قايدا كوشىپ اي بارادى؟
بىلمەيمىن...
تۇمان باستى اينالانى...
بىلمەيمىن...
كىرىپ بارسام اۋپارتكومنىڭ ۇيىنە,
باسىم نەگە اينالادى –
بىلمەيمىن...
ءارى اتتادىم,
بەرى اتتادىم...
كىرمەيمىن!
اللا ما, كىم – جاراتقانىم؟! –
بىلمەيمىن...
اۋپارتكومنىڭ حاتشىلارى اشۋلى.
نەگە اشپايدى قاباقتارىن؟!
بىلمەيمىن...
تۇك شابىت جوق.
سالقىن ويلار سانامدا.
پوشتابايدىڭ ەكى قولى – جاعامدا.
اعا سۇلتان بولا الماعان شوقانداي,
تاپ بولىپپىن الماعايىپ زامانعا.
ۇلىسقا يە بولسام دەيتىن بالانى,
ۋچاسكوۆىي يىعىمەن قاعادى.
جەر تۇبىندە – جۇگىنەتىن جەزقازعان,
توقىراۋىن...
باستا – توقىراۋ زامانى.
لاپ ەتتىم دە كوكىرەگىمە
تۇسكەندە وت,
ءىشتىم, سونسوڭ...
بوستان-بوسقا ىشكەم جوق:
ءوزى – اقىن, ءوزى – وبكومنىڭ حاتشىسى,
كوكەمىزدىڭ كوزىنە دە تۇسكەم جوق!
تەنتەگى مەن تەلدى سالىپ تەزىنە,
قۇل-قۇتاندى ءتانتى قىلعان وزىنە –
سوۆناركومنىڭ توراعاسى, تاكاپپار,
ساكەن اعام ەلەستەيدى كوزىمە.
قىزىلاراي-شاتىرشا تاۋلارى مەن اقجارىق-توقىراۋىن وزەندەرىنىڭ ساياسىنان سايعاق قۇرلى سايا تاپپاي, ەگىلىپ جۇرگەن كەزىم... كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە جەزقازعان قاراعاندىدان ەنشى الىپ, وبلىس ورتالىعىنا اينالدى دا, وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ كاكىمبەك سالىقوۆ سايلاندى. قازاق جىرىن قاسىمنان كەيىن قايتا تۇلەتكەن قادىر, تۇمانباي, ساعي, مۇقاعالي, وتەجاندارعا ىلەسە كەلگەن كاكىمبەك سالىقوۆ ءبىر كۇندە سوۆەتتىڭ ءىرى شەنەۋنىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ شىعا كەلدى...
الاشتىڭ اتالى ءسوزى قۇلاعىنا كىرىپ, قۇلقىنا جاقپايتىن سونداعى اۋپارتكومنىڭ حاتشىلارىنان باستاپ, سوۆحوز ديرەكتورى, بولىمشە مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن وبكوم حاتشىسى كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتادى! ەگەر سول كەزدە, جامان ايتپاي جاقسى جوق, وسى كاكەڭ تسك-دان ءبىر-اق شىققاندا, بۇكىل قازاقستان سوناۋ اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەتتەردەن باستاپ, مۇقاعاليعا دەيىن ارالىقتاعى قازاق جىرىن ءبىر كىسىدەي جاتتاپ الاتىن با ەدى, قايتەر ەدى؟!
بۇرىن اقىن كورسە, اتا جاۋىن كورگەندەي بولاتىن اۋپارتكومنىڭ نۇسقاۋشىلارى:
– «قازاق ادەبيەتىنىڭ» پالەن دەگەن سانىندا ءبىزدىڭ كاكەڭنىڭ ولەڭدەرى شىعىپتى! – دەپ وتىراتىن بولدى. ءتىپتى وبلىستاعى اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارىنان سوۆحوز-سوۆحوزعا ء«اربىر وتباسىندا ءبىر-ءبىر «جۇلدىز» جۋرنالى بولاتىن بولسىن» دەگەن نۇسقاۋ ءتۇسىپتى دەسەدى... «جۇلدىزدىڭ» تيراجى 300 مىڭعا جەتكەن! ساكەن, ءىلياس, بەيىمبەتتەر اقتالعاندا وسىنداي ءبىر ءدۇبىر بولعانداي... اقتوعايعا ءبىر كۇنى قاسىم قايسەنوۆ كەلىپ ساڭقىلداسا, ءبىر كۇنى وسپانحان اۋباكىروۆ كەلىپ, جۇرتتى قىران-توپان كۇلكىگە باتىرىپ جاتتى. جەزقازعاندا سونداي ءبىر زامان بولعان...
