جيىنعا ساراپشى رەتىندە شاقىرىلعان «حالىق فينانس» ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, باسقارما توراعاسى فارحاد وحونوۆ ەكونوميكانىڭ نەگىزگى دونورى مەملەكەتتىك بيۋدجەت پەن ۇلتتىق قور ەكەنىن, ونىڭ نارىق زاڭدىلىعىنا قايشى كەلەتىنىن ايتتى. ىشكى نارىق, ونىڭ ىشىندە سالىمشىلار قور نارىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن باعالاي الماي وتىر. ساراپشى ايتقانداي, باعالى قاعازدار مەن قور نارىعى سوڭعى ءۇش جىلدا كوپ وزگەرگەن. بيرجا جەتىلدىرىلگەن تەحنولوگيالاردى ساتىپ الىپ, پايدالانۋعا ەنگىزدى. بۇل تەتىك نارىقتا جاڭا ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا سەپ بولادى دەگەن ءۇمىت بار. سەبەبى جيعان-تەرگەنىنەن ارتىلعانىن قور نارىعىنداعى اكتسيالاردى ساتىپ الۋعا جۇمسايتىندار قاتارى وسكەن. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە باقىلاۋ اگەنتتىگى دە وسى باعىتتا ءبىراز جۇمىس اتقارىپ جاتىر. بۇل قور نارىعى باعىتىن ارتاراپتاندىرۋعا, حالىقتىڭ وعان كوپتەپ قاتىسۋىنا, بروكەرلىك بيزنەستىڭ جاندانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
ف.وحونوۆ ايتىپ وتكەندەي, ءدال قازىر وسىمگە سەبەپ بولاتىن فاكتور – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ. بىراق وسىمگە سەبەپ بولاتىن فاكتورلاردىڭ ءوزى قازىر قىرىق قۇبىلىپ جاتىر. بۇگىنگى تىڭ تەحنولوگيا ەرتەڭىندە-اق ەسكىرىپ قالىپ جاتىر. سوندىقتان قور نارىعىندا بروكەر مەن كليەنت اراسىنداعى بايلانىستى تسيفرلاندىراتىن تەحنولوگيالاردى جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت. «قازىر ءموبيلدى قوسىمشالار بارلىق سەگمەنتتىڭ جۇمىسىن وڭتايلاندىرىپ جاتىر. سالىمشى بيرجاعا كەلمەي-اق تۇنگى ساعات 3-تە لوندون نەمەسە شانحاي قور بيرجاسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسا الادى. ەگەر تسيفرلاندىرۋدىڭ مۇمكىندىگى قور نارىعىنىڭ بارلىق سەگمەنتىنە جەتسە, وندا جاڭا نارىقتا جاڭا ويىنشىلار پايدا بولادى. بۇل – نارىق ءۇشىن جاڭا ينۆەستور. ءبىز ۇلتتىق ينۆەستورلاردى وسىلاي قالىپتاستىرا الامىز», دەيدى ف.وحونوۆ.
وسى تۇستا ساراپشى ينۆەستورعا اكتسياسىن ساۋدالاۋ, بانكتەگى ەسەپشوتىن تولتىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق ورتا كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. باسقاسى ماڭىزدى ەمەس. سەبەبى نارىققا ينۆەستيتسيا سالۋعا دەن قويعان ينۆەستور وزىنە قاجەتتى اقپاراتتى عالامتوردان تاۋىپ الادى. «قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بۇل ماسەلەلەردى رەتتەۋگە كىرىستى. بىراق ولار بۇل ماسەلەنى تىم وبەكتەپ كەتتى. قور نارىعىنداعى جاعداي اشىق باسەكەلەستىككە, تاۋەكەلگە بەيىمدەلۋى كەرەك. سول كەزدە ادامدار قولداعى اكتيۆتەردىڭ باعاسى ارزانداپ نەمەسە كۇرت قىمباتتاپ كەتسە, ونى قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايدى. «ۇكىمەت ارزانداپ كەتۋگە جول بەرمەيدى» دەگەن ويدان الىستايدى. قور نارىعىندا باعىن سىناعىسى كەلگەن ينۆەستور كەز كەلگەن تاۋەكەلگە دايىن بولىپ, ءىستىڭ سوڭىن سابىرمەن كۇتۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. قور نارىعىن قولدان رەتتەمەي, نارىقتىڭ ىڭعايىنا بەيىمدەۋ – ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قاتارىن كوبەيتەدى», دەيدى ف.وحونوۆ.
ال ساراپشى ماعبات سپانوۆ نارىقتاعى كۇردەلى جاعدايدى شەشۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەگى تاپشىلىقتى جويىپ, ناقتى سەكتورعا كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتادى. مەملەكەت بۇل باعىتتى شىنداپ قولعا السا, بيۋدجەتتەگى دەفيتسيت قانا ەمەس, يمپورتقا تاۋەلدىلىك, قىمباتشىلىق, جۇمىسسىزدىق سەكىلدى وزگە دە پروبلەمالار شەشىلەتىنى بەلگىلى.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت بارلىق ەكونوميكالىق پروبلەمانى الەۋمەتتىك كومەكپەن شەشۋگە ۇيرەنىپ, حالىقتى دا سولاي ۇيرەتىپ قويعان. كوپشىلىك بيزنەس جاساپ, مال باسىن كوبەيتۋدى ەمەس, ايلىقتىڭ كوبەيۋىن كۇتىپ, جالاقىدان جالاقىعا ءومىر سۇرۋگە داعدىلانىپ بارادى. تۇرعىن ءۇي دە, كولىك تە, ازىق-ت ۇلىك تە قىمباتتاپ, ونى ساتىپ العىسى كەلەتىن ادامدار سانى ەسەلەپ ءوسىپ جاتىر. بۇل – نارىقتىڭ زاڭىنا قايشى كەلەتىن ەڭ ارزان ءتاسىل. حالىقتىڭ قولىنداعى اقشانىڭ كوبەيۋى ينفلياتسيانى جەدەلدەتىپ, ەلدى نارىق پەن باعا ورتاسىنداعى «دوپقا» اينالدىرىپ جىبەردى.
