ولاي دەيتىنىمىز «ەگىستەن سورەگە دەيىن» جوباسى اياسىندا سايرام اۋدانىندا «Dala-fruit.kz» جشس باۋ القابىندا ۇيىمداستىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق سەمينار-كەڭەس بارىسىندا تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى مەن وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدىكتەرى اراسىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وسى ارقىلى شارۋالاردىڭ ءونىمدى ساتۋداعى جۇمىسى جەڭىلدەمەك. سونىمەن بىرگە باعانى تۇراقتاندىرۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەگەن بولجام بار. سەمينار-كەڭەسكە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ, تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان باتتاقوۆ, وبلىس جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا اكىمدىكتەرىنىڭ سالالىق ورىنباسارلارى, قارجى مەكەمەلەرى, ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنىڭ باسشىلارى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر مەن كاسىپكەرلەر قاتىستى. جيىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىن, بيزنەس وكىلدەرىن قولداي وتىرىپ, باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جولدارى تالقىلاندى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالار جوسپارى بويىنشا «ەگىستەن سورەگە دەيىن» پيلوتتىق جوباسى ەلىمىزدە كەڭىنەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل رەتتە سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلار تۇركىستان وبلىسى ديقاندارى مەن اگرارلارىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن تاجىريبەلەرىن جوعارى باعالادى. سونىمەن بىرگە ديقانداردىڭ ءونىمىن تىكەلەي نارىققا ۇسىناتىن «ەكوبازاردىڭ» سالاعا وڭ سەرپىن بەرەتىنى ايتىلدى. الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان ەكوبازار وندىرۋشىلەردىڭ ونىمدەرىن دەلدالسىز تىكەلەي ساتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. اۆتوۆوكزال جانىندا, حالىقارالىق اۋەجايعا بارار جولدا ورنالاسقان ساۋدا كەشەنىندە تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ بارلىق ءونىمى ۇسىنىلادى.
سەمينار-كەڭەستە ءو.شوكەۆ قاتىسۋشىلاردى وڭىردە قولعا الىنعان جۇمىستارمەن تانىستىردى. وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا جاڭا تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرىلۋدە. سۋ ۇنەمدەۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ, ۇيىرگەلىك جەرگە كوكونىس ەگۋ, اگروقۇرىلىمداردى ىرىلەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. جۇمىس كۇشى دە جەتكىلىكتى. «وبلىستا 2019 جىلدان بەرى ءبىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ تاجىريبەسى كەڭىنەن ەنگىزىلۋدە. جوبا ارقىلى شارۋالاردىڭ تابىسى 2-3 ەسە ۇلعايدى. بيىل ء«بىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ» جوباسى شەڭبەرىندە 133 اۋىلدىق وكرۋگتەگى 8,4 مىڭ گەكتار جەردە 3 مىڭ جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە كوكونىس جەتكىزۋگە مۇمكىندىك مول», دەدى ءو.شوكەەۆ.
ءاشتو-ءنىڭ اينالىم قاراجاتتارىن تولىقتىرۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە كولەمىن ۇلعايتۋ جونىندە وبلىس اكىمدىگى تاراپىنان بىرنەشە ۇسىنىس ەنگىزىلدى. وزگە وڭىردەن كەلگەن كاسىپكەرلەر مەن ديقاندار دا مينيستر مەن ۆيتسە-مينيسترگە وتكىر سۇراقتار قويىپ, ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى. مىسالى, شارۋالار ەلىمىزدە گاز بەن ەلەكتر جانە كومىر ءتاريفىنىڭ قىمبات ەكەنىن, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كومەك كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە شەتەلدىك باقشا ونىمدەرىنە جاعدايعا قاراي شەكتەۋ قويىپ, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى ۇسىندى. بۇل ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆ كوتەرىلگەن ماسەلەلەر نازارعا الىنىپ, شارۋالارعا قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا جۇمىس كۇشەيەتىنىن جەتكىزدى. نارىقتى وتاندىق ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ ىسىنە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتىپ ءوتتى. ەگىس ناۋقانىن تابىستى وتكىزۋ ءۇشىن فەرمەرلەر بارلىق قاجەتتى رەسۋرسپەن – تۇقىم, مينەرالدى تىڭايتقىشتار, جاعارماي, تەحنيكامەن جانە قارجى قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇل باعىتتاعى قارجى كولەمى 140 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. سونداي-اق مينيستر ەگىس ناۋقانىن ۋاقتىلى جانە ساپالى وتكىزۋ – پرەزيدەنت قويعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. بۇل ماسەلە مينيسترلىكتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعان. سونىمەن قاتار مينيسترلىك جۇيەلى نەگىزدە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى قورىنا مونيتورينگ, ءوندىرىس پەن تۇتىنۋ تەڭگەرىمىن جۇرگىزەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا مينيسترلىك وڭىرلەردى قاجەتتى ونىمدەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىستار اراسىندا تاۋارلاردى قايتا ءبولۋدى جۇزەگە اسىرماق.
اكىمدىكتەردىڭ 20 ساۋىردەگى دەرەكتەرى بويىنشا رەسپۋبليكادا كارتوپ قورى – 204 مىڭ توننا, ءسابىز – 44,7 مىڭ, قىرىققابات – 28,6 مىڭ, پياز – 36 مىڭ توننا. تۇركىستان وبلىسىندا كولەمى شامامەن 198 مىڭ توننا بولاتىن ەرتە پىسەتىن قىرىققاباتتى جيناۋ جۇمىستارى باستالعان. سونداي-اق مامىر ايىنىڭ ورتاسىنان ماۋسىمعا دەيىن 174 مىڭ توننا كولەمىندە ەرتە پىسەتىن كارتوپ جانە ماۋسىم ايىندا 45 مىڭ توننا ءسابىز, 55 مىڭ توننا پياز جيناۋ بولجانىپ وتىر. بۇل رەتتە جەمىس-كوكونىس پەن ەرتە پىسەتىن ونىمدەردى ءوندىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى جۇمىس كۇشى بار تۇركىستان وبلىسىنىڭ الەۋەتى زور. تۇراقتاندىرۋ قورلارى مەن «اينالىم سحەماسى» قاراجاتى اياسىندا وبلىس شارۋالارىن فورۆاردتىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا جۇمىستى جولعا قويۋ وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋعا, ولاردى وتكىزۋ نارىقتارىنا شىعارۋعا, تاۋارلار تاپشىلىعىنىڭ جانە ازىق-تۇلىكتىڭ باقىلاۋسىز قىمباتتاۋىنىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جالپى اگروونەركاسىپتىك كەشەندى قولداۋعا بيىل 608,2 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇل قارجى ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋعا, مال شارۋاشىلىعى مەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, فيتوسانيتارلىق جانە ۆەتەرينارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, اۋىل حالقىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالادى.
مينيستر الەمدىك ازىق-تۇلىك نارىقتارىنداعى تۇراقسىز جاعدايعا بايلانىستى جانە وتاندىق قۇس فابريكالارىن قولداۋ, ىشكى نارىقتىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا جۇمىرتقا وندىرۋشىلەردى قولداۋ كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن جەتكىزدى. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنا تاعامدىق جۇمىرتقانى سۋبسيديالاۋدى ەنگىزۋ بولىگىندە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلىپ وتىر. وسىلايشا, ەرەجە جوباسىندا جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋعا ارنالعان سۋبسيديالار ءنورماتيۆىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. ول قۇس فابريكاسىنىڭ قۋاتىنا قاراماستان, ءبىر داناسىنا 3 تەڭگە بولادى. بۇل قولداۋ شاراسىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق جۇمىرتقا قۇس فابريكاسى قامتىلادى, ولاردى سۋبسيديالاۋعا 6,5 ملرد تەڭگە بولىنەدى. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, ەلىمىزدە 63 قۇس فابريكاسى بار, ونىڭ 29-ى ەت جانە 34-ءى جۇمىرتقا باعىتىندا. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتاندىق قۇس فابريكالارى سويىس سالماقتا 266,8 مىڭ توننا قۇس ەتىن ءوندىردى, بۇل – جالپى ءوندىرىس كولەمىنىڭ 98%-ىن قۇرايدى. تاۋىق جۇمىرتقاسى 3,5 ملرد دانا نەمەسە جالپى ءوندىرىستىڭ 74%-ى ءوندىرىلدى. قۇس ەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ – 66%, يمپورت ۇلەسى 45%-دان 39,5%-عا دەيىن تومەندەدى. ەل تاعامدىق جۇمىرتقامەن 98% قامتاماسىز ەتىلگەن.
