كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
وكىنىشكە قاراي, سول ەجەلگى دۇشپاننىڭ جانى ءسىرى ەكەن. وعان ءدىنىمىز دە, سالت-ءداستۇرىمىز دە, ءتىپتى قوعامعا ارقاۋ مەملەكەتىمىز دە قانشا قارسى تۇرسا دا, ەتەك-جەڭىمىزگە جابىسىپ, جان-جاعىمىزدان شىرماۋىقتاي قارماپ-اق كەلەدى.
شىلدەحانا سۇيىنشىسىنەن باستاپ, ءار دەڭگەيدەگى تورقالى توي مەن توپىراقتى ءولىم اراسىنداعى استا-توك ىسىراپشىلدىق, استامشىلىق, بەكەر مال شاشپاق تۋرالى از ايتىلىپ, كەم جازىلىپ جاتقان جوق. ءتىپتى اقىرعى تۇراق - زيرات پەن مازاراتتا قىمبات مۇڭتاستار مەن ءزاۋلىم كەسەنەلەر جارىسى دا تولاستار ەمەس. ارينە, ماقسات - بىرەۋدىڭ قالتاسىنا ءۇڭىلۋ مەن بايلىعىن ساناۋدا ەمەس. دۇنيەدە وركەنيەت كوشىندەگى ءار حالىق جاڭا ومىرگە لايىق ءداستۇرىن, ادەت-عۇرپىن قالىپتاستىرىپ جاتقاندا, قازاق ەلى دە الدەقاشان پەندەشىلىك باسەكەدەن, «سوتسياليستىك جارىستان» ءبىرجولا قۇتىلۋى ابزال ەدى.
تىزگىندى ءبىر دەمدە تارتقىزعان عالامدىق ىندەت كەزىندەگى جاعدايدى ەسەپكە الماساق, ايىلىن جيعان اعايىن كوپ ەمەس, توقتامعا كەلىپ, ساباسىنا تۇسكەن جۇرتشىلىق تا كەمدەۋ بولىپ تۇر. ءيا, «اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى», ەندى قاراساق, قايتادان ءباز-باياعى قالپىنا كەلگەن سىڭايلى.
قاي سالانى الساڭىز دا ىسىراپشىلدىقتىڭ ەتەك جايعانى, داقپىرت پەن داندايسۋ داراقىلىققا جول اشقانىن بايقاۋ قيىنعا سوقپايدى. كەشەگى قاڭتار سويقانىنىڭ دا ءبىر ۇشى سوعان بارىپ تىرەلەدى.
جۇرت بۇرىن اقشانى, دۇنيەنى وڭدى-سولدى شاشۋدى, داڭعازا توي-تومالاق, اس-جيىن, فورۋم باسەكەسىن ۇزىن قۇلاقتان, ەل اۋزىنان ەستىسە, ەندى زاماناۋي قۇرال – الەۋمەتتىك جەلىدەن الاقانداعىداي كۇندە كورىپ-ءبىلىپ وتىر. «تالعامعا تالاس جوق» دەگەندەي, مۇنى بىرەۋ قۋانىپ, بىرەۋ كوزگە شۇقىپ, كوپكە جارىسا تاراتىپ, قاڭقۋ ءسوز بەن قاۋەسەتكە جەل بەرۋى قالىپتى احۋالعا اينالدى. ايلىعىن شايلىعىنا جەتكىزە الماي جۇرگەن جۇرتشىلىق «الەۋمەتتىك اشۋىنا» تيەتىندەردى سىرتتاي تىلدەپ, ولارعا كەكتەنەتىندەي دارەجەگە جەتتى. جەكەلەگەن بيزنەس سەركەلەرى, بايباتشالار قالىڭ قاۋىمنان تىس ءومىر سۇرەتىندەي اينالاداعى تىرشىلىكتى ەلەمەيتىنى, كورشى-قولاڭ, اۋىلداستى مەنسىنبەيتىنى, كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەتىنى وتىرىك ەمەس. دانا حالقىمىز «بىرەۋ تويىپ سەكىرسە, بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى» دەگەندى وسىندايدا ايتاتىن بولار.
شىرىگەن بايلىقتىڭ باتپاعىنا باتىپ, كۇنا ارقالاۋدىڭ اۋىر ەكەنىن بىلە تۇرا اياعىن شالىس باساتىندار كوبەيدى.
بۇدان ون عاسىر بۇرىن جازىلعان «قابۋسنامادا» ەل بيلەۋشىسى پەرزەنتىنە: «مال, دۇنيە ءۇشىن باسىڭدى تىكپە!» دەپ وسيەت ايتۋى تەگىن ەمەس.
سوعان قاراماستان, قاراشىدان قاراعا دەيىنگىنىڭ پەندەلىك پورترەتى – «قاپقا تەزەك تولتىرعاننىڭ دا بۋى بولادى», «جاڭا جەيدەنىڭ دە ەكى كۇندىك بۋى بار»... تالايلار مەنمەنسىپ, مانساپتىڭ, بايلىقتىڭ بۋىنا ماستانىپ بيلىك باسىنداعىلاردى ساتىپ الۋعا, قالعانىن ۇركىتىپ-قورقىتۋعا, ءالسىزدى باسىنۋعا تىرىسقانىنا بۇرىنعى-كەيىنگى تاريح كۋا.
باي بولۋدىڭ دا وزىندىك مادەنيەتى, ەڭبەك جەمىسىن كورۋدىڭ دە وزىندىك ءجون-جوسىعى بولاتىنىنا الەم تاجىريبەسى مىسال. ونى وقىپ-شوقىپ بىلمەسە, كورگەندىدەن ۇيرەنبەسە, ءسىرا, ساتىپ الا المايدى. مەتسەناتتىق جاساۋ ويىنا كىرىپ شىقپايتىن بايشىكەشتەر دە بوي كورسەتىپ ۇلگەردى. تۇرعىن ءۇي, مەكتەپ, بالاباقشا سالۋ قاپەرىنە كىرمەيتىندەر, تاپقانىنىڭ ءبىر بولىگىن زەكەت قورىنا اۋدارۋ, شۇلەن تاراتۋ سياقتى اتا ءداستۇرىمىز ەكەنىن مىسە تۇتپايتىندار تاعى بار.
قاناعاتشىل ادام – ەڭ باي ادام.
بىزدىڭشە, داراقىلىقتىڭ, ەلىرىپ-ەسىرۋدىڭ, ىسىراپتىڭ كەسىرى ەلگە دە, ەرگە دە تيەدى. ال سول «مال شاشپاقتىڭ» نەدەن باستالىپ, نەمەن اياقتالاتىنى بارشاعا بەس ساۋساقتاي بەلگىلى.
قاسيەتتى ءدىنىمىزدىڭ دە ايتارى: ۋاقىتتى بوسقا كەتىرىپ, زايا قىلۋ, مال-م ۇلىكتى ورىنسىز شاشۋ, كەرەك-جاراققا, قۇرالعا, كيىم-كەشەككە, ءىشىپ-جەمگە ارتىق شىعىن شىعارۋ, ياعني شەگىن, مولشەرىن بىلمەۋ – بايلىققا ماتالعان استامشىلىققا, كورىنەۋ كورسەقىزارلىققا, ناعىز ىسىراپقورلىققا جاتادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ جاعدايدا وعان جەكە ادامدار عانا ەمەس, مەكەمە, ۇيىم, اۋدان, قالا, وبلىس باسشىلارى مەن قوسشىلارى جول بەرىپ وتىرعانى راس قوي. اسىرەسە, سالىق تولەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن جينالاتىن مەملەكەت قارجىسىن ورىنسىز جۇمساۋ اقشانى دالاعا شاشقانمەن بىردەي ەمەس پە؟.. ءار ءتۇرلى باعدارلامانى جەلەۋلەتىپ, جەلگە ۇشىرىلعان ەل قارجىسىنىڭ وبال-ساۋابى كىمنىڭ موينىندا؟ بۇگىندە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ەل ءبارىن بايقايدى, تالدايدى, ەسەپتەيدى.
بىلتىر سالىنعان قىمبات عيمارات بيىل بۇزىلا سالادى, كەشە عانا باسىلعان تارالىمى كوپ وقۋلىق قاتەسى ءۇشىن تۋرالىپ تاستالادى دا, بۇگىن مەملەكەت قارجىسىنا جاڭادان باسىلادى. پالەنباي قاراجات جۇمسالعان جولدار, تروتۋارلار قايتا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى, پاركتەر, ويىن جابدىقتارى, جارىق بەرۋشى قوندىرعىلار, ينتەرنەتپەن جابدىقتالعان ورىندىقتار قاراۋسىز قالادى, قىرۋار قارجى, كۇش جۇمسالىپ ەگىلگەن اعاشتار قۋراپ قالادى. قاپ-قانارمەن كۇرەسىنگە شىعىپ جاتقان قاعاز, پلاستيك قالدىقتارىندا ەسەپ جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىننىڭ» ءدال ءوزى. تاعىسىن, تاعىلار, كەز كەلگەن قالا, اۋدان تۇرعىندارى ونىڭ مىسالىن, دەرەگىن جىر قىلىپ ايتىپ بەرە الادى.
