*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. «..جاراتىلىسىنان جومارت تالانتتىڭ قاعازدى كۋا, قالامدى قارۋ ساناعان ساعاتىنان باستاپ ۇستانعان شارتى – ءسوز كيەسىنە دەس بەرۋ. ءسوز اتاۋلىنىڭ ءسولى مەن ءنارىن, ءيىسى مەن ءدامىن, ونىڭ حيميالىق قۇرامى مەن اتومدىق سالماعىن اينىتپاي انىقتاۋدا عابەڭنەن كورەگەن جازۋشى بىزدە سيرەك», دەيدى قالتاي مۇحامەدجانوۆ. «عابيت مۇسىرەپوۆ – ارداقتى ات! مۇسىرەپوۆ تۋرالى مىڭ سوزدەن «مۇسىرەپوۆ» دەگەن ءبىر ءسوزدىڭ ماعىناسى الدەقايدا باي. مۇسىرەپوۆتى ماقتاۋدىڭ كەرەگى جوق, مۇسىرەپوۆپەن ماقتانۋ كەرەك!», دەگەن اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىن عابيت مۇسىرەپوۆ جازباعاندا نە بولار ەدى؟ سونى ويلاسام كەيدە زارەم قالمايدى. عابەڭ ءاربىر اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ تىرلىگىنە تىكەلەي ارالاسپاعاندا, مۇنداي كلاسسيكالىق تۋىندى تۋماس ەدى. عابەڭ «قىز جىبەك» ارقىلى قازاقتىڭ بوستاندىعىن, ەركىندىگىن, سۇلۋلىعىن جانە اقسۇيەكتىكتى ساحناعا دا, ەكرانعا دا شىعارىپ كەتتى», دەيدى دۋلات يسابەكوۆ.
مۋزەيدىڭ ادەبي بولىمىندەگى ەكسپوزيتسيانىڭ جاڭارتىلۋى ون بەس تاقىرىپتىق قابىرعا-تاقتالار (ستەندىلەر), ءۇش سەنسورلى ەكران (Touch Panel) جانە شاعىن كينوزال ارقىلى جاڭا مازمۇنمەن بايىدى. جازۋشىنىڭ اتاتەك شەجىرەسى, اكە-شەشەسى, تۋىس-تۋعاندارى تۋرالى دەرەكتەر, بالالىق شاعى, ءبىلىم ساپارى, ۇستازدارى, وتباسى مەن ۇرپاقتارى, جازۋشىلىق جانە قوعامدىق قىزمەتى, سۋرەتكەر تۋرالى زامانداستارى قالدىرعان پىكىرلەر, حاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر, تۇتىنعان زاتتارى, ت.ب. تۇتاستاي العاندا الۋان سىر اعىتاتىن دەرەككوزدەر جيىنتىعى دەسەك تە بولادى. ع.مۇسىرەپوۆ 1902 جىلى 22 ناۋرىزدا دۇنيەگە كەلگەن. جازۋشىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق: «…ەسكىشە جىل باسى دەپ ەسەپتەلەتىن «ناۋرىز كۇنى» كيىز ۇيدە تۋعان». سولتۇستىك قازاقستانداعى ەلتىنجالدا كىندىك قانى تامعان. عابەڭنىڭ: «مەن الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بولدىم. بىراق سولاردىڭ بىردە-بىرىندە ەڭ العاشقى قادامىمدى باسقان تۋعان جەردەگى دالا جولدارىنداعىداي جۇرەكتى اۋىرتاتىن, تەبىرەنتەتىن سەزىمدى باستان كەشپەدىم», دەگەن ساعىنىش ءسوزى ەكسپوزيتسيادان ورىن العان.
