ماحامبەت – قازاق ءۇشىن ماڭگىلىك تاقىرىپ («قاراويدا» اۆتور ماحامبەتتىڭ ەسىمىن جازعاندا «ق» ءارپىن قولدانعان, سوندىقتان ءبىز دە سولاي جازدىق). وسىعان جان تەبىرەنىسىمەن كىرىپ, اقىن ماقامبەت پەن باتىر ماقامبەتتىڭ, اكە-وتاعاسى ماقامبەتتىڭ ىشكى الەمىنە بويلاي ەنگەن جازۋشىنىڭ «قاراوي»-ى ادەبيەتىمىزدەگى وسى تاقىرىپتا جازىلعانداردان ءباسى جوعارى. جازۋشىنىڭ تۇرلاۋسىز تاعدىرىمەن بەتپە-بەت جالعىز قالعان, ءومىر ىزعارىنىڭ وتىندە ءوزى عانا ەمەس وتباسى دا قالتىراعان جارالى اقىن ارمانىنىڭ, وزەگىن ورتەر وكىنىشى مەن بىردە بايىز تاپقان, بىردە الاقۇيىن كوڭىل كۇيىن ورنەكتى تىلىمەن شەبەر كەستەلەگەن. كۇزگى قاراويدىڭ كوڭىل اۋانىنا ساي كەيدە ءىشىن بەرە ادەمى كورىنەتىن, كەيدە سىرتىن بەرە سۇرەڭسىز كەسكىنىن ەسكى قوڭىر شالىدەي جايىپ سالاتىن كورىنىسىن استاستىرا سۋرەتتەيدى.
قاراوي ءوڭىرى – قاسيەتتى مەكەن. اقىننىڭ جاۋلارىنان بوي تاسالاپ كەلگەن, قىسىلتاياڭدا پانا تۇتقان جەرى. بىراق بۇل مەكەن ماقامبەتكە پانا بولمادى.
«تاڭ كوكتەمنىڭ تاڭىنداي تولىقسىپ اتتى. كۇز تاڭىنىڭ مۇنشالىق سۇلۋلىعىن بۇرىن كورگەن ەمەس-ءتى. كۇن دە كوكتەمنىڭ كۇنىندەي ايدارلانىپ, سانسىز التىن نايزاسىن شاشاعىمەن شاشىراتا شىقتى. قازىرگى ساتتە شاشاقتى نايزادان ايىرىلعان كۇن كۇيەۋدىڭ جىرتىسقا تۇسكەن سال ورامالىنداي پارشەكتەنگەن كىرەۋكە بۇلتتاردىڭ اراسىنان سىعالاپ قارايدى. اسقا تىككەن التىن جامبىعا دا ۇقساپ كەتەدى...» وسىنداي اسەم كورىنىستى قاراويدا قان توگىلدى. قازاق ءۇشىن قاسيەتتى قان. بىراق بۇعان قاراويدى كىنالاۋعا بولا ما؟ جوق, ارينە.
اڭگىمەدە ماقامبەتتىڭ الدەبىر جاماندىقتى ءىشى سەزىپ تىنىشىنىڭ كەتۋى, الاڭكوڭىلدە كۇي كەشۋى, كەيدە سابىرعا كەلىپ, ءوزىن-ءوزى ۇستاۋى, جان الەمىن جاقسى, ىزگى ۇمىتكە تولتىرۋعا تىرىسۋى, قىسقاسى اۋمالى كوڭىل كۇيى تابيعاتتى سۋرەتتەۋ ارقىلى بەرىلگەندەي. «ماقامبەت باسقا عالامنان كەلگەندەي, قاراويدى جاڭا كورگەندەي سەزىنەدى. باياعى بالداي بالالىق, ساعىنىشتى شاق قالعان ويپاڭ – كوزىنە وتتاي ىستىق تا, جاۋداي جات تا. ىنتىعا ەسەيگەن, تورىعا توقىراعان, دەرتتەن قايتا اشىنعان اقىن قاراويدى بىردە قايتا قۇتايعان قۇتقا بالاسا, بىردە ەلى اۋىپ كەتكەن سارى جۇرتتىڭ تورىندە توڭكەرىلىپ جاتقان قارا شاڭىراققا ۇقساتادى. كوزى كومىلىپ قالعان بۇلاق, باستاۋلار ءتىلى بايلانعان شەجىرەدەي ىممەن سىر شەرتسە, سانسىز جىلدىڭ داۋىلىنا, جاۋىنىنا شىداعان تامىرلى وسىمدىكتەر كوزى ءتىرى كۋاداي سىبدىرلايدى».
اڭگىمەدە جاۋدان ىشتەن شىققان ساتقىننىڭ اسا قاتەرلى, جاقىنىڭنىڭ, سەنگەنىڭنىڭ دۇشپانىڭنىڭ وزىڭە سىلتەر قولشوقپارى بولعانى قورلىق ەكەنى بۇكپەسىز باياندالادى. «ماقامبەت ىقىلاستىڭ كەشىككەنىنەن قوبالجۋلى ەكەنىن ەندى-ەندى انىق سەزىنە باستاعانداي. كەيىنگى كەلگەنىندە: «ماقا, ءسىزدى قالىڭ ەل قورعاشتاۋدا. كەلەر جولى سەنىمدى كىسىلەردى ەرتە كەلمەكپىن» دەگەن. بۇعان يلانعان ماقامبەت جانسىز جولاۋشىنىڭ ارتىنان سۇيسىنە قاراپ تۇرعاندا, ونىڭ كۇدىرەيگەن جاۋىرىنىنان كۇدىك الىپ قالىپ ەدى. «مىنا سۇڭعىلا مىرس-مىرس ك ۇلىپ بارا جاتقان جوق پا؟» دەپ سازارعان». ماقامبەتتىڭ بويىنداعى سەنىم مەن كۇماننىڭ ايقاسى, كۇدىگى باسىم بولسا دا سەنىمىنەن سىرت اينالماي, ەكىۇداي كۇي كەشۋى وسىلاي قاراپايىم سۋرەتتەلىپ كەلەدى دە, ارى قاراي بىلاي باياندالادى: «وسى جاسقا شەيىن ماقامبەتتىڭ سەنگەن جانى كوپ تە, سەنىمىن اقتاعانى از. كوزىنە ءشوپ سالعاندارىن ويىنا العىسى دا كەلمەيدى. اسىرەسە ماقامبەتتىڭ باسىنا بايماعامبەت سۇلتاننىڭ مىڭ سوم تىككەنى تۋرالى قۇبىجىق لاقاپ تارالعالى بەرى وزگەرىمپازدىقتى ويلاۋعا جۇرەكسىنەدى. كولەڭكەسىنەن قورىققان قويانعا ۇقساعىسى جانە كەلمەيدى. تاۋەكەلدىڭ جەل قايىعىن كىمنىڭ سىندىرارى ءمالىمسىز. يساتايى كەلمەسكە كەتكەسىن-اق تاعدىرى اۋىتقۋعا ۇشىراعانىن ماقامبەت پايىمدايدى». بۇل – يساتايى مەرت بولىپ, جالعىزدىق قاپاسىنا قامالعالى كوپ وتكەن, ارقا سۇيەر ەشكىمى قالماعان, ادىلەتسىز سوقىر كۇش قاراويعا تىقسىرىپ اكەلگەن ماقامبەتتىڭ ساتقىندىقتان از جاپا شەكپەگەنىنەن سىر سۋىرتپاقتاعانى.
ماقامبەت جاۋىنىڭ الدىندا مايموڭكەلەمەيدى, الاسارمايدى. سويتپەسە ول ماقامبەت بولا ما؟ «ماقامبەتتى سۇلتاننىڭ ورداسىنا شاقىرعاندا, بايماعامبەتتىڭ ويى ساعى سىنعان, تاۋى شاعىلعان اقىندى سارايعا بۇلبۇلشا سايراتىپ قويماق-تى». قۇداي-اۋ, ماقامبەتتىڭ ساعى سىنۋشى ما ەدى. تاۋى شاعىلعان ادام بايماعامبەتكە قارسى: «ەجەلگى دۇشپان ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس» دەپ, كەسىپ ايتا ما؟ ەندى ونىڭ دۇشپانى نە ىستەمەك كەرەك؟ قاناتىن قايىردىم, تاۋبەسىنە ءتۇسىردىم دەگەنى وزىنە قىرانداي شۇيلىگىپ تۇر. سان ايلالى سۇلتانعا دۇشپانىن تۇقىرتۋدىڭ امالىن تابۋ قيىن بولىپ پا؟ ساتقىندىق ماشيناسىن ىسكە قوسسا, جەتىپ جاتىر ەمەس پە؟ ماقامبەتتىڭ جانىنان جانسىز-ساتقىن تابۋ, نە ءتايىر؟ ساتقىن قيىندىقسىز تابىلدى, ول – «قاراويعا بەكىنگەن ماقامبەتتىڭ قارا شاڭىراعىن بەيىلدەس ەلمەن استارلاستىرۋشى – ىقىلاس». ماقامبەتتىڭ جاقىنى.
ەشقاشان كوڭىلىن جىعىپ كورمەگەن ىقىلاسقا ماقامبەت اسا سەنە قويمايدى. ويتكەنى «كىمنىڭ تارىسى پىسسە, سونىڭ تاۋىعى بولاتىندار ماقامبەتكە قيامەتتىك دوس بولا الماق ەمەس. ىقىلاستىڭ داستارقاندىق قوماعايلىعى ەندى قوبالجۋ تۋعىزعانداي». قايتا ورالىپ سوعۋعا ءتيىس ىقىلاستىڭ كەشىگىپ جاتقانىنا كۇدىكتەنگەن ماقامبەت بارار جەر, باسار تاۋى قالماسا دا ءبىر امالىن تاۋىپ وتىرعان جەرىنەن جىلىستاپ كەتۋىنە بولار ەدى «ىقىلاس ادال بوپ شىقسا, ەرتەڭ ونىڭ بەتىنە قالاي قاراماق. «قاتىنداي قاشتى!» دەگەن قارا قاڭقۋدان نەمەن قۇتىلماق», دەگەن ويى ەتەكتەن باسقان.