...اقىن سىرلاس دوسى دۇنيەدەن وزىپ, كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن جانازاسىنا قاتىسا الماي, ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن تۋعاندارىنا كورىنىپ قايتايىن دەپ دوسىنىڭ اۋىلىنا كەلەدى. دوسىنىڭ ۇيىنە كەلسە, ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ تۇر... كورشىسى «اۋىلدىڭ سىرتىندا ۇلكەن كول بار, دوسىڭىز دۇنيەدەن وزعالى بەرى اناسى سول كولدىڭ جاعاسىندا وتىر» دەيدى. كولگە بارسا, جاعادا جالعىز ايەل وتىر, قاراما-قارسى جالعىز اققۋ ءجۇر ەكەن. اققۋ قايعىلى ۇنمەن قاڭقىلداعان سايىن, ايەل زارلانا جىلايدى. وسىنى سىرتتاي باقىلاعان كاكىمبەك سالىقوۆ «جىلجيدى اققۋ» ولەڭىن جازادى.
«سىرعيدى اققۋ ايدىندا... سىرعىمايدى...».
– ءوي, مىناۋ وبكومنىڭ حاتشىسى قالاي-قالاي سىلتەيدى ەي؟! – دەيدى اقىن ءداۋىتالى ستامبەكوۆ الماتىدان تەلەفون شالىپ.
– نەسىن ايتاسىڭ, عاجاپ بولىپ تۇر! – دەيمىز ءبىز.
– سەن تانيسىڭ با ونى؟
– جوق.., – دەيمىن كۇمىلجىپ, رايكوم, وبكومداردان يمەنىپ جۇرەتىن مەن بايعۇس...
جەز قانات, كۇمىس باۋىر كيىك كوردىم,
ءدارۋى سول ما دەرسىڭ كۇيىك شەردىڭ.
جەز مارال جۇرەدى ەكەن اراسىندا,
قاپتاعان بەتپاقتاعى كيىكتەردىڭ.
جەزكيىك, ءبىزدىڭ جاققا قالاي كەلدىڭ,
جولىمدى تىكە كەسىپ جاناي بەردىڭ.
ادامنىڭ كوزدەرىندەي ەكى كوزىڭ,
ياپىرماي, ءداتىم شىداپ قالاي كوردىم.
ءدال ساعان قۇرماپ پا ەدى
توردى ەشكىم.
عايىپتان دۋشار بولدىڭ
سوردى كەشتىڭ.
جان ەدىم مەن دە سەرتشىل
دالادا وسكەن,
سەن-داعى جالتارمادىڭ
جولدى كەستىڭ.
اسىقپا,
كورەيىنشى جوندەپ قانا,
كەتپەسىن جاڭا تيگەن مەڭدەپ جارا.
ەت كەسىپ ءوز ەتىمنەن بەرسەم-داعى,
جونىڭە جىبەرەيىن ەمدەپ قانا, –
دەدىم دە
قويا بەردىم, ۇستامادىم.
قاسىمدا قال – دەمەدىم.
قىستامادىم.
تىلەيمىن سۋىق جاقتان ەسەن قايتىپ,
جىلى قۇم مەكەنىندە قىستاعانىن.
ءتۇس تەربەپ
جازدىڭ ءمولدىر, قىسقا تاڭىن,
تۇزاقتاپ جەزكيىكتى ۇستاتامىن.