مۋزەيگە كەلۋشىلەر ۇلى جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن ءبىرشاما بىلەدى: وقىعان, تانىسقان, ەستىگەن... «قازاق سولداتى», «ويانعان ولكە», «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە», «ۇلپان», «جات قولىندا»... ال اكەسى, اناسى, اعا-باۋىرلارى كىمدەر ەدى دەگەن ساۋال ارقايسىسىنىڭ ءتىل ۇشىندا تۇراتىنى ءسوزسىز. اكەسى جايىندا عابەڭ ءوزىنىڭ «اۆتوبيوگرافيالىق اڭگىمەسىندە» بىلاي دەپ جازادى: «اكەمىزدىڭ شارۋاسى تايعا ارتقان قورجىنداي بۇلتىلداپ, كەدەي مەن ورتاشاعا كەزەك اۋىسۋدان كوز اشقان ەمەس. اندا-ساندا ورتاشاعا جاقىنداپ شىرت تۇكىرە باستاعاندا اكەمىز وپ-وڭاي كەدەي بولىپ قالۋشى ەدى. باي بولۋدى قانشا ۇناتقانىمەن, ول ءبىر ىشىندە كەتكەن ارمانى بولۋ كەرەك؟». اكەسى ماحمۇت كاجىمباي ۇلىنىڭ (1871-1936) فوتو-سۋرەتى ساقتالماعان. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ اعاسى ءحاميتتىڭ ۇلى ەكپىن ماحمۇتوۆتىڭ سۋرەتتەۋى بويىنشا: «اتام شاعىن دەنەلى, كوپ سويلەمەيتىن, ارابشا وقىعان, قۇراننان تۇسىنىگى بار, ءماسى تىگەتىن, قامشى ورەتىن, از ۋاقىت اۋىل ستارشينى رەتىندە اتقامىنەر بولعان كىسى ەدى. كەسكىن جاعىنان وعان ۇقسايتىنى مەنىڭ اكەم, ال عابيت شەشەسىنە كوبىرەك ۇقسايدى, اسىرەسە اشۋ قىسقاندا, بىردەڭەگە رەنجىگەندە كەسكىنى اق سۇرلانىپ كەتەتىن قاسيەتى». عابيتتىڭ اناسى – دينا وڭعاربايقىزى (1877-1957) 81 جاسقا قاراعاندا ومىردەن وزعان. دينا ءارى س.مۇقانوۆتىڭ كىندىك شەشەسى. سابەڭ ول تۋرالى: «…مىنەزى بيازى, پەيىلى كەڭ, اسى ءدامدى, ابىسىن-اجىنعا قادىرلى كىسى بولعان», دەيدى. اق كيمەشەك كيىپ وتىرىپ تۇسكەن فوتو-سۋرەتى بار. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ اعاسى حاميت ماحمۇتوۆ ۇزاق جىلدار اۋىلدا مۇعالىم, اعاسى ءسابيت ماحمۇتوۆ بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ءىنىسى بايازيت ماحمۇتوۆ قوستاناي وبلىسىندا متس-تا, وبلىستىق گازەت رەداكتسياسىندا, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قوستاناي وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان. ءىنىسى قاجىم تىم ەرتە, 5-اق جاسىندا ومىردەن وزعان. قارىنداسى گۇلسىم ماحمۇتقىزى جانعوجينا – بار ءومىرىن مۇعالىمدىككە ارناعان, وسى قىزمەتى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالعان. سول كەزدە وقۋشىسى, ايگىلى ءانشى ەرمەك سەركەباەۆ قۇتتىقتاۋ جەدەلحاتىن جولداعان ەكەن. كىشى ءىنىسى ءاشىم ماحمۇتوۆ الماتىدا «قازاقستان كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا» جاۋاپتى كوررەكتور بولىپ, سوعىس باستالعان 1941 جىلى ەلىنە – «جاڭاجولعا» كەلىپ, قارا شاڭىراققا يەلىك ەتكەن. شەبەرلىك, ۇستالىق جۇمىستار اتقارعان. عابەڭنىڭ اعاسى ءحاميتتىڭ ۇلى ەكپىن: «عابە, وسى ءبىز ءبارىمىز ماحمۇتوۆتارمىز. تەك ءوزىڭ عانا قالاي مۇسىرەپوۆ اتانىپ كەتتىڭ؟», دەپ سۇرايدى. سوندا عابەڭ: «پرەسنوگوركوۆتاعى مەكتەپكە بارعانىمدا مەنەن «فاميلياڭ كىم؟», دەپ سۇرادى. فاميليا دەگەندى بىلمەسەم كەرەك. «اتاڭنىڭ اتى كىم؟» دەپ سۇرادى. كاجىمبايدىڭ بالاسى بولىپ جۇرگەندىكتەن, «اتام مۇسىرەپ» دەپ جاۋاپ بەردىم. سولايشا مۇسىرەپوۆ اتاندىم», دەيدى.
