلار جارىق كو­رۋ­دە. الايدا ءتىل شۇبارلانىپ، الەۋ­­مەتتىك جەلىلەردە كوم­مۋ­ني­­­كاتسيا مادەنيەتى تومەندەپ بارا­دى. بيلىككە باراتىن، شەتەلدەردە وقيتىن جاستاردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى انا ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەل­مەيدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستى­لەۋ­دە قازاق ءتىلى ەسەپكە الىنبايدى. مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن بيلىك ءتىلى مەم­لە­كەت­تىك ءتىل بولۋى كەرەك»، دەيدى ك.قۇرماناليەۆ.

وسى ورايدا اكادەميك ك.قۇر­ما­ناليەۆ پەن پروفەسسور ج.بال­تا­باەۆانىڭ «قازاق تىلىندەگى سوز­جاسامدىق ۇيا: تەوريا جانە پراك­تيكا» وقۋ قۇرالىنىڭ قوعام سۇرانىسىنا وراي جارىق كورگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. جيىن بارىسىندا تانىستىرىلىمى وتكەن مونوگرافيادا عالىمدار تىلىمىزدەگى ءتۇرلى ءسوزجاسام تاسىلدەرى ارقىلى جاسالعان سوزدەردىڭ ءبارى تۋىن­دى سوزدەرگە جاتاتىندىعىن نەگىز­دەي­دى. تۋىندى ءسوز تەرمينىنىڭ ءمانىن اشۋعا تىرىسادى. ءبىر نە­گىز­گى تۇبىردەن تاراعان تۋىندى تۇ­­بىرلەردىڭ جيىنتىعى – سوز­جا­سامدىق ۇيانىڭ ءمانى مەن ما­ڭى­زىنا ءمان بەرەدى.

وتاندىق تەرمينتانۋ مەن تەر­مينوگرافيا سالاسىنداعى زەرت­تەۋلەر بارىسىنا توقتالعان ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى «قازاق ءتىلىن عىلىم مەن قا­زىرگى وزىق تەحنولوگيانىڭ تىلى­نە اينال­دىر­عىسى كەلەتىن عى­لىمي قاۋىم، ۇلت زيالىلارى عانا ۇلتتىق تەر­مين­قوردى جە­تىلدىرۋگە قىزمەت ەتەدى. حح عاسىر باسىنداعى الاش زيا­لى­لارىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى قازاق ءتىلىنىڭ عىلىم ءتىلى رەتىندە قىزمەت ەتۋى­نە ارنالدى. بۇگىنگى ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ، سالا ماماندارى مەن ءتۇرلى عىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىمداردىڭ الدىندا دا وسىنداي مىندەت تۇر»، دەپ اتاپ ءوتتى.

«وتىز جىلدان استام ۋاقىت­تا ءتىل توڭىرەگىندەگى ماسەلە ءالى باسەڭ­دە­گەن جوق»، دەدى تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور حانگەلدى ءابجانوۆ. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ءتىلدىڭ ما­سە­لەسى پار­لامەنت، ۇكىمەت قا­زاق­شا سوي­لە­گەندە عانا شە­شى­لە­دى. «مي­نيس­ترلەردىڭ، اكىمدەردىڭ قازاق تىلىندە ءوز دارەجەسىندە سوي­لەي المايتىنى قىنجىلتادى. بۇل از بولسا، اعىلشىن ءتىلىن بىل­گەنىنە قاراپ، تاجىريبەسى جوق، انا ءتىلىن بىلمەيتىن جاس­تار­دى باسشىلىق قىزمەتتەرگە قويۋ ءۇردىسى بەلەڭ الىپ بارادى. ءتىل ماسەلەسى شە­شىل­مەگەننەن كەيىن قوعامدا نارا­زىلىق احۋال دا جالعاسا بە­رە­تىنى انىق. تاريحتى تۇزەتىن حا­لىق، زيالى قاۋىم مەن بيلىك دەسەك، ءتىلدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋدە بيلىكتىڭ جا­ۋاپ­­كەرشىلىگى جوعارى. بۇگىندە قا­زاقستاندى الەم ءورىستىلدى مەم­­لەكەت رەتىندە قابىل­داي­تى­نى وكىنىشتى. وسىعان ءمان بەرمەي كەلەمىز. پرەزيدەنت ءوز جول­دا­ۋىن­­دا اتاپ وتكەندەي، جاڭا قا­زاقستان – ادىلەتتى مەملەكەت. ال تىلگە ادىلەتتى بولماي، قو­عام ادى­­لەتتى بولمايدى»، دەيدى تا­ريح­­شى.

