تۋرالىقتان تايماعان

بۇگىنگى ازات ەلدىڭ ايشىقتى اتا زاڭى, جۇيەلەنگەن زاڭ سالاسى مەن ءوز ءىسىن جەتىك مەڭگەرگەن كاسىبي ماماندار وزدىگىنەن پايدا بولىپ, وزدەرى جەتىلە سالعان جوق – ولاردىڭ باستاۋ­ىندا الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ تىڭ جەرگە تۇرەن سالعانداي قاجىرلى ەڭبەگى, ينەمەن قۇدىق قازعانداي تىنىمسىز ىزدەنگەن ءبىلىم-بىلىگى, پاراسات-پايىمى تۇر. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەسىمىن ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعى قۇرمەتپەن اتاۋى ءتيىس, ال ءبىز كوزىن كورىپ, ءسوزىن ەستىگەن زامانداس-ارىپتەس, ءتالىمىن العان شاكىرت رەتىندە بىرقاتار ازاماتتار تۋرالى ەستەلىك ايتۋ قۇقىنا يەمىز. قازاق زاڭ سالاسىنداعى ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى جۇمەكەڭ, مارقۇم جۇماق سەيىتوۆ بولاتىن. نەگىزى قارشادايىنان تاعدىردىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ, تەپەرىشىن كورگەن جان بارىنشا شىدامدى, قايسار ءارى ءادىل بولاتىن سەكىلدى. بار مەن جوقتىڭ پارقىن ۇعىنىپ, اق پەن قارانى ايىرىپ, جامانمەن كۇرەسىپ, جاقسىعا جان دۇنيەسىمەن ءۇيىر بولاتىن سىندى. بۇل ايتقانىمىزدىڭ دا دالەلى – جۇمەكەڭ. قازاق تاريحىندا دۇربەلەڭگە تولى حح عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىنان سوڭ, ياعني 1914 جىلى 10 ساۋىردە كيەلى تۇركىستان توپىراعىندا ومىرگە كەلگەن ول ارادا التى اي وتپەي جاتىپ اكەدەن ايرىلدى, جەتىم اتاندى. تاعدىر ءيىرىمى شىرق ءۇيىرىپ اپارىپ, 8 جاسىندا بالالار ءۇيىنىڭ بوساعاسىنان ءبىر-اق شىعاردى. اشىقسا دا ازباعان, توڭسا دا توزباعان قازاقتىڭ قارا بالاسى كۇنمەن بىرگە جەتىلىپ, جاس شىبىقتاي تارالىپ كەلە جاتتى. وقۋ ۇلگەرىمى جاقسى, ساباققا العىر بالا ەندىگى جەردە وزىنە قورعان بولار اكەسى دە, اۋزىنا اس سالار اناسى دا وقۋ-ءبىلىم ەكەنىن ءبىلدى, قادىرىن ءتۇسىندى. قينالسا دا جۇنجىمەي تەك العا ۇمتىلا بەردى. ءومىر ساتىسىنان تومەن سىرعىپ كەتپەي, العا عانا جىلجۋ ءۇشىن ءبىر قاراعا قول ءىلىندىرۋ قاجەتىن ۇعىندى. وسى ويمەن فزۋ-عا قابىلدانادى. بىراق, جاس جىگىتتىڭ تۇرمىسىنداعى جوقشىلىق بۇل ويىنا مۇمكىندىك بەرمەدى, ارمانىمەن اراسىن ءبىراز الشاقتاتىپ جىبەردى. ەڭبەككە ارالاسىپ, جاۋاپتى جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلدى. العىرلىعى قاي جۇمىستا دا الدىڭعى ساپتان كورىنىپ, ابىرويىنىڭ ارتۋىنا سەپ بولدى. تۇركىستانداعى اۋداندىق جيناقتاۋشى كاسسانىڭ باقىلاۋشىسى بولىپ باستالعان ەڭبەك جولى ونى كاسسيرلىك قىزمەتكە, ودان ەسەپشىنىڭ كومەكشىسى بولۋعا باستادى. ءىستىڭ تەتىگىن ءبىلىپ شىرق ءۇيىرىپ الىپ كەتكەن ءبىلىمدى, وتكىر, ادال جان كەز كەلگەن توسقاۋىلىڭدى بۇزىپ-جارىپ وتە شىعادى ەمەس پە؟! جوعارى ءبىلىم الا الماعانمەن, ىسىنە تياناقتى جىگىتتىڭ قابىلەت-قارىمىن تانىپ-بىلگەن باسشىلارى ءوزى ەڭبەك جولىن باستاعان مەكەمەنىڭ باسشىسى ەتىپ تاعايىندايدى. بويىنداعى جاۋاپتىلىق, تاباندىلىق پەن قيا باسپايتىن ادىلدىك, بۇلتارتپايتىن شىنشىلدىق ونى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا قاراي جەتەلەيدى. 