*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. «مەن كىتاپتى وقىعاندا بەلدى, ارقاسى جايلى, كوپشىكتى ەرمەن ەرتتەلگەن جورعاعا مىنگەندەي, اسىقپاستان, جايباراقات تەڭسەلىپ وتىرىپ, «ولكەدەن» اسقانىمدى ءبىر-اق سەزدىم. شارشاعانىم جوق. ۇزاق جول ءجۇرىپ شارشاعانىم جوق... جالپى ايتقاندا, ءتىلىڭ جاقسى. وعان قازاق تۇسىنەدى. قازاقتان شىققان مينيستر مەن ميلليونەر تۇسىنبەيدى. ە, باقىتسىز جازۋشى, مەن سەنى ايايمىن...», دەگەن ەكەن باۋىرجان مومىش ۇلى. (ع.مۇسىرەپوۆكە جازعان حاتىنان. 20.04.1955 ). «عابەڭ ومىرىمەن دە, ونەرىمەن دە ەشكىمگە ۇقساماعان, حالقىمىزدىڭ تاعدىر-تالايىنا سيرەك بىتەتىن دارا تۇلعا. ءومىردى سۇلۋلىق زاڭدىلىقتارىمەن يگەرىپ, اقىل-پاراسات جولىمەن تانۋدىڭ عابەڭ سوققان التىن كۇمبەزى عاسىرلار تورىنەن جارقىراي كورىنىپ, ۇرپاقتاردىڭ رۋحاني باعدارشىسى بولادى». اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ. («كۇندەلىكتەن». 31.12.85). «مۇسىرەپوۆ جالپاق جۇرتقا كوركەم دۇنيەنى قالاي جازۋ كەرەك ەكەنىن ءوزى دالەلدەپ قانا قويعان جوق, جازۋ ونەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىردى. ەڭ باستىسى, ول كەيىنگى قالامگەرلەرگە «سوقىر كورەتىندەي, ساڭىراۋ ەستيتىندەي ەتىپ جاز!», دەپ امانات قالدىردى. عابەڭنىڭ بۇل سالماقتى ءسوزى ادەبيەتىمىزدىڭ قاي تولقىنى ءۇشىن دە ومىرلىك وسيەت بولۋعا ءتيىس». باۋىرجان ومار ۇلى.
بالا عابيت اۋىل مولداسىنان ساۋاتىن اشادى. اراب ارپىمەن قازاقشا جازۋعا توسەلەدى. اۋىز ادەبيەتىنە, قيسسا-داستاندارعا قۇشتارلىعىن اكەسىنىڭ اعاسى بوتباي وياتادى. «قىز جىبەك», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «كورۇعلى» داستاندارىمەن تانىستىرعان سول. العاشقى ۇستازى بەكەت وتەتىلەۋوۆتەن قاي كىتاپتى وقۋ تۋرالى, قاي اۆتوردىڭ شىعارمالارىنا كوڭىل اۋدارۋ كەرەكتىگى جونىندە كوپ اقىل-كەڭەس, باعىت-باعدار الادى. پۋشكين, لەرمونتوۆ, كرىلوۆ شىعارمالارىمەن سۋسىندايدى. پرەسنەوگوركوۆتاعى ورىس مەكتەبىندە (ۋچيليششەدە) ءتورت جىل وقيدى. وندا ماريامنا الەكساندروۆنا شەحتەر (سيلۆيا ميحايلوۆنا) ورىس ادەبيەتىنەن ساباق بەرەدى. ءوزىنىڭ ماڭدايىنا جازۋشىلىق تاعدىر جازىلاتىنىن العاش بولجاعان وسى مۇعالىمى بولعانىن عابەڭ كەيىن اسا ىلتيپاتپەن, قۇرمەتپەن ەسكە الادى. سوڭعى ەمتيحاندا ون وقۋشىنىڭ توعىزى ءوتىپ, عابيتتىڭ ماسەلەسى ەكى ساعات تالقىلانادى. شىعارما جازعاندا ءارىپ قاتەلەرى ءورىپ ءجۇر. سوعان قاراماستان, سيلۆيا ميحايلوۆنا: «بۇل بالا بولاشاقتا جازۋشى بولادى!» دەپ قورعاپ, دالەلدەپ, «بەس» دەگەن باعا قويدىرۋعا جانىن سالادى. ديرەكتور باسىن شايقايدى. تاعدىرشەشتى ءسات دەمەسكە لاجىڭىز جوق! ۋچيليششەنى بىتىرگەن سوڭ, 