ءوز كەزەگىندە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق رەفورمالارى بۇرىن جابىلىپ قالعان سەمەي, تالدىقورعان جانە جەزقازعان وبلىستارىن قايتا جانداندىرۋعا باعىتتالىپ وتىر. كوپتەن كۇتكەن جاڭالىقتى قۋانىشپەن قارسى العان وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بارشا قازاق حالقى بولدى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ ۇلتجاندىلىعى, ستراتەگيالىق جاعىنان كورەگەندىلىگى, ۇلتتىق مۇددەگە دەگەن قىراعىلىعى مەن حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جاقسى سەزىنە بىلەتىندىگى ابدەن بايقالدى.
ەۋرازيا كونتينەنتىندە باۋىرلاس باسقا تۇركى ەلدەرى ىسپەتتەس بايقال مەن بالقاننىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان ۇلى دالادا قازاق حالقى دا كونە زاماننان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەيىندە, باتىسى مەن شىعىسىندا حالىقتىڭ پاسسيونارلىق دامۋىنا اسەر ەتەتىن قاسيەتتى جەرلەرى از ەمەس. ونداي جەرلەردىڭ بولۋى ۇلتىمىزدىڭ جاناشىرلارى, ليدەرلەرى جانە باسەكەگە قابىلەتتى ەليتانىڭ پايدا بولۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. بۇل گەوگرافيالىق نەمەسە ۇلتتىق كودتىڭ ءبىر بەلگىسى, ولشەمى رەتىندە سانالاتىن دۇنيە.
ەلباسى كەزىندە ايتىپ وتكەندەي, ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا, ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى, سونداي-اق العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك. البەتتە, وسىنداي قاسيەتتى جەرلەردىڭ قاتارىندا, وزىنە ءتان ۇلتتىق جانە گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرى بار اۋماقتاردىڭ ءبىرى – كيەلى تورعاي.
جاپون بيلىگى ازىرلەپ, بەكىتكەن ۇلتتىق قۋات مەملەكەتتىك ستراتەگياسىنا سايكەس, قۇجات ۇلتتىق مورال مەن ۇلتتىق رۋحتى قوسا العاندا, «جۇمساق» جانە «قاتاڭ» ولشەمدەردەن تۇرادى.
قازاق دالاسىن وتارلاۋ كەزىندە لايىقتى تويتارىستى تورعاي ءوڭىرى وسى ۇلتتىق مورال مەن ۇلتتىق رۋح ارقىلى جاسادى. 1916 جىلعى قازاقستانداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى وسى تورعايدان باستالىپ, ودان ءارى جەتىسۋدا جالعاستى. كوتەرىلىستىڭ شىعۋ سەبەبى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي سيپاتتاعى فاكتورلار ەدى. ياعني وتارلىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋى, جەردى تارتىپ الۋ جانە ت.ب. كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا رەسەيلىك پاتشانىڭ 1916 جىلعى 25 ماۋسىمدا ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا تۇركىستان ولكەسىنىڭ جانە ءىشىنارا ءسىبىردىڭ 19-دان 43-جاسقا دەيىنگى ەر-ازاماتتارىن شاقىرۋ جونىندەگى جارلىعى تۇرتكى بولدى.
شىلدەنىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا كوپ كەشىكپەي قارۋلى كوتەرىلىسكە اينالعان ستيحيالىق باس كوتەرۋلەر باستالدى. ول بىرتىندەپ ۇيىمداسقان سيپات الدى.
وڭىردە ۇلتتىق مورال مەن ۇلتتىق رۋح بولعاننان جانە ساقتالعاننان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ت.ب. سياقتى تۇلعالاردىڭ ومىرگە كەلۋى زاڭدى قۇبىلىس.
وسى ورايدا ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق ولشەمدەردى ەسەپكە الماعاندا, تورعاي ءوڭىرىنىڭ الەۋەتىن كەلەسى كەيستەرمەن نەگىزدەۋگە ابدەن بولادى.
ۇلتتى وياتۋداعى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەيسى:
تورعايدا تۋعان رۋحاني كوسەمىمىز, الاش وكىمەتى ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى, عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلى «قازاق» گازەتىنىڭ 1915 جىلى شىققان عىلىمي تالداۋ ەڭبەكتەرىندە قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن كوتەرەدى. ۇلتتىق مۇددەگە ارنالعان احاڭنىڭ كوزقاراستارى وسى گازەتتىڭ «شارۋاشىلىقتى ياعني ەكونوميكانىڭ وزگەرۋى» اتتى ايدارىمەن شىققان بىرنەشە ماقالالاردا جان-جاقتى كورسەتىلگەن. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قوعامنىڭ دامۋىنا كەلەسى قوزعاۋشى كۇشتەر اسەر ەتەدى. ولار:
- تابيعي ورتا;
- حالىقتىڭ تىعىزدىعى;
- تەحنيكالىق پروگرەسس;
- باسقا ەلدەردى جاۋلاپ الۋ;
- ساياسات پەن قۇقىق;
- ءدىن مەن ادامگەرشىلىك;
- ءبىلىم مەن ونىڭ تارالۋى;
- سىرتقى ەلدەردىڭ اسەر ەتۋى;
9.مەملەكەتتىڭ قويعان ماقساتى.