باياعى قىزىل ىشىك كيگەن قىزعا,
جەز كامزول سول كيىكتى ۇقساتامىن.
قۇمارىم قايتا كورىپ قانار ما ەكەن,
ءال ءبىتىپ سالقىن جۇرەك
جانار ما ەكەن؟!
بولماسا سۋىق قولدى ءبىر سۇم مەرگەن,
ءدال كوزدەپ كيىكتى اتىپ
الار ما ەكەن؟!
سۇلۋدى ادام جانى قيمايدى ەكەن,
بەيمەزگىل ەسكە ءتۇسىپ قينايدى ەكەن.
جەزكيىك, سەنى اڭساعان كەزدەرىمدە,
ءبىر ءوزىم كەڭ دالاما سىيماي كەتەم,
ءبىر ءوزىم سارىارقاما سىيماي كەتەم.
كاكەڭ كورگەن جەزكيىكتى ءبىز دە كوردىك. بىراق كاكەڭنىڭ كوزىنە ىلىككەن كيىكتىڭ كەرەمەت كەربەز بولمىس-ءبىتىمى, مۇلدە, بولەك. ءبىر ءوزى – ءبىر جەزقازعاننىڭ سيمۆولىنداي, «باياعى قىزىل ىشىك كيگەن قىزداي, جەز كامزول كيىك» بۇل! وسىناۋ عاجايىپ سيقىر ولەڭنىڭ اۆتورى جەزقازعان وبكومىنىڭ حاتشىسى ەكەنىن بىلگەندە تاڭقالعان ۇستىنە تاڭقالىپ ەدىم. سول «جەزكيىك» انگە اينالىپ, اتىراۋ, ارقا, الاتاۋ, التايدىڭ اراسىن شارلاپ ءجۇر! كورولدىڭ قۇپيا كەڭەسشىسى يوگانن ۆولفگانگ فون گيوتە العاشقى ءھام سوڭعى ولەڭىن ايەلزاتىنىڭ سۇلۋىنا باعىشتاسا, كاكىمبەك سالىقوۆ العاشقى ولەڭىن الاش اناسىنا ارنادى. الاش ونىڭ كوزىنە بىرەسە – جەزكيىك, بىرەسە – ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, ءبىرجان سال, تاتتىمبەت, بىرەسە – ساكەن, قانىش, ەۆنەي, بىرەسە – كۇلاش, بيبىگۇل, فاريزا بولىپ ەلەستەدى.
كاكىمبەك سالىقوۆ قولدا بۇعاۋ, اياقتا كىسەن تۇرعان توتاليتارلىق قوعامدا, جات جۇرتقا كىرىپتار بولعان كەزىمىزدە قازاق جىرىنا عاجايىپ ءبىر قۇبىلىس بولىپ كەلدى. جەزقازعان وبكومىنىڭ حاتشىسى, قاراقالپاق تسك-نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ماسكەۋدەگى جوعارعى كەڭەستە, تاعى سونداي مارتەبەلى قىزمەت اتقارعان كوممۋنيست كىسىنىڭ قاباعى سۋىق, قاتىگەز قوعامدا ەت جۇرەگى ەلجىرەپ, ولەڭ جازىپ, ايدىنداعى ازالى سىڭار اققۋ مەن جەزقازعانداعى جەزكيىكتى, دىلىنەن جۇپار اڭقىتىپ, تىلىنەن بال سورعىزعان الاشتىڭ ارۋلارىن جىرلاۋى ماعان, سول كەزدە, اقىلعا سىيمايتىن كورىنىستەي كورىنگەنى ءالى ەسىمدە. «ساكەن اعام ەلەستەيدى كوزىمە...»