1921 جىلى ول از ۋاقىت اۋىل ستارشىنىنىڭ قاعاز كوشىرۋشىسى بولىپ ەڭبەك ەتەدى دە, ودان سوڭ ەتى ءتىرى جاس جىگىتتى تاۋزار بولىسىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا, اسكەري باسقارمانىڭ جەرگىلىكتى ورگانىنا جۇمىسقا تارتادى. ءبىر جىلدان سوڭ عابيت بلاگوۆەششەنكا سەلوسىنداعى اۋداندىق ميليتسيا باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولدى. «جيىرما ءۇشىنشى جىلى كۇزگە قاراي ءسابيت مەنى ورىنبورعا اكەلدى. ون جەتىنشى جىلدان بەرى ءسابيت ۇلكەن قالالاردا, مەن اۋىل توڭىرەگىندە بولدىم دا, ول مەنەن «وزىپ» كەتكەن ەكەن. ... قازاقستان ماسەلەلەرى تۇگەل الاقانىندا سياقتى. ناركومدارمەن تەڭ وتىرىپ سويلەسەدى. ءوزى باس ناركومنىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن, مەنى دە سوندا الىپ كەلدى. ساكەن سەيفۋللين بۇل كەزدە اتاعى شىققان اقىن, رەۆوليۋتسيونەر. قالادا ەكى-ءۇش ينستيتۋت بولسا دا, رابفاك باستى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى ەدى...», دەپ ەسكە الادى عابەڭ. مۇسىرەپوۆتىڭ تۇڭعىش اڭگىمەسى «تۋلاعان تولقىندا» رابفاكتىڭ قابىرعا گازەتىندە جاريالاندى. جاس قالامگەردىڭ العاشقى اڭگىمەسىنە بەيىمبەت مايلين باتاسىن بەردى, ول بۇل كەزدە رەسپۋبليكالىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ەدى. ب.ءمايليننىڭ سەنىم ارتىپ, ءوزىنىڭ گازەتىنە اۋدارماشىلىق قىزمەتكە تارتۋى ارقىلى مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارماشىلىق جولى باستالدى. مۇسىرەپوۆ 1926 جىلعا دەيىن ءوزىنىڭ رابفاكتاعى وقۋىن اۋدارماشىلىق جۇمىسپەن قاتار الىپ ءجۇردى. ومبى اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسىنا تۇسكەنىمەن, ءبىر جىل عانا وقىپ, ەلگە قايتادى. بۋراباي ورمان تەحنيكۋمىندا ساباق بەرەدى. جاس ماماننىڭ جيرەن قاسقانىڭ تىزگىنىن بوس تاستاپ وتىرىپ تۇسكەن سۋرەتى ساقتالعان. 1927 جىل.
*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. «ول – تاريحىمىزداعى, ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدەگى حح عاسىر تۋعىزعان اسا ءىرى, الىپ تۇلعالاردىڭ ءبىرى. عابيت ماحمۇت ۇلى مۇسىرەپوۆ مەڭگەرگەن تاقىرىپتار, قوزعاعان الەۋمەتتىك, رۋحاني ومىرىمىزگە قاتىستى ماسەلەلەر ونىڭ شىعارمالارىندا تەرەڭ كوركەمدىك شەشىمىن تاپقاندىعى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتىڭ شەڭبەرىندە دە جوعارى باعالاندى». زاكي احمەتوۆ. «مۇسىرەپوۆ تالانتىنىڭ بارلاۋشىلارعا ءتان بايقامپازدىعى سوندا – ول ىلعي جاڭا كوكتەمنىڭ العاشقى بۇرىندەي كوسەگەلى قۇبىلىستارعا نازار اۋدارادى». ءابىش كەكىلباەۆ. «عابيت كوپتەگەن زامانداس تۇرعىلاستارى ءۇشىن جابىق تا جۇمباق ادام بولدى». مەدەۋ سارسەكە.