1936 جىلى قالالىق پروكۋراتۋرا سالاسىنا قىزمەتكە قابىلدانادى دا, وسى سالادا 14 جىل تاپجىلماي ەڭبەك ەتەدى. 1938-1939 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى سوت-پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىن قايتا دايارلايتىن ارنايى كۋرستان وتەدى. سالادا ءىس-تاجىريبە جيناپ, ىسىلعانمەن, جوعارى ءبىلىمدى مامان اتانۋدىڭ ءجونى بولەك. سول سەبەپتى جۇماق سەيىتوۆ 1950 جىلى سول كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ زاڭ ماماندارىن دايىندايتىن جالعىز جوعارى وقۋ ورنى – س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. بۇل جۇمەكەڭنىڭ جاستايىنان اڭساعان ارمانىنىڭ ورىندالعان ءساتى بولدى, ودان ءارى زاڭ سالاسىندا بىلىكتى باسشى, بىلگىر مامان رەتىندە قىزمەت ەتۋىنە ەش كەدەرگى قالدىرماعان سەرپىلىس بولدى. جۋالى اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تەرگەۋشىسى, ارىس, تۇركىستان اۋدان­دارىنىڭ پروكۋرورى قىزمەت­تەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ءبىلى­مىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ءماس­كەۋدەگى پروكۋراتۋرانىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ كۋرسىن ءتامامداپ الدى. زاڭگەر ءۇشىن زاڭ­دى جەتىك ءبىلۋ از, وعان ەڭ باس­تى قاجەتتىلىكتىڭ ءبىرى – ادالدىق. ونىڭ كىرشىكسىز اق تاقتاسىنا ادامي ارىنا قىلاۋ تۇسىرمەي ۇستاي العاندار عانا ىلىگەدى. جۇماق سەيىتوۆ وسى ساناتتان تابىلدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى, الماتى وبلىسىنىڭ, پروكۋرورى جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ ءجۇرىپ ادىلدىگىمەن تانىلدى. ادامگەرشىلىك پەن ءبىلىم سىنعا تۇسكەن نەبىر قىسىلتاياڭ شاقتاردا ازاماتتىق اردىڭ تۋىن, ادىلدىكتىڭ تۋىن الاسارتقان جوق. حالقىمىزدا «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعان-دى بيدە يمان جوق» دەگەن قاناتتى ءسوز بار, جۇمەكەڭ وسى يمانىن السىرەتپەي, تۋرالىق جولىنان جاڭىلماي قازىلىق ەتكەن زاڭگەر بولاتىن. 1992 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا شىمكەنت وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە سايلانىپ جۇمىسقا كىرىسكەنىمدە وبلىستىق سوتتىڭ تاريحىن تۇگەلدەۋدەن جۇمىستى باستادىم. ويتكەنى, وتكەندى ەسكە الماي, الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ءىس تاجىريبەلەرىن وقىپ ۇيرەنبەي, جاڭا جۇمىستا جارقىن ىستەردى باستاۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ويلادىم. سوندا وزىمە دەيىنگى توراعالىق قىزمەت اتقارعان اعالاردى تۇگەلدەپ, ولاردىڭ سۋرەتتەرىن, ءومىرباياندارىن, ولار جايلى ەل اۋزىنداعى ەستە­لىكتەردى جيناقتاپ, وبلىستىق سوتتىڭ قۇرىلتايشىلىعىمەن شى­عاتىن «زاڭ جانە زامان» گازە­تىنە سۋرەتتەرىن باسىپ, كىم قاي جىلداردا سوتقا توراعالىق ەتكە­نىن, وقىرمانداردىڭ ەسىنە سالدىق. سول كەزدە ولاردىڭ تۋعان تۋىسقاندارىنان كوپتەگەن حاتتار ءتۇسىپ, ولاردىڭ ريزاشىلىعىنا كۋا بولدىق. سوندا حالىق اراسىنان ەستەلىك ايتقانداردىڭ ىشىندە ادىلدىكتەن اۋىتقىماي, «قارا قىلدى قاق جارعان» توراعالار جايلى نەبىر جىلى پىكىرلەر ەستىپ جۇردىك. ولاردىڭ اراسىندا جۇمەكەڭ جايلى, ونىڭ پرينتسيپشىلدىگى, ەشكىمنەن ىقپايتىندىعى, نەبىر اۋىر قىلمىستاردىڭ اشىلۋى­نا ءوزى كىرىسىپ باسشىلىق جاساي­تىندىعى, وبلىستىق سوتتىڭ  ءتور­اعاسى قىزمەتىندە بولعان كەزدە سۋديالاردىڭ تەك زاڭدى باس­شىلىققا الىپ, جۇمىس ىستەۋىن قاتاڭ قاداعالاعانى, ولاردى قورعاي دا بىلگەنى جايلى, ىستىق ىقىلاسپەن ەسكە تۇسىرگەن اڭگىمەلەردى ەستىپ ءبىلىپ, ءوزىمىز دە سول اسىل اعالاردىڭ ادالدىق, تازالىق جولىمەن جۇرۋگە ۇمتىلىس جاسادىق. ول باعىتىمىز, سول جولدا توككەن تەرىمىز بوسقا كەتپەگەن سياقتى. قادىرلى جۇمەكەڭمەن قىزمەتتەس بولىپ, قاتار جۇمىس ىستەگەن, بۇگىندە زەينەتكەر بولىپ, توقسان جاستى باعىندىرىپ وتىرعان, ارداگەر اعالارىمىز ءمۇسالى جوراباەۆ, ءابجال اسقاروۆ, ايتجان بەك­نازاروۆپەن قاتار ۇزدىك شاكىرتى بولىپ, بىزبەن قاتارلاس قىزمەت ىستەگەن, تەمىر بالكەندەر, اسىل اعانىڭ ءومىر جولدارى جايلى وتە قىزىقتى, ءتالىمدى تاربيەلىك ءمانى بار وقيعالاردى ءسۇيسىنىپ ەسكە الىپ وتىرادى. الداعى كەزدە, جۇمەكەڭ جايلى ەستەلىك كىتاپ شىعىپ جاتسا, سوعان ارقاۋ بولاتىن, بولاشاق زاڭگەرلەرگە باعىت باعدار بەرىپ, كىسىلىككە كىر شالدىرماي, تازالىق تارازىسىنان اۋىتقىماي جۇمىس ىستەۋگە, پايدا ويلاماي, اردى وي­لاپ قىزمەت جاساۋدىڭ قىر-سى­رىن جەتكىزەتىن ماتەريالدار جۇمەكەڭ جايلى جەتكىلىكتى. جۇ­مەكەڭنىڭ ازاماتتىق بولمىسى, زاڭ سالاسىنداعى كەلبەتى تۋرالى ەستەلىك ايتۋشىلاردىڭ ءبىرى, شاكىرتى – تۇركىستان قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, وتستاۆكاداعى سۋديا تەمىر بالكەن «25 جاسىمدا جۇمەكەڭنىڭ قاراماعىندا ءبىر جىلداي عانا قىزمەت جاساعان مەن ول كىسىنىڭ تاۋسىلماس قازىنا ەكەنىن كەزىندە جەتە تۇسىنبەگەن ەكەنمىن. كەيىنگى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ۇستازىمنىڭ جارقىن بەينەسىن ايقىنداي تۇسكەن بولاتىن. جۇمەكەڭنىڭ بىرەۋگە اراشا ءتۇسىپ, ءوز اعايىندارى جيناپ اكەلگەن ءبىر قاپ اقشادان باس تارتىپ, «كىنالى ادام ءوز قولىمەن ىستەگەن كىناسىن ءوز موينىمەن كوتەرسىن» دەپ اعايىندارىنىڭ قولقاسىن ورىنداماعانى – كوپ مىسالدىڭ ءبىرى» دەپ ەسكە الادى. مىنە, تۋرا بيدە تۋعان جوق دەگەن – وسى. بۇگىندە جۇماق سەيىتوۆ ارامىزدا جوق. ول تەك ساعىنىشپەن ايتىلار ەستەلىكتەردىڭ ارقاۋى. ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى اكە اتىنا كىر كەلتىرمەي, ول سالعان ادالدىق, ىزگىلىك جولىن لايىقتى جالعاستىرىپ كەلەدى. ال جۇماعالي نەمەرەسى بۇگىنگى زاماننىڭ بىلگىر كاسىپكەرى اتانىپ, حالقىمىزدىڭ بايلىعىن ەسەلەپ ارتتىرۋعا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, جۇمەكەڭدەي اسىلدى ارداقتاپ, 100 جىلدىق مەرەكەسىن حالىقپەن بىرگە بيىك دارەجەدە اتاپ وتۋگە كىرىسىپ كەتتى. بايتەرەك بۇتاقتارىنداي ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارىنىڭ قۇرمەتتەۋى ءوز الدىنا, اردىڭ ءجىبىن اتتاماي, ادال قىزمەت ەتكەن ۇلىنىڭ عاسىرلىق مەرەيتويىنان حالقى, جەرلەستەرى دە تىس قالماي, اتسالىسۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. بەكەت تۇرعاراەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى.