سۋرەتتى تۇسىرگەن باۋىرجان جۋاسباي
قوقىس جيناۋ مادەنيەتىن قاشان ۇيرەنەمىز؟
اۋەلى ەكى جىل بۇرىن الماتىدا قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆولونتەرلەرى «StopMusor» جوباسى اياسىندا جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك سىناقتى ەسكە تۇسىرەلىك. ەكسپەريمەنت بويىنشا جاس جىگىت تۇك بولماعانداي «ارباتتا» كەتىپ بارا جاتىپ پلاستيكالىق ستاقان, پاكەت سياقتى باسقا دا ۇساق-تۇيەك قالدىقتاردى جەرگە, ءتىپتى ءوتىپ بارا جاتقان ادامداردىڭ الدىنا لاقتىرىپ كەتەدى. وكىنىشكە قاراي, قالالىقتارلىڭ كوبى كوز الدىنداعى قوقىستاردى كورمەگەنسىدى, ءتىپتى بۇل كورىنىسكە بەيجاي قارادى. جىبەك جولى داڭعىلىندا جالعاسقان ەكى ساعاتتىق «ويىندا» ءوتىپ بارا جاتقانداردىڭ تورتەۋى عانا جايراعان قوقىستى تەرىپ, جاشىككە سالدى. وسىلايشا, مادەنيەت پەن ونەردىڭ ورداسى دەلىنەتىن شاھار تۇرعىندارى بىرنەشە جىل قاتارىنان جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك سىناقتان ءسۇرىندى.
كوكتەم كەلىپ قار ەرىگەندە سۋ بەتىنە قالقىپ شىققانداي اينالامىز قوقىسقا تولىپ, ايراپ-جايراپ قالامىز. ەلدى مەكەندەردىڭ ماڭىنداعى تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتقان قوقىستار, اجەتحانالاردان جينالعان سۋدى كولگە اپارىپ قۇيىپ جۇرگەن تسيستەرنالى كولىكتەر, جۇرتقا سايا بولسىن دەپ «سايالى» شاعىن اۋدانى جانىنان وتىرعىزىلعان قاراعايلى ورماندى شاشىپ كەتكەندەردىڭ قىلىعى قىنجىلتادى. قوقىس كۇن جىلىنعان سايىن جەلمەن ۇشىپ, ساسىپ, تىرشىلىگىمىزگە جايسىز اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك.
ءبىز قوقىستى جيناپ ۇلگەرە الماي جۇرگەندە كەيبىر وزىق ەلدەردە قوقىس تاپشىلىعى پايدا بولىپ جاتىر. بىلتىر شۆەتسيا قالدىعى تاۋسىلعاندىقتان قايتا وڭدەلەتىن تۇرمىستىق قالدىقتى باسقا ەلدەردەن يمپورتتاۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ويتكەنى قوقىس تاپشىلىعى شۆەدتەر ءۇشىن ۇلكەن ماسەلە بولۋى مۇمكىن ەدى. ولار جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوپ بولىگىن, ءتىپتى ستوكگولم قالاسى ەنەرگيانىڭ 45 پايىزىن قالدىقتاردان الادى. بۇل ەلدە پلاستماسسا, قاعاز, شىنى, كارتون, مەتالل مەن باسقا دا تۇرمىستىق قالدىقتارعا ارنالعان كەمى 6-7 قوقىس جاشىگى جانە قايتا وڭدەلمەيتىن قالدىقتارعا ارنالعان بولەك جاشىكتەرى بار. ستوكگولمدە كىشكەنتاي بالاعا دەيىن كامپيت قاعازىن كوشەگە, ءتىپتى دۇرىس ەمەس قوقىس شەلەگىنە تاستامايدى. ويتكەنى مۇنداي داعدىلار بالاباقشا مەن مەكتەپتە ۇيرەتىلەدى, قوقىستى باسقا كونتەينەرگە تاستاعانى ءۇشىن ايىپپۇل سالىنادى.
قوقىس جيناۋ مادەنيەتىن قاشان ۇيرەنەمىز؟
جۋىردا الماتىدا «قازاقستاندا قوقىس ورتەيتىن زاۋىتتاردىڭ جوباسى تۋرالى قوعامدىق پىكىر» تاقىرىبىنا ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. باسقوسۋعا قوعام قايراتكەرلەرى, ەكوبەلسەندىلەر, زەرتتەۋشى عالىمدار, ۇەۇ, قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ وكىلدەرى مەن مەملەكەتتىك قۇزىرلى مەكەمەلەر قاتىستى.
وسى جيىندا قوزعالعان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەلدەگى قالدىقتىڭ 85%-ى ءالى پوليگوندا ورتەلەدى. كۇن سايىن ەلىمىزدە 5 ملن تونناعا جۋىق قوقىس شىعاتىن بولسا, ونىڭ
15%-ى عانا ەكىنشى رەت كادەگە جاراتىلادى. قالعانى قوقىس پوليگاندارىندا ورتەلەدى, ال ورتەنبەگەنى, جينالماعانى جۇزدەگەن جىل بويى باستاپقى قالپىن جوعالتپاي, جەردىڭ بەتىن لاستاپ جاتادى.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلدە 3 500 قوقىس پوليگونى بولسا, ونىڭ 18%-ى عانا ەكولوگيالىق, سانيتارلىق-ەپيدەميالىق تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعادى. قوقىستىڭ باسىم بولىگى – كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاماق قالدىعى, قاپتاما, قوراپ, تەمەكى تۇقىلى جانە پلاستيكتەر. ال شىلىم سۇزگىسىن جاسايتىن تسەلليۋلوزا اتسەتاتى دەگەنىڭىز ءشىرىپ بىتكەنشە كەمى ون شاقتى جىل توپىراق پەن وسىمدىكتەرگە كەلتىرەر زيانىن توقتاتپايدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, تۇرمىستىق قالدىقتان پايدا تاۋىپ, ءتىپتى بايىپ وتىرعان ادامدار مەن ەلدەر بار. ماسەلەن, گەرمانيادا جىلىنا 412 ملن توننا قوقىس جينالسا, بۇل ادام باسىنا 500 كيلودان كەلسە دە, ۇشتەن ەكىسى وڭدەلىپ, پايداعا اسىپ جاتادى. ال قازاقستاندا رەسمي دەرەك بويىنشا, ارناۋلى پوليگونداردا قازىر 45 ملن توننا قوقىس جينالعان. قىسقاسى, قالدىقتاردى وڭدەۋ جۇيەسى مەن يندۋسترياسىنىڭ دامۋى كوڭىل كونشىتپەيدى.
«ورتاق ماسەلەنى ءار ادامدى تارتۋ ماڭىزدى. شىن مانىندە, بۇل بىزدەن كوپ كۇش-قايراتتى قاجەت ەتپەيدى: بار بولعانى قوقىستى جاشىككە اپارىپ, ونى سۇرىپتاۋدان باستاۋىمىز كەرەك», دەيدى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, پرەمەر-مينيستر جانىنداعى جاسىل ەكونوميكا جونىندەگى كەڭەستىڭ مۇشەسى ايگۇل سولوۆەۆا.
ەلىمىزدە تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ ىسىندە قوزعالىس بار دەسەك تە, كۇتكەن دەڭگەيگە كوتەرىلە الماعانىن جاسىرماۋ قاجەت. مىسالى, شىنى, قاعاز, پلاستيكتەردى قايتا پايدالانۋعا بولعانىمەن, وڭدەۋگە كونبەيتىن پوليمەرلىك ماتەريالداردى كومۋگە تۋرا كەلەدى, ال ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن زيانى وراسان.
ارينە, كەيىنگى ۋاقىتتا 3-6 ايدا ءشىريتىن پوليمەرلەردى پايدالانۋ سانگە اينالا باستادى. بىرقاتار مەملەكەت قازىر بيوىدىرايتىن ماتەريالداردى كەڭىنەن پايدالانىپ جاتىر. بىراق ءشىريتىن قاپتامالاردىڭ الەۋەتى مەن كەلەشەگى زور بولسا دا, ءبىزدىڭ نارىقتا وتە از. بۇعان دەيىن مۇنداي پلاستيكتەر ازىق-ت ۇلىك وراۋعا قولدانىلسا, قازىر ءىت-تەحنولوگيالار, ماشيناقۇراستىرۋ مەن مەديتسينادا دا ىسكە جاراتىلىپ, پوليمەرلىك قوقىستان قۇتىلۋعا سەپتەسىپ وتىر.
«تۇيىقتالعان تسيكل ەكونوميكاسى» ستراتەگياسى
بىلتىر قازاقستان قاپتاماشىلارى قاۋىمداستىعى دا ۇكىمەتتى «تۇيىقتالعان تسيكل ەكونوميكاسى» ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە شاقىردى. 2018 جىلى ەۋروپا وداعى قورشاعان ورتانى پلاستيكالىق لاستانۋدان قورعاۋ ءۇشىن تۇيىقتالعان تسيكل ەكونوميكاسىندا پلاستماسسانى پايدالانۋ ستراتەگياسىن قابىلداعان ەدى. ەۋرووداق ستراتەگياسىنا سايكەس, 2025 جىلعا قاراي ەۋرووداق ەلدەرىندەگى بارلىق پلاستيك قاپتامانىڭ كەمىندە 55%-ى قايتا وڭدەلۋگە ءتيىس; پەت بوتەلكەلەرىنىڭ قۇرامىندا قايتا وڭدەلگەن ماتەريالدىڭ ۇلەسى – 25%, 2030 جىلعا قاراي 30%-دى قۇراۋعا ءتيىس.
«قازاقستان قاپتاماشىلارى قاۋىمداستىعى» زتب باسقارما توراعاسى باتىربەك اۋباكىروۆ: «قازاقستاندا ماكۋلاتۋرانى سىرتقا اكەتۋگە بىرنەشە رەت تىيىم سالىنعان. بۇل شيكىزات بازاسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتىپ, اجەپتەۋىر جاقسى ەكونوميكالىق سەرپىن بەردى. سونداي-اق بۇگىندە وكم وپەراتورىنىڭ «ەكوقولداۋ» باعدارلاماسى ەلدەگى ماكۋلاتۋرانى جيناۋ جانە قايتا وڭدەۋ سالاسىن قولداۋدىڭ ءتيىمدى قادامىنا اينالدى. 10 جىل بۇرىن ەلىمىزدە قاعاز ونىمدەرىن شىعاراتىن 158 كاسىپورىن بولسا, 2021 جىلدىڭ باسىنا دەيىن ونىڭ سانى 340 وندىرۋشىگە دەيىن ءوستى», دەدى.
سونداي-اق بىلتىردان بەرى جاعدايدىڭ وزگەرە قويماعانىن, ۇكىمەت ءبىرىنشى كەزەكتە پەت قالدىقتارى وتاندىق وڭدەۋشىلەردىڭ قولىنا تۇسەتىندەي تەتىكتەر جاساۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. قازىر ءبىزدىڭ نارىقتا پوليەتيلەندى ىدىستاردى, ياعني پەت وڭدەۋمەن اينالىساتىن وننان استام وندىرىستىك كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ناقتى سانىن ايتۋ قيىن, سەبەبى رەسمي ستاتيستيكا مۇنداي كاسىپورىنداردىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزبەيدى. پەت قايتا وڭدەۋشىلەرىنىڭ الدىنان بۇرىنعى وڭدەۋشىلەردە بولعان كەدەرگىلەر قايتا-قايتا كولدەنەڭ شىعىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە پەت قالدىقتارىنىڭ از جينالۋىنان تاپشىلىق تۋىندايدى. كاسىپورىنداردىڭ پەت شيكىزاتىنا دەگەن قاجەتتىلىگى ونىڭ جينالاتىن كولەمىنەن الدەقايدا جوعارى. سەبەبى شيكىزاتتىڭ ءبىر بولىگى كورشى ەلدەرگە شىعارىلادى. بۇل بيزنەسكە ءوز ەكونوميكاسىن تۇراقتى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى شامامەن 20%-دى عانا قۇرايدى. بىلتىردان بەرى بۇل دەرەك قالاي قۇبىلعانى بەلگىسىز.