ەل تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن كەزەڭدە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ءۇنسىز قالماعانى, بىرنەشە رەت باسىن بايگەگە تىككەنى جونىندە كەيىنگى ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس. ع.مۇسىرەپوۆ, م.عاتاۋلين, م.داۋلەتقاليەۆ, ە.التىنبەكوۆ, ق.قۋانىشەۆتىڭ 1932 جىلى شىلدە ايىندا ۆكپ (ب) قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنە جازعان حاتى («بەسەۋدىڭ حاتى») سونىڭ ءبىر دالەلى. مۋزەيگە كەلۋشىلەر حاتتىڭ تولىق ماتىنىمەن جانە وزگەرىسكە ۇشىراماعان نۇسقاسىمەن تانىسا الادى. حاتتاعى قابىرعادان قويىلعان ساۋالدىڭ ءبىرى مىناۋ: «...مال باسىنىڭ قيساپسىز كەمىپ كەتۋى مەن كوپتەگەن قازاق اۋداندارىن قامتىپ, ادامداردىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەپ سوققان اشارشىلىق (قىستىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ) جونىندە ءالى كۇنگە دەيىن اۋىز اشپاي وتىرۋ قانشالىقتى دۇرىس... وسى ءبىر جەكە ماسەلەلەر بويىنشا پارتيا نۇسقاۋلارى مەن ولاردى ءىس جۇزىندە ورىنداۋ اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ پايدا بولۋىنىڭ ناقتى سەبەبى قانداي جانە ولكەلىك كوميتەت وسى نۇسقاۋلاردىڭ ورىندالۋىن نەلىكتەن دەر كەزىندە تەكسەرمەدى؟». حات اۆتورلارىنىڭ ۇشەۋى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى... كەيىنگى كەزدە «بۇل حاتتى ولار جازباعان, ولار قول قويماعان, حاتتىڭ اۆتورى باسقا بىرەۋ», دەيتىن بولىمسىز, ۇساق اڭگىمەگە دە ناقتى جاۋاپ وسى مۋزەي قابىرعاسىندا بەرىلەدى. اشارشىلىق تاقىرىبىنا جازىلعان العاشقى كوركەم شىعارمانىڭ ءبىرى – ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «شۇعىلا» اتتى اڭگىمەسى. بۇل دا اقيقاتتىڭ الدىندا الاسارماۋدىڭ ۇلگىسى. ال ب.مايلين «كۇلپاشتى» جازدى. ول جازىقسىز قارالانىپ, ۇستالىپ بارا جاتقاندا, پارتيا جينالىسىندا ايتقان: «بەيىمبەت حالىق جاۋى بولسا – مەن دە جاۋمىن!», دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى ەر عابەڭنىڭ بەينەسىن كوز الدىمىزعا تاعى دا اكەلەدى!
*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. ء«تول ادەبيەتىمىزدە جازۋدىڭ بيىك مادەنيەتىن عابەڭنەن ۇيرەنۋ كەرەك». الىبەك اسقاروۆ. «ع.مۇسىرەپوۆتى يۋموريست جازۋشى ساناۋ از. ول تۇڭعيىق فيلوسوف, سۇڭعىلا پسيحولوگ جازۋشى. عابەڭ يۋمورىن اقىلدى يۋمور دەۋ از. ول كورەگەن, دانا, مەيىرىمدى يۋمور. ەشكىمدى جاسىتپايتىن, الدەكىمدى تاسىتپايتىن, كوڭىلدى قۋانىشقا جەتەلەيتىن, ادامنىڭ سەزىم-تانىمىن ارتتىراتىن, تىرشىلىككە قۇمارلىعىن ەسەلەپ كۇشەيتەتىن شابىتتى يۋمور». باقىتجان مايتانوۆ. «ع.مۇسىرەپوۆ پروزاسىنىڭ پوليفونيالىق سيپاتى ايرىقشا. جازۋشىنىڭ وزىندىك سۋرەتكەرلىك قولتاڭباسى, وزىندىك كوزقاراسى بار. مەتافورلىق-وبرازدىق جۇيەسى دە وزگەشە ورنەكتى توقىلادى». سەرىك نەگيموۆ.