احاڭ جاساعان تۇجىرىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق قۋاتتى سيپاتتايتىن تومەندەگى قورىتىندىعا كەلۋگە بولادى: ۇلتتىق مۇددە ماتەريالدىق ءبازيستى, سول ۇلتتىڭ جاڭا يدەيالاردى قالىپتاستىرۋ جانە قابىلداۋ قابىلەتتىلىگىن, ەلدىڭ حالىقارالىق بايلانىستا اتقاراتىن ءرولىن, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ قولىندا بار بارلىق رەسۋرستىڭ جيىنتىعى.
باسقا سوزبەن ايتقاندا, تورعاي ءوڭىرىن قايتا جاڭعىرتساق, بولاشاقتا الاشتىڭ جاڭا, زاماناۋي قايراتكەرلەر مەن پاتريوتتاردىڭ ومىرگە كەلۋلەرىنە اكىمشىلىك-اۋماقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق العىشارتتار جاسايمىز.
تورعايدىڭ عارىشتىق نەمەسە كۆانتتىق تولقىندار كەيسى:
كيەلى تورعاي وڭىرىندە الەمگە ايگىلى ۇشتوعاي كۆادراتى ياعني شارشىسى ورنالاسقان (Torgay geoglyphs. Ushtogay square). نىساننىڭ ورنالاسقان جەرى: امانگەلدى اۋدانى ۇشتوعاي اۋىلىنان شىعىسقا قاراي 15 شاقىرىم جەردە. بۇكىل الەمدىك عالىمدار نازارىن جۇمباق تورعاي گەوگليفتەرى – ۇشار بيىكتەن ياعني عارىشتان عانا كورىنەدى. ول گەومەتريالىق جانە ءپىشىندى ورنەكتەر. جالپى, وسى ايماقتا 200-گە جۋىق وسىنداي تاڭبالار بار. نىساندار تۋرالى العاشقى رەت 2007 جىلى قولجەتىمدى Google Earth باعدارلاماسىنداعى عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرگە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن ساراپشىلار (د.دەي) نىساندار قاتارىن تاپتى. «ۇشتوعاي شارشىسى» گەوگليفىنىڭ بەلگىلەنگەن دياگونالدار ۇزىندىعى 406 م. ديامەترى 10-12 م, بيىكتىگى 1 م بولاتىن 101 ۇيىندىدەن تۇرادى. ەزوتەريالىق ءىلىمدى ۇستانعاندار گەوگليفتى «كۇش بەرەتىن ورىن», ادام مەن عارىشتىڭ ەنەرگەتيكالىق بايلانىس جولى دەپ ەسەپتەۋدە.
ەڭ باستى ەرەكشەلىگى, شارشىنىڭ اۋماعى بويىنشا ەشقانداي جانۋار اياق باسپايدى, بارمايدى, ءتىپتى ۇستىنەن قۇستار دا ۇشپايدى. ءبىر تىلسىم كۇشتىڭ بار ەكەنى راس. ءبىر تانىس كىسى جەڭىل ماشيناسىن وسى شارشى ىشىنە 20 مينۋتقا قالدىرىپ كەتكەندە, كولىكتىڭ اككۋمۋلياتورى وسى ۋاقىتتا بالقىپ, ەرىپ كەتكەن.
شارشىنىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى دە جوق ەمەس, ەنەرگەتيكاسى عاجاپ. تاڭعالدىراتىن قۇبىلىس بار: ءىشىندى 20-30 مينۋت بولساڭىز, شارشى سىرتىندا 2-3 ساعات ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ كەتەدى. دەمەك ۋاقىت پەن كەڭىستىك ايىرماشىلىعى بار. سول سەبەپتەن بولار, بۇرىنعى كسرو (ت.اۋباكىروۆ, ت.مۇساباەۆ, ا.ايىمبەتوۆتى قوسا العاندا), سوڭىرا رەسەيدىڭ عارىشكەرلەرى ۇنەمى وسى ءوڭىر ارقىلى جەرگە قونىپ جاتادى. بىلايشا ايتقاندا, عارىش پەن وسى جەردىڭ ورتاسىندا ءبىر قۇپيا داڭعىل مەن ءدالىزدىڭ بار ەكەندىگى اقيقات.