ەاەو نارىعىندا باسەكەلەستىك تەڭسىزدىگى
قازاقستان پەت قالدىقتارىن جەتكىزۋ جاعىنان كورشى ەلدەر ءۇشىن شيكىزاتتىق قوسالقى رەتىندە قالىپ وتىر. قولداعى بار شيكىزات كورشى ەلدەرگە, نەگىزىنەن رەسەي مەن وزبەكستانعا اكەتىلەدى. جيناۋشىلار كوپ جاعدايدا قولما-قول ەسەپ ايىرىسۋ ارقىلى كورشى ەلدەردىڭ قايتا وڭدەۋشىلەرىنە پەت-ءتى جەتكىزىپ بەرەدى دە, قازاقستاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر پەت شيكىزاتىنىڭ جاساندى تاپشىلىعىنا تاپ بولادى. ەگەر ءبىزدىڭ قايتا وڭدەۋشىلەر پەت-بوتەلكەلەردەن الىنعان شيكىزاتتىڭ ءبىر كيلوسى ءۇشىن 160-180 تەڭگە تولەسە, كورشى ەلدەر ءبىر كيلو ءۇشىن 200-300 تەڭگەگە دەيىن ۇسىنادى. وزبەكستان 2013 جىلدان بەرى پەت-ءتىڭ قالدىقتارى مەن قايتالاما شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعان. بۇل تىيىم وزبەك وڭدەۋشىلەرىن قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ال رەسەيدە پەت باستاپقى شيكىزاتىن وندىرەتىن ءىرى ونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ بولۋى ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەردى قاتاڭ باسەكەلەستىك جاعدايدا قيمىلداۋعا ماجبۇرلەدى. ياعني تۇراقتى شيكىزات بازاسىنىڭ بولماۋى بۇل سالاعا ينۆەستيتسيا تارتاتىنداي قۇلشىنىس تۋعىزبايدى.
قايتا وڭدەۋشىلەر پلاستيكالىق بوتەلكەلەردەن الىنعان شيكىزاتتىڭ ءبىر تونناسى ءۇشىن 280-430 دوللار شاماسىندا تولەيدى, ال ەكسپورتقا دايىن ءونىمنىڭ ءبىر تونناسىنىڭ قۇنى 3-4 ەسە جوعارى. ماسەلەن, سىرتقى نارىقتا توقىما تالشىعىنىڭ قۇنى 1 200 دوللاردان باستالادى, پەت فلەكستەر (قايتا وڭدەلگەن پلاستيك) – 850-900 دوللار شاماسىندا.
قازاقستاندا توقىما تالشىعىن وندىرۋگە ينۆەستيتسيا سالۋعا جانە ەكسپورتقا شىعارۋعا دايىن كاسىپورىندار بار. وتاندىق قايتا وڭدەۋشىلەر بولاشاقتا تۇراقتى شيكىزات بازاسى بولعان جاعدايدا وسى سەگمەنتتىڭ يمپورتىن الماستىرۋعا, قاجەتتى جابدىقتاردى جەتكىزىپ, وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەگەن ەدى.
ەكولوگيالىق تەڭگەرىمسىزدىك سالدارى
پلاستيكا 700 جىلعا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىندا ىدىرايدى. پەت-ءتى جويۋدىڭ ەڭ ءتيىمسىز جانە كەلەشەگى جوق ءتاسىلى – قالدىقتاردى قتق پوليگوندارىنا كومۋ. بۇل جاعدايدا قۇندى پوليمەرلى شيكىزات كومىلەدى دە, اتالعان اۋماق اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇشىن جارامسىز بولادى. سول سەبەپتى كوپشىلىك بۇل ءتاسىلدى قولدانباۋعا تىرىسادى. دەگەنمەن, وتاندىق كاسىپورىندار پەت شيكىزاتىنىڭ ۇلكەن كولەمىن قايتا وڭدەپ, قوسىلعان قۇنى اناعۇرلىم جوعارى ءونىم شىعارۋعا دايىن. بۇعان كاسىپورىنداردىڭ وندىرىستىك قۋاتى جەتكىلىكتى جانە ەۋروپالىق, قىتايلىق نارىقتاردان وتاندىق پەت ونىمدەرىنە ۇدايى سۇرانىس بار. بۇل ءۇشىن ەلدەن پەت-قالدىقتارىن اكەتۋگە شەكتەۋ جاساۋ شارالارى ارقىلى تۇراقتى شيكىزات بازاسىن قۇرۋ كەرەك. «ەكوقولداۋ» جۇيەسى جانە قارجىلىق دەمەۋ ارقىلى جيناۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ قاجەت.
پەت شيكىزاتىن ەكسپورتتاۋدى شەكتەۋ كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ تومەندەۋىنە دە ىقپال ەتپەك. ويتكەنى شيكىزات جيناۋمەن اينالىساتىنداردىڭ كوپشىلىگى – تىركەلمەگەن, ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعاندار. جانە شيكىزاتتىڭ ودان ءارى قايتا وڭدەلەتىن ورنىنا قاراماستان, ونى سالىق تولەمەيتىن, نەعۇرلىم قىمبات باعا ۇسىناتىندارعا ساتادى.