سەمينار-كەڭەستە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان باتتاقوۆ وڭىرارالىق ساۋدا جانە ەكونونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ جونىندە وي قوزعاسا, كاسىپكەرلەر مەن عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ بويىنشا وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ال «Fruit.kz» جشس باس ديرەكتورى بولات اليەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ىشكى جانە سىرتقى نارىققا وتكىزۋ جانە تۋىنداعان ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
جيىن سوڭىندا تۇركىستان وبلىسىنىڭ 40-تان استام اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرىنىڭ ونىمدەرى كورمەسى ۇسىنىلىپ, بىرنەشە توننا كوكونىس وزگە وبلىستارعا جىبەرىلدى. ونىڭ ىشىندە رەسەيگە جانە نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنا 80 تونناداي ەرتە پىسەتىن باقشا داقىلدارى ساۋدالانىپ, جولداندى. سەمينار-كەڭەسكە قاتىسۋشىلاردى, اسىرەسە, تۇركىستان وڭىرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ۇيىرگەلىك شارۋاشىلىقتى دامىتۋ جوباسى قىزىقتىردى. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى مەن وڭىرلەردەن كەلگەن كاسىپكەرلەر, اكىم ورىنباسارلارى سايرام اۋدانىنداعى ەكى شارۋانىڭ ۇيىندە بولىپ, شارۋاشىلىعىمەن تانىستى. وبلىس اكىمى بۇل باستاما ارقىلى جۇمىسسىزدار سانى ازاياتىنىن, وتاندىق ازىق-ت ۇلىكتىڭ كولەمى ارتاتىنىن جانە ەلدىڭ الەۋەتى كوتەرىلەتىنىن جەتكىزدى. سەمينار قاتىسۋشىلارى شارۋالارعا سۇراقتارىن قويىپ, ءتيىستى كەڭەستەرىن الدى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى مەن كاسىپكەرلەرىنىڭ ەڭبەگىنە ءتانتى بولعان مينيستر ە.قاراشوكەەۆ جاس ديقانعا ءوزىنىڭ گالستۋگىن تارتۋ ەتتى.
تۇركىستان وڭىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن 3 نەگىزگى باعىتتى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەن. ءبىرىنشى باعىت – جەكە قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ. بىلتىر جاڭادان 525 وتباسىلىق شارۋاشىلىق قۇرىلسا, ونىڭ ىشىندە 162 ءۇي شارۋاشىلىعىنا «ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى گرانتتىق قولداۋ كورسەتىلگەن. ء«بىر القاپتان جىلىنا 2-3 ءونىم الۋ» جوباسى ارقىلى بىلتىر 8 مىڭنان استام گەكتاردا 3 مىڭعا جۋىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 280 مىڭ توننا ءونىم جينالدى. ءۇشىنشى باعىت – اگروقۇرىلىمداردى ىرىلەندىرە وتىرىپ, وندىرىسكە زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا «تۇركىستان قالاسى اۋماعىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ» جوباسى قولعا الىندى. جالپى قۇنى 35,1 ملرد تەڭگە بولاتىن 6 سەرپىندى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسى 11 مىڭ گەكتارعا ەنگىزىلەدى. بۇگىندە 3 كووپەراتيۆ نەگىزىندە 2,2 مىڭ گەكتارعا 65 دانا جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ قوندىرعىلارى ورناتىلدى. تەحنولوگيانىڭ تيىمدىلىگى – داقىل تۇرىنە قاراي اعىن سۋدى 2 ەسە ۇنەمدەۋمەن قاتار ونىمدىلىكتى 3 ەسەگە دەيىن ارتتىرادى. سايرام اۋدانىنىڭ اكىمى ۇلاسبەك سادىبەكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋدان كولەمىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن نەگىزگى كاسىپكە اينالدىرعان وتباسىلار كوپ. جالپى تۇركىستان وبلىسىندا جەكە قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ, ياعني ۇيىرگەلىك شارۋاشىلىعى جاقسى دامىپ كەلەدى. بۇل جوبادا تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسى قولدانىلادى. جوباعا «ەڭبەك» باعدارلاماسىمەن جاڭا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋ مەملەكەتتىك گرانتى ەسەبىنەن قولداۋ كورسەتىلۋدە. وتكەن جىلدىڭ وزىندە جاڭادان 525 بىرلىك وتباسىلىق شارۋاشىلىق قۇرىلدى, ونىڭ ىشىندە 162 ءۇي شارۋاشىلىقتارىنا گرانتتىق قولداۋلار كورسەتىلگەن. وڭىردە 257 مىڭنان استام ءۇي شارۋاشىلىعى بار. جىل سايىن قوسالقى ءۇي شارۋاشىلىقتارىندا 310 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم وندىرىلەدى. بۇل – جالپى كوكونىس ءونىمىنىڭ 30%-ى.