جازۋشى اقىننىڭ باسىنا قاتەر ءتونىپ كەلە جاتقانىن اڭگىمە باستالعاننان-اق سەزدىرەدى. «ماقامبەت بۇركىتتەي ءتۇيىلىپ, اسپانعا قارايدى. كىرەۋكە بۇلت قويۋلانا تۇسكەن. باعاناعى التىن جامبى جەزدەي عانا جىلتىرايدى. قاراويدى اينالا قوڭىر كولەڭكە قونىپ, تۇنجىراعان مۇڭدى ادىپتەپ تۇر».
ءوزدى-وزىمەن وڭاشا وي سەمىرتىپ, جان دۇنيەسى الاساپىران كۇي كۇشكەن اقىنعا, قاراويعا تۋىسقان, جاناشىر كەيىپتەگى ىقىلاس باستاعان, ارالارىندا جاڭابەرگەن بي بار كور سوقىر, قورقاق, پەندەلىكتىڭ باتپاعىنا بەلشەدەن باتقان توپ سالىپ-ۇرىپ كەلەدى. ماقامبەت قانشا جەردەن سەكەمدەسە دە ولاردى باۋىرلارىم, مۇددەلەستەرىم دەپ قابىلدادى. «جۇمباق جولاۋشىلار اتتارىن شىدەرلەپ وتقا قويا بەرگەندە, «ە, ءتايىرى, باۋىرلارىم ەكەن عوي!» دەدى ماقامبەت.
كورسوقىر ءارى قورقاق توپ باتىردى قارۋسىزداندىرىپ الدى. «ەل اعالارى ۇشىپ-قونباي, جاتا-جاستانا كەڭەسەر بولار. شەكپەنىڭدى سىپىر, بەلدىگىڭدى شەش. قانجارىڭمەن ۇرەيىمىزدى الما». بۇل جاڭابەرگەن ءبيدىڭ ءسوزى. ماقامبەت ايتقانىن رياسىز پەيىلمەن ورىندادى. ودان ءارى ۇنقاتىسۋ بىلاي ءوربىدى: «جاڭابەرگەننىڭ قىزىل كۇرەڭ ءجۇزى شامالى قۋقىل تارتتى. ءتىسىن ارشامەن شۇقىپ جاتىپ:
– ماقامبەت قاراعىم, سونىمەن, نە ىستەمەك ءلازىم؟ – دەدى. ماقامبەت كارى جىنى قىزىپ, ساڭقىلدادى.
– دۇعادان, باتادان بايماعامبەت سۇلتاننىڭ اۋزى-باسى قيسايمايدى. تاساتتىق ازاتتىق اكەلمەيدى. قارۋ جيۋ كەرەك. ەركەك كىندىكتى اتقا قوندىرۋ كەرەك. ءسىز-اق باستاڭىز. مەن – قوشتايىن. جاڭابەرگەن ىقىلاستىڭ بەتىنە قارادى. ىقىلاس ساۋساعىن سىرتىلداتىپ:
– ەركەك كىندىكتى جايىقتان وتكىزە الساق... – دەي بەرگەندە, ماقامبەت قايتا ساڭقىلدادى.
– سەركەسى بولساڭ, وتەدى. ال ەگەر, ساسىق تەكەدەي باقىلداپ, كوتكەنشەكتەسەڭ, قۇردىمعا كىم تۇسەدى؟» ماقامبەتتىڭ وسى ءسوزى ىقىلاسقا بالەنى باستاۋعا ءساتتى سىلتاۋ-جەلەۋ بولدى. «ە, اناڭدى...» دەگەن ىقىلاس مالداس قۇرىپ وتىرعان ماقامبەتكە باس سالدى. باسقالارى دا جابىلا كەتتى. مۇنىڭ سوڭى...
«ماقامبەت تىلگە كەلمەي كەتتى. ...قاراويدىڭ قويناۋىندا قارالى ءۇي جاپا-جالعىز قالا بەردى». «اۋەس كۇيەۋىن قۇشاقتاپ, قىزداي سىڭسىدى. نۇرسۇلتان ەتپەتتەپ ەڭىرەدى». «سول ءتۇنى اي تۇتىلعان...». قاراوي وقيعاسى وسىلاي اياقتالدى. اياقتالدى دەگەننەن گورى ماقامبەتتىڭ حالقىمەن ماڭگىلىك بىرگە جاسار ءومىرى وسىلاي باستالدى. وقيعا قاسىرەت جىرىنىڭ وزەگىنە اينالدى.
تاكەن الىمقۇلوۆ «قاراوي» ارقىلى كوزى قاراقتى قازاقتى ماقامبەتتىڭ بيىك رۋحىنىڭ, ءورشىل بولمىسىنىڭ سىرىن ۇعۋعا مەڭزەپ كەتتى. بۇل سىردىڭ ءون بويىندا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ارمانى جاتقانىن تۇسىنەر ۇرپاعىمىز بولعاي.