پەت قالدىقتاردى سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىنعان جاعدايدا, ونى شيكىزات رەتىندە وتاندىق قايتا وڭدەۋشىلەرگە ساتۋعا جانە جيناۋشىلار مەن قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ شىعىندارىن ءىشىنارا وتەيتىن وكم وپەراتورىمەن ىنتىماقتاسۋعا دەگەن قۇلشىنىس ارتا تۇسەتىنى بەلگىلى.
قوقىس ورتەيتىن زاۋىتتار نەگە كەرەك؟
وسى ارادا الماتى, نۇر-سۇلتان, شىمكەنت, وسكەمەن, اقتوبە, اتىراۋ سياقتى التى قالادا قوقىس ورتەيتىن زاۋىت (قوز) سالۋ جوبالانعانىن ەسكە سالا كەتەيىك. توقەتەرىن ايتقاندا, جوعارىدا اتاعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزۋگە مۇددەلى تاراپتار, ياعني قوعامدىق تالداۋ تومەندەگىدەي تالاپتاردى العا تارتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, قوز قۇرىلىستارى ەكولوگيالىق تۇرعىدا قاۋىپتى جانە زاۋىت سالىناتىن ەلدى مەكەندەر مەن ەل ەكونوميكاسىن سازعا وتىرعىزادى. ەكىنشىدەن, قالدىقتاردى ورتەۋدى سۋبسيديا جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەرگە يە جاسىل تەحنولوگيالار تىزىمىنەن شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى قوقىستان الىناتىن ەنەرگيا ورنىنا كەلمەيدى. سەبەبى ونى ورتەۋ ءۇشىن تاعى دا مۇناي, گاز سياقتى قالپىنا كەلمەيتىن رەسۋرستاردى پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىندا ەلدىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىندە بەكىتىلگەن يەرارحيا ۇستانىمىن قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت. قايتا وڭدەلمەيتىن ءبىر رەتتىك ونىمدەر مەن ءجون-جوسىقسىز قاپتامالاردى اكەلۋگە, شىعارۋعا, تاراتۋعا, اينالىمعا شىعارۋعا تىيىم سالۋ كەرەك. سول سياقتى ەكىنشىلىك شيكىزات وڭدەۋ مەن پايدالى ماتەريالدار, شيكىزاتتى ەكونوميكاعا بارىنشا قايتارۋ ءۇشىن قاجەتتى ينفراقۇرىلىم جاسالۋى ءتيىس. تاماق قالدىقتارىن وڭدەۋگە دە ۇلكەن نازار اۋدارۋ قاجەت. سەبەبى ازىق-ت ۇلىك قالدىقتارى – توپىراقتى تىڭايتۋداعى تاپتىرماس ءونىم. جەرىمىزدىڭ 70%-ى قۇنارسىز ەكەنىن ەسكەرسەك, وندا مۇنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسەدى.
بۇعان قوسا قۇزىرلى مەكەمەلەر تاراپىنان ادام دەنساۋلىعىنا اسا زياندى حيميالىق قاپتامالارعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. سونداي-اق ۇكىمەت تاراپىنان ء«نول قالدىقتار» تۇجىرىمى ەنگىزىلىپ, بارلىق دەڭگەيدە قالدىقتاردى ۇيە بەرمەۋ ءۇشىن ونى پايدالانۋ, زيانسىز تۇردە كوزىن قۇرتۋ, بيوتەحنولوگيالار ارقىلى ودان بيوگاز بەن تىڭايتقىش الۋ ىسىنە ۇيىتقى بولۋ كەرەك. تۇرعىندار مەن كاسىپورىندار ءۇشىن اقپاراتتاندىرۋ, قوقىس-قالدىقتاردى ازايتۋ مەن كادەگە اسىرۋدىڭ ەڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرى مەن ادىستەرىنە ۇيرەتۋ باعدارلامالارىن قولدانۋ دا ماڭىزدى.
قىسقاسى, قوعامدىق تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلار قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس كەلمەيتىنىن, تابيعاتتى قورعاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنان قوعامدىق كوميسسيا قۇرۋ كەرەگىن ايتىپ تارقاستى.