سول كاكەڭمەن بەرتىندە, ول كىسى قىزمەت, مانساپتان ابدەن سۋىنىپ, ءجۇزىن اباي اتاسىنشا ولەڭگە, ونەرگە بۇرعان كەزدە كەزدەستىم. شەنەۋنىك اتاۋلىعا ءبىر جەرى ۇقسامايدى. كەشەگى اقان سەرى, ءبىرجان سال, ءيمانجۇسىپ, تايجانداردىڭ ءتىرى كوزىندەي! قالايشا حاتشى بولعان بۇل كىسى؟! ارقاسىنا ارۋاق قونعان ءبىرجان سال مەن اقان سەرىلەر اللانىڭ القاۋىمەن قايتا ءتىرىلىپ كەلسە...سول زاماندا وبكومنىڭ حاتشىسى بولماق تۇگىلى, كولحوزدىڭ باسقارماسى دا بولا الماي, نە 32-ءنىڭ اشتىعىندا نەمەسە 37-ءنىڭ ويرانىندا «حالىق جاۋى» اتانىپ, ءشايىت بولار ەدى! كاكىمبەك كوكەمدى قۇداي ساقتادى! 32-ءنىڭ اشتىعىندا بەسىكتە جاتقان ءسابي, 37-ءنىڭ قىرعىنىندا نەبارى بەس جاستا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە توعىزعا عانا تۇياق ىلىكتىرگەن; ستالين دۇنيەدەن قايتقاندا, مۇرتى تەبىندەگەن جىگىت, سوعىستان ب ۇلىنگەن حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ كەزىندە ينجەنەر ماماندىعىن الىپ, ازاماتتىق ءومىرىن باستادى.
ادامزاتتىڭ ءار ءتۇرلى قوعامدىق فورماتسيالارى كەزىندە اكىم بولعان, اقىن بولعان تۇلعالار بارشىلىق. ەرتەدەگى شىعىس پاتشالارىنىڭ كوپشىلىگى شەتىنەن اقىن, عۇلاما, فيلوسوف. XV عاسىرداعى قازاقتىڭ اقىن-جىراۋلارىنا قاراڭىز: قازتۋعان, دوسپامبەت, اقتامبەردى – ءارى باتىر, ءارى جىراۋ. تولە بي, ايتەكە بي, قازداۋىستى قازىبەك بي – ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن ەدى. جەتىسۋدى بيلەگەن تەزەك تورە, اتىراۋ-جايىقتى سوزىنە ۇيىتقان ەسەت بي, ءوزىمىزدىڭ ارقادان تۋىپ-وسكەن جانكىسى بي – اۋزى دۋالى اقىن بولعان. نەمىستىڭ ۇلى اقىنى گيوتە كورولدىڭ قۇپيا كەڭەسشىسى. اعا سۇلتان قۇنانبايدىڭ بالاسى ۇلى ابايدىڭ دا بولىس بولىپ, مانساپتىڭ ءدامىن تاتقانى بار. ونىمەن ەلدى تۇزەي المايتىنىن بىلگەن سوڭ, ىشتەگى شەرىن ولەڭگە توگىپ, اقىندىق جولدى ۇستانعان-دى.
د.قوناەۆتىڭ زامانداسى بولعان ك.سالىقوۆ ءوز ەلىندە «بيىك مانساپ – بيىك جارتاسقا ەكپىندەپ ۇشىپ» (اباي) شىعا العان جوق. قوناەۆ ونى وزىنشە قارسىلاس, باسەكەلەس كورگەن سەكىلدى؟!. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بولعالى تۇرعاندا ديمەكەڭ ونى تىزىمنەن سىزىپ تاستاعان! تالاي جىل, بىرەسە, قاراقالپاق اسىرىپ, بىرەسە ماسكەۋگە قۋىپ, قازاقستانعا جولاتپاي قويعان! بىراق سوعان بولا ول ديمەكەڭە كىنا تاققان جوق. قوناەۆتى كوزگە شىققان سۇيەلدەي كورگەن سوكپ وك-ءنىڭ 1987 جىلعى قاڭتار پلەنۋمىندا كەشە عانا ءوزى وگىزدەي ورگە سۇيرەگەن نومەنكلاتۋرا ونى جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ جاتقاندا دا كاكەڭ ۇندەمەي قالدى... سوندا ۇزىلىستە قوناەۆ كاكىمبەكتىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ تۇرىپ: «كاكىمبەك! مەنى سەن كەشىرشى؟! وسى جولى سەن سويلەگەندە مەن قارا جەردە تەسىك بولسا, سوعان كىرىپ-اق كەتۋشى ەدىم عوي؟! انا قۋلاردىڭ ءسوزى ماعان شىبىن شاققانداي دا بولعان جوق! سەنى دە ماعان جامانداپ قويعان سولار ەدى؟!.», دەپ وكسىپ, جىلاپ جىبەرگەن ەكەن!