بۇقارا حالىقتى شاشىپ-توگۋ, ءبۇلدىرىپ-قيراتۋ پسيحولوگياسىنان ارىلتۋ ءۇشىن اۋەلى قوعامدىق سانادا وزگەرىس جاساۋ قاجەت دەپ سانايمىز. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى, قوعامدىق پىكىردى جانداندىرۋ وتە ماڭىزدى ءارى كوكەيكەستى. شىنايى قوعامدىق پوزيتسيا ايقىندالعان جەردە عانا اشكوزدىككە, ىسىراپشىلدىققا, جەمقورلىققا قارسى ۇلتتىق سانا, ازاماتتىق مادەنيەت پەن وتانشىلدىق سەزىم قالىپتاسادى.
وسى باعىتتا, تىڭايعان ەگىستە ارام شوپتەي قاپتاعان «قوعام بەلسەندىسى» اتىن جامىلۋشىلار جەكە باستىڭ مۇددەسىنەن اسا الماي جۇرگەندىگى, ارينە, وكىنىشتى. ايتپەسە, مىناداي اشىق زاماندا تەك ءباز بىرەۋدىڭ تاپسىرىسىمەن جۇمىس ىستەۋگە قۇمارلىعى, بىرەۋدەن, ەكەۋدەن كەك الۋمەن اۋەستەنەتىنى تىپتەن جاراسپايتىن قىلىق. الايدا حالىق جوعىن جوقتاۋشى شىنايى قوعام بەلسەندىسىنە مىڭ راحمەت ايتۋعا ءتيىسپىز. ولاردى ەل ءىشى الدەقاشان ەلەپ-ىرىكتەپ, مويىنداپ قويعان. جۇرتشىلىق ونى دا اشىق ايتادى. اتالارىمىز ءدوپ مەڭزەگەندەي, جوقشىلىقتا, توقشىلىقتا بولىپ تۇراتىن سىناقتاردا ەشكىمنىڭ دە سۇرىنبەگەنى ءجون.
وركەنيەتتى, ورنىقتى ەلدەردە ادامعا ەڭ قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ, ناننىڭ, تاماقتىڭ قوقىسقا توگىلۋى, وتىن-سۋدىڭ ءراسۋا بولۋى, ءار دەڭگەيدە وكتەمشىل, ءامىرشىل مىنەز-ق ۇلىقتىڭ ءورىس الۋى قىلمىسپەن پارا-پار.
دۇنيەقورلىق, دۇنيەقوڭىزدىق سالدارى قاشاندا ازعىنداۋعا اپارىپ سوعادى. مۇنى ومىرگە دە, قىزمەتكە دە, بيلىككە دە قاتىستىرىپ ايتۋعا بولادى.
سونداي-اق بۇگىنگى قوعامداعى ەلەۋلى دە كۇردەلى ماسەلە – ءار وتباسىداعى, ءار مەكتەپتەگى بالا تاربيەسى. بۇل – قوعام جاۋاپكەرشىلىگى. ويتكەنى, ادامنىڭ قالىپتاسۋى وسكەن, قورشاعان ورتاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءومىردىڭ ءوزى, جاقسى ادامداردىڭ ءىسى – ءتالىم.
بىردە دارىگەر يكرام دوسىمىزدىڭ اۋىلداعى اناسى قالاعا قوناققا كەلەدى. تاماق الدىندا ۇلى قول جۋاتىن بولمەدە جىلى سۋدى مولشەرىمەن اعىزىپ دايارلاپ قويادى. قولىن جۋىپ بولعان سوڭ, اپامىز كۇبىرلەپ سويلەي باستايدى. بالاسى:
– اپا, كىمگە باتا بەرىپ تۇرسىز؟ – دەپ كۇلسە, اناسى:
– وسى سۋدى ءبىر جەردەن ءبىر ادام جىلىتىپ, جىبەرىپ تۇرعان شىعار. سول كىسىگە راحمەت, بالا-شاعاسىنىڭ راحاتىن كورسىن! – دەيتىن كورىنەدى.