سايىپ كەلگەندە, جوعارىدا كەلتىرىلگەن ويلار مەن ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى باسىمدىقتاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, تومەندەگى تۇجىرىمداردى جاساۋعا بولادى.
بىرىنشىدەن, بيۋدجەتتىك تاپشىلىق زامانىندا جابىلعان وبلىستار مەملەكەتتىك بيۋدجەت كولەمى ۇلعايعاسىن قايتادان اشىلۋدا. تىزىمگە ەنبەي قالعان تەك قانا تورعاي. دەمەك, ديسكريميناتسيالىق پرينتسيپ تۇرعىسىنان وسى ءوڭىردىڭ قۇقىقتارى ءتيىستى شەشىمىن تاپپادى.
ەكىنشىدەن, تورعايدىڭ قايتا وبلىس بولماۋىنىڭ نەگىزگى كريتەريلەرى (ولشەمدەرى) ەكونوميكا مەن دەموگرافيا بولدى. سوندىقتان وسى ءوڭىردىڭ ابدەن توزعان بارلىق سالاداعى ينفراقۇرىلىمىن قايتا جاڭعىرتۋ جونىندە ۇكىمەتتىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن قابىلداۋ كەرەك. ەگەر اۋىل شارۋاشىلىعىنا تۇبەگەيلى ينۆەستيتسيا قۇيىلسا, ءوڭىردىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى بىرتىندەپ جاقسارادى.
ۇشىنشىدەن, بيىل وسى وڭىردە ومىرگە كەلگەن ۇلت ۇستازى, رۋحاني كوسەمىمىز, الاش وكىمەتى ليدەرلەرىنىڭ ءبىرى, عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى اتاپ وتىلەدى. سول سەبەپتەن جانە احاڭنىڭ رۋحىنا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تاعزىم ەتۋ تۇرعىسىنان ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ كيەلى تورعاي وڭىرىنە بارسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ول ءۇشىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەن ۇكىمەت الدىن الا ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن باستاعانى ءجون.
تورتىنشىدەن, كەزىندە ۇلى دالانىڭ مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن, جىراۋ, بي, فيلوسوف اسانقايعى (XIV-XV عاسىرلار) رف كوسمودرومى ورنالاسقان قاسيەتتى بايقوڭىردى جەردىڭ كىندىگى دەپ بەكەر ايتپاعان. عارىشكەرلەردىڭ اۋەگە تۋرا, شاپشاڭ ۇشاتىن جەرى بايقوڭىر بولسا, ال ولاردىڭ اۋەدەن تۋرا, شاپشاڭ قوناتىن جەرى تورعاي ءوڭىرى. سوندىقتان عارىشتىق جانە كۆانتتىق باعىتتاردا ۇلتتىق مۇددەلەردى بارىنشا قورعاپ, قازاقستان بيلىگى قاسيەتتى جانە كيەلى ەكى جەردى دە ءوز قۇزىرەتىنە اينالدىرعان ورىندى.
بەسىنشىدەن, تورعاي وڭىرىنە وبلىس مارتەبەسىن بەرۋ پوپۋليزم ەمەس. ول ەرتە مە, كەش پە ءتۇبى شەشىلەتىن ماسەلە. ۇلتتىق قۋات ستراتەگياسىنىڭ كومپونەنتى ۇلتتىق مورال مەن ۇلتتىق رۋحتىڭ ءبىر قاينار كوزى وسى ءوڭىردىڭ توپىراعىندا جاتىر. سونىمەن قاتار وبلىس جابىلعاندا وسى وڭىردە تۇرعان جانە كوشىپ كەتكەن 290 مىڭعا جۋىق تورعايلىق مەملەكەت باسشىسىنىڭ لايىقتى شەشىمىن قولدار ەدى, بارشا قازاق حالقى ءوز ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن بولادى.
ءسوز سوڭىندا كەلەسى ىرىكتەلگەن ويدى وربىتۋگە بولادى. سوناۋ ساقتار مەن عۇندار زامانىنان كەلە جاتقان كيەلى تورعاي توپىراعى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەلىمىزدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ اياسىندا تالاي پاسسيونارلىق دۇمپۋلەر مەن ۇلتجاندى ازاماتتاردى سىيلادى.
ابايدىڭ اكەسى قۇنانبايدان قالعان ۇلاعاتتى ءسوز بار: «ادام وسەدى, جەر وسپەيدى». ءتۇبى تورعاي جەرىندە دە دەموگرافيا جاعىنان حالىق سانىنىڭ وسەتىنىنە كامىل سەنەمىز.
قايىربەك ارىستانبەكوۆ,
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى رەفورمالار جونىندەگى
جوعارى كەڭەستىڭ كوميتەت مۇشەسى
