– بۇل جوبا ورال قالاسى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ 2021 جىلدان باستاپ وتكىزىپ كەلە جاتقان شاراسى. بىلتىر كارانتين تالاپتارىنا ساي ونلاين تۇرىندە ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن, بيىل اتا-انالاردىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن كەڭ كولەمدە وتۋدە. قالا بويىنشا 21 مەكتەپ 24 بالاباقشادا وسىنداي ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلەدى, – دەيدى ورال قالاسى مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سەرىك قايىرليەۆ.
ناسيحات توبىنىڭ قۇرامىندا وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان عاليەۆ, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات جەكسەنعاليەۆ, ورال قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتارى ءازيما عۇباشەۆا, ايگۇل تۇركينا, سۆەتلانا باحيشەۆا, كەنەسارى نۇرشينوۆتار, ء«تىل مۇرا» قوعامدىق قوزعالىسى ءتورايىمىنىڭ ورىنباسارى يرينا سۋەتينا, فيلولوگ عالىمدار ۇلداي ەرجانوۆا, التىنبەك ابدۋلمانوۆ سىندى بەلگىلى تۇلعالار بار.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ورال قالاسىندا جالعىز قازاق مەكتەبى – ساكەن سەيفۋللين اتىنداعى №11 مەكتەپ-ينتەرناتى جۇمىس ىستەدى. ونىڭ ءوزى شالعايداعى شوپان بالالارىنا ارنالىپ, ءتورتىنشى كلاستان باستاپ وقۋشى قابىلدايتىن. ال جايىق جاعاسىنداعى جاسىل جەلەككە بولەنگەن شاھاردىڭ ءوزى اۋىلدان كەلگەن قازاقتى از جىلدا ء«تىلى ءبىر, تىلەگى ءبىر ۇلتقا» – ءورىستىلدى, كەڭەستىك مەنتاليتەتتى دۇباراعا اينالدىراتىن الىپ ماشينا سەكىلدى ەدى. بۇل «زاۋىتتىڭ» يلەۋىنەن امان قالۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. قالاداعى تام-تۇم قازاق بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋ تۋرالى وي اتا-انانىڭ باسىنا كىرگەن ەمەس: «قاراعىم قور بولماسىن, ورىسشا وقىتايىن...» دەگەن وي ۇستەم ەدى...
ال بۇگىن شە؟
بۇگىندە ورال قالاسىندا 25 مەكتەپ تازا قازاق تىلىندە, 20 مەكتەپ ارالاس – قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە ءبىلىم بەرەدى. تەك قانا ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپ سانى – بەسەۋ.
قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى – 27 601 بولسا, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە 6 665 بالا وقىپ جاتىر. ال ارالاس مەكتەپتەردەگى وقۋشىلار سانى – 21 001, ونىڭ ىشىندە قازاق سىنىپتارىنداعى وقۋشىلار – 4 628 بولسا, ورىس سىنىپتارىندا – 16 373 وقۋشى بار.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ارالاس مەكتەپ دەگەنىمەن, ول جەردە اراسالماق ءورىستىلدى سىنىپتارعا ويىسىپ تۇر.
ماسەلەگە مىنا قىرىنان دا قاراپ كورەيىك: ورال قالاسى بويىنشا 2021-2022 وقۋ جىلىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 58,31%-ى قازاق سىنىپتارىندا وقيدى, سونىڭ ىشىندە 0,8 پايىزى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان وقۋشىلاردىڭ 47 پايىزى, ياعني 10 829-ى – قازاقتار.
قازاق بالاسىن ورىس مەكتەبىنە بەرۋ ءۇردىسى اسىرەسە سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەتكەن: 2021-2022 وقۋ جىلىندا ورال قالاسىندا 1 سىنىپتا وقيتىن بالالار سانى 6 465 بولسا, سونىڭ 3 096-سى, ياعني 47,88 پايىزى عانا قازاق مەكتەبىندە وقيدى. بۇلاردىڭ اراسىندا 27 بالا (0,8%) عانا – وزگە ۇلت وكىلدەرى.
ال ورىس تىلىندە ءبىلىم الىپ جاتقان 2 744 وقۋشىنىڭ ىشىندە 1 483 بالانىڭ ۇلتى – قازاق.
مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جالپى سانى 17 386 بولسا, سونىڭ ىشىندە 2 177 قازاق بالاسى ءورىستىلدى توپتاردا تاربيەلەنىپ جاتىر.
ناسيحات كەرەك!
تاريحقا قاراساق, ورال قالاسىندا قازاق بالالارىنىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋ ماسەلەسى ارا-تۇرا كوتەرىلىپ, ناۋقاندىق سيپات العان ەكەن.