مىنە, بۇل – يماندىلىق, ەڭبەك ءمانىن ءتۇيسىنۋ! سۋدىڭ دا سۇراۋى بولاتىنىن بىلگەن كىسىنىڭ ءسوزى.
ايتپەسە, جالپى سۋدى تۇتىنۋ جونىنەن ەلىمىزدە كوزقاراس, امال وزگەردى دەپ ازىرگە ايتا المايمىز. مىسالى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازاقستان اقش-پەن سالىستىرعاندا, سۋدى 3 ەسە, ال اۋسترالياعا قاراعاندا 6 ەسە كوپ پايدالانادى ەكەن. بۇل جاپپاي ىسىراپ ەمەي نەمەنە؟
سونداي-اق, ۇلكەن قالالارىمىزدا توزىپ ۇلگەرمەگەن كيىم-كەشەكتى, توسەكتى, باسقا دا ءبۇتىن, ازداعان كەم-كەتىگى بار زاتتاردى قوقىس ورنىنا شىعارىپ تاستايدى. ال وركەنيەتتى ەلدەردە ارنايى جاشىكتەر ورناتىلعان, جيناقتالعان سوڭ وڭدىسىن تازالاپ, رەتتەپ اسا مۇقتاج ادامدارعا بەرۋدىڭ ۇلگىسى بار. ەلىمىزدە جاساقتالا باستاعان ۆولونتەرلەر وسىنداي باستامالاردى قولعا السا, جاقسىلىققا جول اشار ەدى.
مۇنداي ءىس-شارا, بىرىنشىدەن, ەلدى قاناعات پەن قايىرىمدىلىققا باۋلىسا, ەكىنشىدەن, جاڭا ءۇردىس ۇنەمشىلدىككە ۇيرەتەدى. سونداي-اق, وقۋ ورىندارىندا قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىق تانىتۋدى, تابيعاتتى قورعاۋعا قاتىستى ناقتى پايدالى ىستەردى ۇيرەتسە, سالاماتتى سالتتى ۇستاناتىن, سەرگەك جۇرۋگە بەيىم جاستار, البەتتە, كوبەيەدى. ولاردىڭ ينتەرنەت پەن سمارتفونعا تەلمىرىپ, ۋاقىتىن بەكەر وتكىزۋدەن ساقتانۋىنا, جاستىق شاعىن ىسىراپ ەتپەۋىنە ىقپال ەتەر ەدى. جاستايىنان ۇقىپتىلىققا, ۇنەمشىلدىككە ۇيرەنگەن بالا ەسەيگەندە دە ىجداعاتتى بولارى ءسوزسىز.
ءXVىىى عاسىردىڭ تۇلعاسى, ەكونوميكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى ادام سميت: «كەز كەلگەن ىسىراپقور – قوعامنىڭ جاۋى, كەز كەلگەن ۇنەمشىل ادام – جارىلقاۋشى» دەپ جازعان ەكەن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: بىزگە جارىلقاۋشىلار وزگە ەلدەن كەلمەيتىنىن ۇعاتىن كەز كەلدى.
