ايتىلعان باستامالاردىڭ كوپشىلىگى اتا زاڭدا بەكىتىلگەن قوعام مەن مەملەكەتتىڭ نەگىزدەرىن قوزعايدى. وسى ماقساتتا قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبى كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەردىڭ جوباسىن ۇسىندى. جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى جانە ەلگە تانىمال زاڭگەر عالىمدار ەندى.
زاڭ جوباسىندا بۇگىندە ەلىمىزدە قالىپتاسقان «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» باسقارۋ نىسانىنا قاتىستى ماسەلە بار. بۇل ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ بىرقاتار وكىلەتتىگىن باسقا ورگاندارعا بەرەدى نەمەسە ولارمەن كەلىسە وتىرىپ اتقارادى.
پارلامەنت پەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. پالاتالاردىڭ جاساقتالۋ ءتارتىبى مەن ولاردىڭ فۋنكتسيالارىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر بار. پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى ون بەستەن ونعا دەيىن قىسقارتىلىپ, ونىڭ بەسەۋىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىناتىن بولادى. ءماجىلىس سايلاۋىنا ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلەدى. زاڭ قابىلداۋ قۇقىعى نەگىزىنەن ماجىلىسكە تيەسىلى بولادى. سەناتقا ءماجىلىس قابىلداعان زاڭداردى ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعى بەرىلەدى.
رەتتەيتىن ماسەلەلەردىڭ زاڭدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قابىلداۋ قولداۋ تاپتى. ۇكىمەتكە ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, باسقا دا قۇندىلىقتارعا ايرىقشا قاۋىپ تونگەن جاعدايدا زاڭ كۇشى بار نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداۋعا قۇقىق بەرىلدى.
جوبانىڭ اۋقىمدى بولىگى ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىنە ارنالعان. وتكەن جىلى قازاقستاننىڭ قىلمىستىق كودەكسىنەن جانە باسقا زاڭدارىنان ءولىم جازاسى الىنىپ تاستالدى. ەندى بۇل ۇعىم اتا زاڭنان دا جويىلىپ وتىر. وسىلايشا قازاقستان ءىس جۇزىندە دە, زاڭ جۇزىندە دە ءولىم جازاسى جوق مەملەكەت دەپ ايتا الامىز.
ومبۋدسمەن ينستيتۋتى تۋرالى جەكە باپ قاراستىرىلدى. ازاماتتاردىڭ ءوتىنىش بەرۋىنە جول اشىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستى كونستيتۋتسيالىق سوتقا اينالدىرۋ باستاماسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.
كونستيتۋتسيالىق سوت تورەلىگى بويىنشا دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىققا مۇشە 118 ەلدىڭ 70-ندە وسىنداي ينستيتۋت قۇرىلعان. ون ەكى مەملەكەتتە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى, قالعاندارىندا بۇل فۋنكتسيانى جوعارعى سوتتار جانە باسقا ورگاندار جۇزەگە اسىرادى.
وسى ورايدا قازاقستان الەمدەگى ەڭ كەڭ تاراعان جانە ءتيىمدى مودەلدى تاڭداپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارى اتا زاڭنىڭ تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل نەگىزىنەن كونستيتۋتسيانىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ, كونستيتۋتسيالىق داۋلاردى شەشۋ, قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ كونستيتۋتسيالىق تالاپتارعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى.
1995 جىلى كونستيتۋتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسى جىلدارى اتالعان كەڭەس ەلىمىزدە قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ونىڭ شەشىمدەرى الداعى ۋاقىتتا دا ءوزىنىڭ زاڭدىق كۇشىن ساقتايدى. الايدا زامان اعىمى جاڭا تالاپتار قويىپ وتىر. كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تاجىريبەسى مەن سوڭعى ونجىلدىعىن تالداۋ ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋعا قول جەتىمدىلىگىن كەڭەيتۋ ءۇردىسىن كورسەتىپ وتىر. ول ارقىلى ازاماتتار زاڭنامالىق قايشىلىقتاردى شەشۋگە جانە قۇقىق ۇستەمدىگىن بەكىتۋگە اتسالىسادى. حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى مەن كوپتەگەن مەملەكەت ازاماتتاردىڭ تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق شاعىمى ينستيتۋتىن ەنگىزگەندى قولدايدى. سوڭعى ۋاقىتتا مۇنداي سوتتار تۇركيادا, ماجارستاندا, ۋكراينادا, ليتۆادا جانە باسقا مەملەكەتتەردە ەنگىزىلدى.
تمد كەڭىستىگىندە ازەربايجان, ارمەنيا, رەسەي مەملەكەتتەرىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتار ازاماتتاردىڭ شاعىمدارى بويىنشا ناقتى ءبىر داۋدى شەشۋ كەزىندە قولدانىلعان زاڭنىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن تەكسەرەدى. وتكەن جىلى وزبەكستاندا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى بەرىلدى. سونىمەن قاتار بۇنداي مۇمكىندىككە بالا قۇقىقتارى جانە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۋرالى ۋاكىلدەر دە يە بولدى. 2021 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا دا نەگىزگى زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, كونستيتۋتسيالىق پالاتانىڭ ورنىنا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى.
ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق شاعىمى جاقىندا عانا بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا وتكەن كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدا قاراستىرىلدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان ازاماتتارى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە تەك سوتتار ارقىلى جۇگىنە الدى. ياعني سوت ءىس پروتسەسىندە ناقتى ءىستى قاراۋ كەزىندە وسىنداي وتىنىشپەن جۇگىندى. بۇل ءوتىنىشتىڭ تاعدىرىن سۋديا شەشتى. بۇل ءتارتىپ ءتيىمدى جۇمىس ىستەگەن جوق. ەندى ازاماتتار كونستيتۋتسيالىق سوتقا تىكەلەي جۇگىنە الادى. وسى جاڭالىقتى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراعان ءجون.
حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق شاعىمى مەن سوتتاردىڭ وتىنىشتەرىن قاتار قولدانۋ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ تۇرعىسىنان ەڭ ءتيىمدى تەتىك بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار مۇنداي مۇمكىندىك باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلگە دە بەرىلدى. بۇل ينستيتۋتتار وزدەرىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن اتقارۋ كەزىندە ادام قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭنامانىڭ كەمشىلىكتەرى, ولقىلىقتارىمەن ءجيى كەزدەسەدى. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق سوت ارقىلى ولاردى جويۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى. بۇل كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر قابىلدانعان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى جاريالاعان «ەكىنشى رەسپۋبليكا» يدەياسىن ىسكە اسىرۋعا بەرىك قۇقىقتىق نەگىز قالانادى. ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەدە مەملەكەتتىك قۇرىلىم ينستيتۋتتارىنىڭ قارىم-قاتىناستارى, ءوزارا ارەكەتتەسۋ تەتىكتەرى جانە حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى.
جالپى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ يدەيالارىن ىسكە اسىرۋ قۇقىقتىق جۇيەنى اتا زاڭعا سايكەس پارمەنمەن دامىتۋعا, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدەرى مەن ەلدەگى زاڭدىلىق رەجىمىن نىعايتۋعا, حالىقتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
باقىت نۇرمۇحانوۆ,
ارنايى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ اپپارات جەتەكشىسى