«العاش وسىنداي جوبانى 2005 جىلى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى امانجول زەينۋللين اعامىز باستاپ, ارالاس وقىتاتىن قالا مەكتەپتەرىن تۇگەلدەي ارالاپ ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزگەنبىز. وسى جۇمىستىڭ جالعاسىن تاپقانىنا قۋانىشتىمىن. بۇگىن ءوزىم №21 جانە №45 مەكتەپتەرگە ارنايى باردىم. باستىسى, اتا-انالار مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, بالالارىنىڭ وقۋ ءتىلىن تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەرسە بولعانى», دەيدى جوعارىداعى ناسيحات توبىنىڭ مۇشەسى, «ماڭگىلىك ەل» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى جانات تاناباەۆا.
ءدال وسىنداي ناسيحات جۇمىستارى ورال قالاسىندا 2009-2010 وقۋ جىلىندا دا جۇيەلى جۇرگىزىلگەن بولاتىن. سول كەزدەگى «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ باسشىسى شىڭعىس مۇقان بۇل باستامانى ءورىستىلدى باسىلىمداردا ءجيى كوتەرىپ, ول جاقسى ناتيجەگە جەتكىزىپ ەدى.
قازاق بالالارىن ورىس مەكتەبىنە بەرگەن اتا-انالاردىڭ ءجيى ايتاتىن ءۇش ءۋاجى بار. ونىڭ العاشقىسى – قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم ساپاسى تومەن-مىس. ەكىنشى ميف – مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە تاربيە جۇمىستارى دا كەم سوعىپ جاتاتىن كورىنەدى. اتا-انالار ايتاتىن ءۇشىنشى ءۋاج – ء«بىز ءوزىمىز قازاقشا بىلمەيمىز, بالامىزعا قالاي كومەكتەسەمىز, قالاي وقىتامىز؟!»
قازىرگى تاڭدا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىن ۇبت قورىتىندىلارى, «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا اتتانىپ جاتقان جاستار انىق كورسەتەدى. ال جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, جاسوسپىرىمدەر مەن كامەلەتكە تولماعاندار جاساعان قىلمىستاردىڭ 70 پايىزى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە تيەسىلى ەكەن. مىنە, ءبىلىم ماسەلەسىندە دە, تاربيە ماسەلەسىندە دە قازاقتىلدى مەكتەپتەردىڭ ءباسى بيىك تۇر.
– بۇرىن اتا-انالار العاشقى ەكى ءۋاجدى العا كوبىرەك تارتاتىن ەدى. قازىر ولاردىڭ ويى وزگەرگەن. دەگەنمەن وتباسىلىق ءۇردىس, پسيحولوگيالىق كەدەرگى قازىر العا شىعىپ تۇر. سوندىقتان ءورىستىلدى وتباسىلاردىڭ ءوز بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرۋى ءۇشىن جان-جاقتى قولداۋ كەرەك, – دەيدى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولات جەكسەنعاليەۆ.
شىنىندا دا, اتا-اناسى, وسكەن ورتاسى ءورىستىلدى بولىپ قالىپتاسقان بالدىرعاندى مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرگەن جاعدايدا ول بالالار ەرەكشە نازارعا الىنۋى كەرەك. اتا-انالار وسىنداي بالالارىنا ارنايى دايىندىق توبى بولسا دەگەن ءوتىنىش ايتقان. كەيبىر قازاق مەكتەبىندە تىلگە شورقاق بالالاردى سىنىپتاستارى «ورىس» دەپ مازاقتاعان وقيعالار كەزدەسىپتى. ارينە, بۇل – جاس بالانىڭ سانا-سەزىمىنە ۇلكەن سوققى. «سوندىقتان ءبىز باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرى ءۇشىن دە ارنايى سەمينار ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلىپ وتىرمىز», دەيدى بولات وتەعالي ۇلى.
سوڭعى جىلدارى بالاسىن ورىس تىلىندە وقىتاتىن قازاقتار نەگە كوبەيىپ كەتتى؟ ويلاناتىن سۇراق وسى. پاندەمياعا بايلانىستى سوڭعى جىل اتا-انالارمەن تىكەلەي بايلانىس بولماي قالعانى راس. كوپ شارا ونلاين تۇردە ءوتتى. ونىڭ ۇستىنە, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 وبلىسىمەن شەكتەسەتىن باتىس قازاقستاندا رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جارناماسى ءجۇرىپ-اق تۇر. مۇنىڭ دا اسەرىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوسىن ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ مۇعالىمدەرى اراسىندا ء«بارى قازاقشا بولىپ كەتسە, قىزمەتسىز قالامىز» دەگەن ۇرەي دە بار سياقتى. جوعارىدا ايتىلعان ناسيحات توبى ورال قالاسىنداعى ءبىر مەكتەپكە كەزدەسۋگە بارعان كەزدە, اتا-انالارعا الدىن الا «ازعىرعانعا ەرمەڭدەر, ورىس سىنىبىندا قالا بەرىڭدەر» دەگەن اڭگىمە ايتىلعان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ «دوڭگەلەگىنە تاياق تىعۋ» ەكەنى كورىنىپ تۇر. جانە بۇل ارەكەت مەملەكەتتىك مەكتەپتە بولعانى وكىنىشتى...
اۋىلداعى ارالاس مەكتەپ
ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساراپشىلاردىڭ كوبى ارالاس تىلدە وقىتاتىن مەكتەپتەردە نەگىزىنەن قازاق ءتىلى قاعاجۋ كورەتىنىن ايتادى. ءورىستىلدى حالقى كوپ قالالىق جەردە ارالاس مەكتەپتەر اشۋ – امالسىزدان جاسالاتىن شارا عوي. ال تاپ-تازا قازاقى اۋداندارداعى ارالاس مەكتەپ, ورىس سىنىپتارىنىڭ جۇمىسىن ءتۇسىنۋ قيىن. بۇعان قانداي قاجەتتىلىك بار؟!
– 2000 جىلداردىڭ باسىندا قازتالوۆ اۋدانى ورتالىعىندا جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن بولىپ كەلىسىلدى. الايدا ءبىر توپ اتا-انا شاعىمدانىپ, جاڭا مەكتەپتە ورىس سىنىپتارىن اشۋعا تىرىستى. ءبىز ولاردى دەر كەزىندە تويتارىپ تاستادىق. ويتكەنى اۋىلدا بۇدان باسقا ءبىر ارالاس مەكتەپ بار ەدى, – دەيدى سول كەزدە اتالعان اۋداندى باسقارعان ناسىپقالي يمانعالي ۇلى.
وسىعان ۇقساس وقيعا جانىبەك اۋىلىندا دا بولعان. تەمىرجولدىڭ ارعى بەتىندەگى شاعىن اۋىلداعى ءبىلىم ورداسىن قوستىلدى مەكتەپكە اينالدىرعىسى كەلگەن تۇرعىنداردى توقتاتىپ, ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, قازاق مەكتەبىن قورعاپ قالعان ناسىپقالي يمانعالي ۇلى كوپ جاعدايدا ءوڭىر باسشىلارىنا تاباندىلىق, شەشىم قابىلداۋ جەتپەيتىنىن ايتادى.
– كەزىندە ءبىز بالامىزدى قازاقشا وقىتۋ ءۇشىن ساۋساقپەن ساناۋلى مەكتەپكە ىزدەپ باردىق. قالانىڭ ەكىنشى شەتىنە اۆتوبۋسپەن سابىلدىق. ۋاقىت, قاراجات شىعىندادىق. قازىر زامان باسقا. قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە ەكەنىن, كەلەشەكتە ۇلتتى ۇيىستىراتىن مەملەكەتتىك ءتىل ەكەنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت كەلدى. ورىس تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەرگە سۇرانىس ازايىپ جاتىر. «وسىنىڭ بىرىنە قاراماي بالاڭىزدى ورىسشا وقىتام دەسەڭىز, سول ءۇشىن قۇرباندىققا بارىڭىز, ۋاقىتىڭىزدى, قاراجاتىڭىزدى سارپ ەتىڭىز» دەۋ كەرەك. كەرەك دەسەڭىز, ءبىلىم بەرۋدى جان باسىنا سايكەس قارجىلاندىرۋ كەرەك. قازاق بالاسى ورىس سىنىبىنا بارسا, ونىڭ قارجىسىن اتا-اناسى ءوز قالتاسىنان تولەسىن. ال مەملەكەت قاراجاتى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەكتەپتى دامىتۋعا جۇمسالسىن, – دەيدى يمانعالي اعامىز.
الايدا وڭىردە مۇنداي ارەكەتشىل باسشىلار از بولىپ تۇر.
تاعى دا ءبىراز سانعا كەزەك بەرەيىك: باتىس قازاقستان وبلىسىندا جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ سانى – 379. سونىڭ ىشىندە 102 مەكتەپ ارالاس تىلدە وقىتادى. ماسەلەن, تۇرعىندارى تۇگەلگە جۋىق جەرگىلىكتى ۇلتتان تۇراتىن اقجايىق, بوكەي ورداسى, جاڭاقالا, جانىبەك, قازتالوۆ اۋداندارىنىڭ ارقايسىسىندا ارالاس ەكى مەكتەپتەن بار. وبلىس بويىنشا ارالاس مەكتەپتەردىڭ ورىس سىنىپتارىندا 28 908 وقۋشى وقىپ ءجۇر! ونىڭ تەڭ جارتىسى, ياعني 14 678-ءى – قازاق بالالارى! ال مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە تاربيەلەنىپ جاتقان 21 445 بالانىڭ 2 695-ءى دە قاراكوزدەر ەكەن. بۇل بالالاردىڭ ءبارى – بولاشاق قازاقستاننىڭ ازاماتتارى. ەلىمىزدە ۇلتتىق ارا سالماق, تىلدىك ورتا تەز وزگەرىپ كەلەدى. قازىردىڭ وزىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە, حالىققا قىزمەت ەتۋ ورىندارىندا قازاقتىلدى ماماندار سۇرانىسقا يە. سوندىقتان بالاسىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان «قۇلىنىم قور بولماسىن» دەگەن اتا-انا بالاسىن مەملەكەتتىك تىلدە وقىتاتىن مەكتەپكە بەرسە كەرەك-ءتى.