قازىرگى ادەبيەت مۋزەيلەرىنە اسا قاجەت زاماناۋي تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ءبىر كورىنىسىن عابەڭ مۋزەيىنىڭ جاڭارعان ادەبي بولىمىندەگى شاعىن كينوزالدان بايقايمىز. ع.مۇسىرەپوۆ ستسەناريىن جازعان كينوكارتينالار: «امانگەلدى», (1938, رەج. م.لەۆين); «قىز جىبەك» (1970, رەج. س.قوجىقوۆ); «كەزدەسپەي كەتكەن ءبىر بەينە» (1977, رەج. ۆ.پۇسىرمانوۆ); «تارعىل قاۋىن» (1982, رەج. ۆ.پۇسىرمانوۆ). دەرەكتى فيلمدەر: ع.مۇسىرەپوۆتىڭ راياعا جازعان حاتتارى ارقاۋ بولعان «كلاسسيكتىڭ كەشىككەن ماحابباتى» – «پوزدنيايا ليۋبوۆ كلاسسيكا» (2006, رەج. س.ءازىموۆ) مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ سۇرانىسىنا قاراي سەنسورلى ەكراننان كورسەتىلەدى. بۇل فيلمدەردىڭ شىعۋ تاريحى باياندالادى. ماسەلەن, «امانگەلدىنى» الايىق. 1936 جىلى ع.مۇسىرەپوۆ ب. مايلينمەن جانە ۆ.يۆانوۆپەن بىرلەسىپ, العاش دىبىستالعان قازاق ءفيلمى – «امانگەلدىنىڭ» ستسەناريىن جازدى. «لەنفيلم» ءتۇسىردى. 1938 جىلى ەكرانعا شىقتى. بىراق ستسەناري اۆتورلارىنىڭ ءبىرى – ب.ءمايليننىڭ ەسىمى اتالمادى (سول جىلى «حالىق جاۋى» دەپ اتىلدى). وداقتىق باسىلىمداردا ع.مۇسىرەپوۆتىڭ دە اتى اتالماي, تەك ۆ.يۆانوۆتىڭ اۆتورلىعى عانا كورسەتىلدى. ادىلەتتىلىك كوپ جىلدان سوڭ, بەيىمبەت اقتالعاننان كەيىن, كينوتۋىندى «قازاقفيلمدە» قايتا كوشىرىلىپ جازىلعاندا (1966) عانا قالپىنا كەلتىرىلدى. عابەڭ ليبرەتتوسىن جازعان «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ 1968 جىلى 1000-قويىلىمى كورسەتىلگەن. وپەرادا قىز جىبەك ءرولىن ءار جىلداردا ك.بايسەيىتوۆا, ب.تولەگەنوۆا, ش. بەيسەكوۆا, ن.ۇسەنباەۆا, م.مۇحامەدقىزى, ت.ب. ساحنا شەبەرلەرى سومدادى.
*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. «عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ەتنوگرافيالىق اڭگىمە» اتتى تۋىندىسىندا نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ اتى-ءجونى جوق. بىراق ولاردىڭ ءسوز سويلەۋى, كەسكىن-كەلبەتى, ءجۇرىس-تۇرىسى مەن تاماقتانۋىنا دەيىن بارلىعى ءبىر مىندەتتى اتقارعاندىقتان, وقۋشىعا كەرەمەت اسەر ەتەدى. كەيىپكەرلەرىنىڭ ءتۇرىن «كورگەن» سوڭ, ولاردى سويلەتپەي-اق قويۋعا دا بولادى. نە بولماسا سويلەتىپ قويىپ, ونىڭ تۇرىنە قاراماساڭ دا ءتۇسىنىپ الاسىڭ. ءبارىبىر تانيسىڭ. بۇل – عابەڭنىڭ ۇلكەن شەبەرلىكپەن جازىلعان شىعارماسى». قاليحان ىسقاق. «عابيتتىڭ قوسقان ۇلەسى قايسى دەۋشىلەرگە ايتارىم – عابيت مايلين ىزىمەن, بىراق ودان باسقالاۋ, رومانتيكالىق ستيلدە اڭگىمە جانرىن دامىتىپ, سول ارقىلى كۇشتى, تاتىمدى وبرازدار گالەرەياسىن جاسادى. رومانعا كەلگەندە, ول قازاق توپىراعىندا تاريحي-الەۋمەتتىك رومان جانرىن جاساۋعا زور ۇلەس قوستى. درامادا ول, بالكي, بارلىق ۇلكەن سۋرەتكەرلەردەن وزىق تۇر». اۋەلبەك قوڭىراتباەۆ. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» مەن «قىز جىبەك» – ەپوستىق شىعارمالار. وسى دۇنيەلەردى دراماتۋرگياعا الىپ كەلىپ, شەكسپير دراماتۋرگياسىنىڭ دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ تەك عابەڭنىڭ قولىنان كەلدى. سوسىن مۇسىرەپوۆتىڭ ساحناداعى ءتىلى وتە شۇرايلى. وكىنىشكە قاراي, قازىر بىزدە ول كىسىنىڭ دەڭگەيىندە جازاتىن دراماتۋرگ جوق. نەگىزى, تەاترعا انىقتامانى عابەڭنەن ارتىق ەشكىم بەرگەن ەمەس. «قاس سۇلۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر ونەر – تەاتر!», دەگەن. تالعات تەمەنوۆ.