ادامزات تاريحىندا ستاليندىك-كوممۋنيستىك كەڭەستەر وداعى مەن گيتلەرلىك-فاشيستىك گەرمانيانىڭ كەزىندە بيلىك ىشىنەن بىردە-ءبىر اقىن شىقپاعانى تاريحي فاكت! تۇركىنىڭ ءبىر تۇياعى كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ مانساپ بيىگىندە ءجۇرىپ, اقىن بولۋى – ءسوز ۇستاعان حالقىمىزدىڭ ۇلىلىعىنىڭ ءبىر نىشانى, ۇلتتىق رۋحاني دۇنيەمىزدەگى ءىرى قۇبىلىس بولدى! ورىستىڭ «ياۆلەنيە» دەگەن ءسوزى قازاقتىڭ بولمىسىنا كوشكەندە قۇبىلىسقا اينالىپ, قۇدايعا عانا ءتان قۋاتتى يەلەنىپ, قۇدىرەتتەنىپ كەتەدى ەكەن. قازاقشا ايتقاندا, ءتورت قۇبىلانى وزىنە جالت قاراتىپ تۇرعان, جاراتقان يەنىڭ ءبىر قۇدىرەتى دەگەن ءسوز! گومەردەن باستاپ, گيوتە, شەكسپير, بايرون, پۋشكين, بەرنس, قاسىمدارعا دەيىن – وسىنداي, اللا جارىلقاپ, ارۋاق جەبەگەن التىن ايدارلى ادامدار-دى. وزبەكستان كومپارتياسىنىڭ كوسەمى راشيدوۆ تا جازۋشى ەدى, بىراق ول بار جازعان-سىزعانى سوتسياليستىك رەاليزم دەڭگەيىندە عانا قالعان ورتاشا جازارمان بولىپ قالدى. ول تسك-نىڭ حاتشىسى بولىپ ءجۇرىپ ولەڭ جازدى... مەن ونداي حاتشى بولسام ولەڭ جازباس ەدىم, حاتشى بولا الماي قالعانىما ىزالانىپ ولەڭ جازدىم مەن! اعامنىڭ كەرىم كەلبەتىن كورىپ, جىر پاتشالىعىنا سۇڭگىپ كىرگەننەن بەرى ءوزىمنىڭ اقىندىعىما كۇمانمەن قارايتىن بولدىم. پوەزيا – كاسىپ ەمەس – ادامنىڭ تاعدىر-تالانى. راسۋل عامزاتوۆ ايتپاقشى, اقىن اتاۋلى ەكى ءتۇرلى بولادى. بىرەۋى – جازبايتىن اقىن, بىرەۋى – جازاتىن اقىن, وسى ەكەۋىنىڭ قايسىسى مىقتى دەگەندە, راسۋل جازاتىن اقىننان جازبايتىن اقىندى جوعارى قويعان. ەڭ ۇلى اقىن – حالىق! جاسىم جەتپىسكە تولعاندا مەنىڭ كوزىم سوعان جەتتى. بۇگىندە تۋعانىنا توقسان جىل تولعان كاكىمبەك سالىقوۆ سول حالىقتان كەيىنگى ءىرى اقىنداردىڭ قاتارىندا تۇر! ونىڭ ينتيمدىك ليريكاسى – ازاماتتىق ليريكا دا, ازاماتتىق ليريكاسى – ينتيمدىك ليريكا. قارا باسى – حالقىنا, حالقى – قارا باسىنا اينالىپ كەتكەن...
سەرىك اقسۇڭقار ۇلى