«ازىق-ت ۇلىك باعاسىن قىمباتتاتپاۋ ءۇشىن ۇكىمەت 5 جىلعا 4,5 ترلن تەڭگەنى ورتاعا تاستادى. بۇل شەشىم باعانى قىمباتتاتپاۋ ءۇشىن قابىلداندى. ونى اكىمدىكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى ۇيىمدار يگەرەدى. بۇل قارجى باعانى جارتى جىل ۇستاپ تۇرۋعا جەتەدى. دەمەك «اسپيريندىك» اسەرگە عانا يە. نارىقتى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن اعزانى ساۋىقتىرۋ كەرەك. ەگەر سول 4,5 ترلن تەڭگەنى شوب-قا گرانت رەتىندە بولسە, بيزنەستىڭ كۇرە تامىرىنا قان جۇگىرەدى. حالىق تا قالتاسىنا قاراپ ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلەدى. «قازىر ادامدار قارجى مەن ينفلياتسيا اراسىنداعى «دوپقا» اينالادى. ءوندىرىس جوق بولعاندىقتان قارجى وزبەك نەمەسە قىتاي تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا, وزگەنىڭ نارىعىن بۇتىندەۋگە كەتەدى. مۇناي مەن گازدان تۇسەتىن كىرىس الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشۋگە ەمەس, ەكونوميكانى كوتەرۋگە جۇمسالۋى ءتيىس», دەيدى م.سپانوۆ.
ساراپشى ايتقان ەكىنشى ماسەلە – ەكونوميكالىق ستراتەگيالار ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىن قۇزىرلى ورىنداردىڭ مۇمكىندىگى مەن قۇزىرەتىنىڭ شەكتەۋلىلىگى. ەكونوميكانى كوتەرۋگە بولگەن مەملەكەت قارجىسى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ دەپوزيتتەرىندە جىلدار بويى جاتادى. «مۇنىمەن شىنداپ اينالىسۋى ءتيىس ۇكىمەت ازىرگە ۋاقىتشا اسەرى بار باعدارلامالارمەن عانا اينالىسىپ ءجۇر. بىزگە الداعى ونجىلدىقتاردا جاعدايدى جاقسارتاتىن ۇزاق مەرزىمدى ەمەس, ەرتەڭ جۇمىسسىزعا جۇمىس كوزىن تاۋىپ بەرەتىن, ناقتىلىققا بەيىمدەلگەن, اۋدان, وبلىس اكىمدەرىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن بولەتىن ستراتەگيالىق جوسپارلار كەرەك», دەيدى م.سپانوۆ.
ەكونوميستىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, قىمباتشىلىق الداعى ۋاقىتتا دا قوس بۇيىردەن قىسا بەرەدى. سەبەبى ءبىزدىڭ كىرىسىمىز وندىرىستىك شىعىنداردى جابا الماي وتىر. سودان كەيىنگى ماسەلە – بيۋدجەتتە پروفيتسيت. ءبىزدىڭ ەل بيۋدجەتتىڭ ءپروفيتسيتى دەگەندى سوڭعى رەت 2006 جىلى عانا كوردى. سودان بەرى بيۋدجەتتىڭ تابىسىنان شىعىنىن, ياعني دەفيتسيتتىڭ كەرى سالدوسىن عانا كوردى. ساراپشى ۇلتتىق قوردان قارجى الا بەرۋ بولاشاق ۇرپاقتىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەيتىنىن, ۇكىمەت تە «كورپەگە قاراپ كوسىلۋدى» ۇيرەنەتىن كەز كەلگەنىن ايتتى.
جيىندا «ەكونوميكالىق-ساياسي داعدارىس جاعدايىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەكونوميكا ينستيتۋتى باسشىسىنىڭ كەڭەسشىسى نايليا نۇرلانوۆا قازاقستانداعى ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىندەگى نەگىزگى پروبلەمالارعا توقتالىپ, تەحنولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى ۇسىنىستارىن دا ورتاعا سالدى. ء«ححى عاسىر تەحنولوگيالار داۋىرىمەن باستالدى. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدى بولجاۋ مۇمكىن ەمەس. تەحنولوگيا ادامنىڭ قيالىنان دا وزىپ كەتتى. ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتەتىن تەحنولوگيالار كۇن سايىن جاڭارىپ جاتىر. تەحنولوگيا ءتىلىن مەڭگەرگەن مەملەكەت الەمدى باسقارادى. عىلىمعا ەكونوميكانىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. سول كەزدە عانا عالىمدارىمىزدىڭ مۇمكىندىگى بار قىرىنان اشىلادى. عىلىم مەن تەحنولوگيا اراسىنداعى ينتەگراتسيانىڭ ءۇزىلىپ قالۋى تەحنولوگيالىق تاۋەلدىلىككە الىپ كەلەتىنىن بايقاپ قالدىق. ەندىگى نازار اۋداراتىن ماسەلە وسى بولۋ كەرەك», دەيدى ن.نۇرلانوۆا.