مۋزەيگە كەلۋشىلەردى قىزىقتىراتىن تاعى ءبىراز ساۋالدار جازۋشىنىڭ وتباسىلىق جاعدايىنا بايلانىستى. 1922 جىلى 20 جاسىندا عابيت ءبىر بايدىڭ كەلىنى قانشايىمدى الىپ قاشىپ, وعان نەكەسىز ۇيلەنەدى. ەكى جىلدان سوڭ ارالارى اجىراپ كەتەدى. بالا بولماعان. 1926 جىلى عابيت ەكىنشى رەت جيىرما ەكى جاستاعى باشقۇرت ارۋى حۇسني ياگوفارقىزىنا ۇيلەنگەن. قىرىق جىل جۇبايلىق عۇمىرلارىندا ءتورت قىز دۇنيەگە كەلدى: ەنگەلينا, روزا, اقمارال جانە رايحان. «ەگەر دە مەنەن «ومىرىڭدە ناعىز ماحابباتتى كەزدەستىردىڭ بە؟», دەپ سۇراسا, مەن ء«يا» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىم. ول مەنىڭ سۇيىكتى رايام», دەيدى عابەڭ. ولار تانىسقان 1962 جىلدىڭ مامىر ايىندا عابەڭ 60-تا, رايا 23-تە بولاتىن.1964 جىلى حۇسني دۇنيەدەن وزدى. سول جىلى عابيت پەن رايسا مۇحامەدياروۆا باس قوسادى. جازۋشى مەن اكتريسانىڭ سەگىز جىلدىق جۇبايلىق ومىرلەرى جۇرەك شىمىرلاتار سۇيىسپەنشىلىك پەن كوزسىز قىزعانىشقا تولى بولعان... بۇل كەزەڭدە ولاردىڭ گاۋحار جانە گۇلنار اتتى ەكى قىزدارى دۇنيەگە كەلدى. عابەڭ ايتقان ەكەن: «ومىردە ءار ادامنىڭ كەرەگى كوپ بولادى, ال ەگەردە ماعان ايتسا, «بار بايلىقتان تەك ۇشەۋىن عانا تاڭدا»دەسە, وندا مەنىڭ قالاۋىم – دەنساۋلىق, سەنىمدى دوس, ماڭگىلىك ماحاببات». مۇسىرەپوۆتىڭ سوڭعى ءومىر سەرىگى عازيزا بەيسەنوۆا ونىڭ ادەبي حاتشىسى-تۇعىن. جازۋشى ونىمەن عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بىرگە بولدى.
عابيت ماحمۇت ۇلى جۇمىستان قولى قالت ەتكەندە ءارتۇرلى ەرمەك تاپقان: بيليارد ويناۋدى, اڭعا شىعۋدى, اعاشتان ءتۇرلى زاتتار جاساعاندى ۇناتقان. تابيعات اياسىندا سەيىلدەگەندە ول ەرەكشە كورىنگەن اعاش بۇتاقتارىن تاۋىپ الىپ, سودان تاياق جونعان. ءوزى تازالاپ, ارتىق-اۋىس بۇتاقتارىن كەسىپ, قاجەت قالىپقا تۇسىرگەن. ول شالبارىنىڭ بالاقتارىن سۋ ورنىنا, ءاتىر سەپكىزىپ ۇتىكتەتكەن. اڭشىلىقتى جاقسى كورگەن, قارۋ-جاراقتارىن الىپ, اپتالاپ-ايلاپ جوعالىپ كەتەتىن بولعان. 1936 جىلى بەيىمبەت مايلينمەن بىرگە كۋرورتتا ءۇش كۇن بويى دۋمانداتىپ, سونىڭ سالدارىنان كونستيتۋتسيا كۇنىنە جوسپارلانعان ميتينگى وتپەي قالعان. عابيت مۇسىرەپوۆ بيلياردتى وتە جاقسى ويناعان جانە پرەفەرانس ويناۋدىڭ شەبەرى بولعان. مۋزەيدەگى تاعى ءبىر جاڭالىق: ادەبي زالدا عابەڭنىڭ ءوزى ءسۇيىپ تىڭداعان «گاككۋ», «سەگىز اياق», «اتامەكەن», «جۇبايلار جىرى», «قىز–قاراعاي», «تاۋ ىشىندە», ت.ب. اندەر مەن قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيى ورىندالىپ تۇرادى. بۇل اۋەندەردى جازۋشىمەن بىرگە تىڭداعانداي كۇي كەشەسىز.
*سۋرەتكەر تۋرالى ءسوز. «ۇلپان» – عابەڭنىڭ تراگەدياسى. «ۇلپان» – قازاقتىڭ تراگەدياسى. ومىردەگى ەسەنەي انانداي بولعان ەكەن, مىنانداي بولعان ەكەن. ومىردەگى ۇلپان اناڭداي بولعان ەكەن دەگەن اڭگىمەنى كوپ ەستيمىن. وندا مەنىڭ شارۋام جوق. مەنىڭ قابىلداعانىم – عابەڭنىڭ ۇلپانى. مەنىڭ قابىلداعانىم – عابەڭنىڭ ەسەنەيى. مەنىڭ قابىلداعانىم – عابەڭ ساناسىندا سومدالعان قازاق دالاسىنىڭ مىڭ قۇبىلعان سۇلۋ سۋرەتى. مەنىڭ قابىلداعانىم – عابەڭە عانا ءتان ءمولدىر يۋمور...» اكىم تارازي. «...ولەڭدەر وقىدىم. كەتەردە ماعان قالام سىيلادى (التىن قالام). قارت قارتايعان ەكەن. بۇكىل ۇيدە جالعىز ءوزى وتىرعانى قاتتى اسەر ەتتى ماعان... كابينەتى جۇپىنى, جازۋ ستولى ءتىپتى جۇپىنى, باسى ارتىق دۇنيەلەر, الەمىش-جالامىشتار جوق. ۇزىندى-قىسقالى, ءبىر تۇستەس, ۇشكىر ۇشتالعان قارا قارىنداشتار. تىلدەي پاراققا ارابشا جازىپ تاستاپتى, جاڭادان جازىلعان, ءسىرا. قوراپقا سالعان ەكى مىلتىعى تۇر. كىرەبەرىستە ساياتشىنىڭ ساۋىت-سايماندارى. رەتىن تاۋىپ, وزىمەن ۇزاعىراق سويلەسەر مە ەدى؟ ءبىراز بىرگە بولىپ, دوستاسار ما ەدى؟ ءتاڭىرىم-اي, بۇلار دەگەن اياعىن ۇزەڭگىگە سالىپ تۇرعان ادامدار عوي...». مۇقاعالي ماقاتاەۆ, («كۇندەلىكتەن». 17 ناۋرىز 1973 جىل).
مەموريالدىق بولىمدەگى جازۋشىنىڭ جۇمىس كابينەتى مەن قوناق بولمەسى سول بۇرىنعى قالپىندا. ونداعى زاتتار مان مۇكاممال-م ۇلىكتەرگە شاڭ تيگىزبەي ساقتاۋدىڭ ءبىر سىرى – ارقايسىسى تۋرالى قوزعالار اڭگىمە, شەرتىلەر سىر ۇلى جازۋشىنىڭ ءفاني جالعانداعى تىرلىك تىنىسىنا قاتىستى: جازۋ ۇستەلىنىڭ ۇستىندەگى سياساۋىت, قالام, قارىنداشتار, كوزاينەك, مۇشتىك, كىتاپتار, قولجازبالار... «مۇسىرەپوۆ حاتحاناسى – پيسموتەكا مۋسرەپوۆا» اتتى جيناقتى (كولەمى 25 ب.ت., 300-دەن اسا حاتتار ەنگەن) بيىل جارىققا شىعاردىق. كوپتەن بەرى قوماقتى «عابيت مۇسىرەپوۆ» اتتى تۇلعالىق ەنتسيكلوپەديانى ازىرلەۋدەمىز.
عابيت مۇسىرەپوۆ – قازاق وقىرماندارى ءۇشىن وقىلىپ بىتپەگەن, وقىلعان سايىن تىلسىمىنا تارتا تۇسەتىن عاجايىپ سۋرەتكەرلىك الەم!
ادىلعازى قايىربەكوۆ,
س.مۇقانوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەي كەشەنى جەتەكشىسى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