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور انار سال­قىن­باي ۇلتتىق قۇندى­لىق­تار­دى زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. «قوعامدا كوپ ايتىلعانمەن، تە­رەڭ زەرتتەلە قويماعان گۋما­ني­تارلىق عىلىمنىڭ قول جەتكىزە الماي جۇرگەن تاقىرىبى – ۇلت­تىق قۇندىلىق. ءسات سايىن وزگە­رىپ، قۇبىلىپ تۇرعان الەمدە ءوزىڭدى تانىپ، جەكە باسىڭنىڭ تۇلعا رەتىندەگى قادىرىن ارتتى­رىپ، قاسيەتىڭدى ءبىلۋ باستى قۇن­دى­لىق»، دەپ اتاپ ءوتتى عالىم.

جەكە ادامدار اراسىندا قا­تىناس، ءبىلىم، عىلىمنىڭ جەتىستىگىن كورسەتەتىن قۇرال رەتىندەگى ءتىلدىڭ رولىنە توقتالعان اكادەميك زەي­نەپ بازارباەۆا جاھاندانۋ داۋى­رىن­دە عىلىمنىڭ، ءبىلىمنىڭ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بارلىق سالاسىندا تسيفرلى تەحنولو­گيا­لاردى كەڭىنەن قولدانۋ قا­جەت­تىگى تۋىنداپ وتىرعانىن جەت­­كىزدى. ء«تىلدى سۇيەمەلدەيتىن تەح­ن­ولو­گيالار «لينگۆوتەحنولو­گيا» دەگەن جالپى اتاۋعا بىرىك­تىرىلەدى. تسيفرلاندىرۋ ءۇر­دى­سى – جالپى عىلىمدى دامى­تىپ، وڭتاي­لاندىرىپ قانا قوي­مايدى، ال گۋمانيتارلىق سالالاردى دا­مىتۋدىڭ ماڭىزدى العى­شار­تى. ءتىل – لينگ­ۆيس­تيكانىڭ زەرتتەۋ نىسانى، قو­عام­دىق قىزمەتتى ۇي­لەس­تىرەتىن جانە جۇيەلەيتىن كوم­مۋنيكاتيۆتى قۇ­رال. ءتىلدى تسيفرلى تەحنولوگيا داۋىرىنە بەيىمدەۋ مەن دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ تەحنيكالىق جە­تىس­تىك­تە­رىن كە­ڭى­نەن پايدالانۋ ۋاقىت تالابى»، دەدى ز.بازارباەۆا.

«تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرۋ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­­­گەرۋدىڭ كەپىلى» ەكەندىگىن ما­سە­لەنى اباي اتىنداعى قاز­ۇپۋ پروفەسسورى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ج.بال­تا­باەۆا زەردەلەسە، پروفەسسور ر.اۆاكوۆا تۇركىتانۋ جانە ءتىل تەو­ريا­سىنا، ال PhD م.يمانعازينا ءتىلدى دامىتۋدىڭ عىلىمي تەو­ريا­­لىق نەگىزدەرىنە توقتالدى. عا­لىم­­دار ءوز زەرتتەۋلەرى ار­قى­لى قازاق ءتىلىنىڭ بايىرعى ءتىل رەت­­ىندەگى ماڭىزىنا توقتالىپ، كەمشىلىكتەردى سارالادى. وسى ورايدا جيىندا باس قوسقان عا­لىم­دار ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن بيلىك ءتىلى قازاق ءتىلى بولۋى قاجەت دەگەن توقتامعا كەلدى. بيلىك قازاقشا سويلەسە، ءتىل­دىڭ دە كوسەگەسى كوگەرەتىنى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:50

ۆاكتسينا سالدىرعاندار سانى ارتتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:17

1227 قازاقستاندىق ىندەتتەن ساۋىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:08

وتكەن تاۋلىكتە 1169 ادام ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:01

ۇقساس جاڭالىقتار