تاعى ءبىر ءتامسىل ەسكە تۇسەدى. بىردە بيلىكتەگى ومار شاديارعا جولداسى كەلەدى. سوندا باسشى الدىنداعى مايشامدى ءوشىرىپ, باسقاسىن جاعادى. ونىڭ بۇل ىسىنە تاڭدانعان ءابىدراحمان:
– ۋا, مۇسىلماننىڭ باسشىسى, ءبىر مايشامدى ءوشىرىپ, ەكىنشىسىن جاققانىڭىز قالاي؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا شاديار:
– سەن كەلگەندە مەن مەملەكەتتىك ىستەرمەن اينالىسىپ وتىرعان ەدىم جانە ول مايشام – قازىنانىكى. ال سەنىمەن جەكە شارۋامىز جايلى اڭگىمەلەسەمىن. ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىزگە مەملەكەت شىعىندانباۋى كەرەك. سوندىقتان ءوزىمنىڭ مايشامىمدى جاقتىم, – دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
مۇنداي ونەگە قىزمەتتىك جايدى, كولىكتى, م ۇلىكتى, پايدالانۋشىلارعا, اسىرەسە, لاۋازىم يەلەرىنە نەگە ۇلگى بولا المايدى؟ ءتىپتى ءۇي جاعدايىندا بالالاردى ەلەكتر ەنەرگياسىن, جىلۋدى, سۋدى ۇنەمدەۋگە ۇيرەتكەننىڭ نەسى ايىپ؟
قازىرگى قوعامدا جوعارىدا كەلتىرىلگەن سانالى قادامدارعا زارۋلىك بار دەپ ايتا الامىز. ءتىپتى كورشى ەلدەردىڭ بىرىندە مەيمانحانا, رەستوران, دۇكەن, شاشتاراز قىزمەتشىلەرىنە جۇمىس ورىندارىندا جەكە قالتا تەلەفوندارىن پايدالانۋ رەتى, ەرەجەسى جاسالعان, كوبىنە رۇقسات ەتىلمەيدى. بىزدە جۇمىس ۋاقىتىن جەكە شارۋاسىنا پايدالانىپ, تەلەفوننان تۇسپەيتىن سابازدارعا بۇل دا ساباق بولۋعا ءتيىس. ىسىراپشىلىقپەن كۇرەستى اركىم وزىنەن, ءوز ۇيىنەن, جۇمىس ورنىنان باستاعانى دۇرىس. سوندا ءار ادام ءوز ۋاقىتىمەن بىرگە كىسىنىڭ ەسىل ۋاقىتىن ۇنەمدەۋگە داعدىلانادى.
قازىرگى قىمباتشىلىق زاماندا بارلىق ەلدەردىڭ, ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى اۋىلدار مەن قالالاردا ەنەرگيا قۋات كوزدەرىن جەتكىزۋدە, پايدالانۋدا جانە تۇتىنۋدا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, ەكونوميكاداعى مونوپوليا جويىلۋعا ءتيىس. ياعني, جەڭ ۇشىنان جالعاساتىن ارتىقشىلىقتى پايدالانىپ, اۋىردىڭ ءۇستى, جەڭىلدىڭ استىمەن ءجۇرىپ ەكى ورتادا اۋادان اقشا جاسايتىندارعا ەندى قوعامدىق باقىلاۋ كۇشەيەدى. سونىمەن بىرگە, كۇندەلىكتى جەتكىزىلەتىن تاۋارلاردىڭ ستاندارت ولشەمدەرىن, سونىڭ ىشىندە گاز وتىنىنىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن لابوراتوريانى ءار وڭىردە ۇيىمداستىرۋدى تالاپ ەتكەن سايلاۋشىلاردىڭ تىلەگى دە دالادا قالماس دەپ ويلايمىز. دۇنيەدە ءبارىنىڭ مولشەرى, ەسەبى بار, تەك «ەسەپتەمەگەن كىسىدە ءبارى تۇگەل» دەگەن دانالىق ءسوزدى ۇمىتۋعا بولماس. ەلىمىزدەگى اۋقاتتى ادامدار اقشاسىن بوستان-بوسقا شاشۋدىڭ ورنىنا كاسىپ ءتۇرىن كوبەيتىپ, جۇمىس ورنىن اشۋعا نەمەسە اۋىلدى قالپىنا كەلتىرۋگە, جاڭا شاعىن اۋدان, كەنت سالۋعا نەمەسە ەلىمىزدە كەنجەلەپ قالعان ءتۇرلى ساقتاندىرۋ شارالارىنا جۇمسايتىن بولسا, ءوز قايىرىمدىلىعىنان قاناعات تاۋىپ, ەل-جۇرتىنىڭ راحمەتىنە بولەنەرى ءسوزسىز. ءسويتىپ, ءوز تابىسىنىڭ تاريحىن ۇرپاققا امانات ەتۋگە مۇمكىندىك الادى.
جالپى ىسىراپتى توقتاتۋ – توعىشارلىققا, توقمەيىلسۋگە جانە مەيىرىمسىزدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. ارينە, ەلىمىزدە مۇنداي ماقساتتى ءىستى يدەولوگيالىق جاعىنان قولدايتىن قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر, ۆولونتەرلىك ۇيىمدار, قايىرىمدى جاندار ارنايى باعدارلاما تۇزسە دە ارتىق بولماس ەدى. ويتكەنى بۇل – كەز كەلگەن دامىعان, وركەنيەتتى ەلدىڭ سانا-سەزىمىن, تالعام-تۇسىنىگىن ايقىندايدى, ازاماتتاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن جوعارى مادەنيەتىن كورسەتەدى.
دارحان مىڭباي,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
