قۇجاتتا ءتۇرلى باعىتتار قاراستىرىلادى. ونىڭ ىشىندە, ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ىلگەرىلەتۋ, بىرلەسۋ بوستاندىعىنا قۇقىق, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدارعا قاتىستى ادام قۇقىقتارى, قىلمىستىق سوت تورەلىگى سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى بار.
جارلىق 2021 جىلعى ماۋسىمدا قابىلدانعان «جول كارتاسىنا» سايكەس ۇكىمەت جۇمىسىنىڭ جاڭا باعىتتارىمەن ءىس جۇزىندە تولىقتىرىلادى. بىلتىر پرەزيدەنت قول قويعان جارلىق زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ۇكىمەتتىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جۇمىسىنىڭ جاڭا قوسىمشا باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. بۇل ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ كەپىلدىگى زاڭدى, قولدانىستاعى قۇقىقتىق قۇرالداردى جەتىلدىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس دەگەندى بىلدىرەدى.
زاڭ ۇستەمدىگى تۇجىرىمداماسى ەشكىمنىڭ زاڭنان جوعارى بولا المايتىندىعىن, زاڭ الدىندا ءبارى تەڭ ەكەنىن ايقىندايدى. ەشكىمدى زاڭدا بەلگىلەنبەگەن تارتىپپەن جازالاۋعا بولمايدى, ياعني زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىك – ادام قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋ ءۇشىن قاجەت ءوزارا بايلانىستى ەكى تالاپ.
مىسالى, وتكەن جىلى جەلتوقساندا پارلامەنت مەديتسينالىق قىزمەتتى قىلمىستىق اتقارۋدان ازاماتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە بەرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. ياعني قاماۋدا وتىرعان ادامدارعا جازاسىن وتەپ جاتقان مەكەمە اكىمشىلىگىنىڭ شەشىمىنە قاراماستان, ازاماتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە قول جەتكىزۋ قامتاماسىز ەتىلدى. سونىمەن بىرگە, ادامعا ارنايى كۇتىم مەن ەمدەۋ قاجەت بولاتىن جاعدايلار بار. الايدا سوتتار قاماۋداعىلاردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋدان نەمەسە قاماۋعا الۋدى باس بوستاندىعىن شەكتەۋدىڭ بالاما شارالارىنا اۋىستىرۋدان باس تارتادى. سوندىقتان بۇل جەردە مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى ايتۋ جەتكىلىكسىز, الدىمەن ءادىل جانە زاڭدى شەشىم قابىلداۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا ازاماتتار مەن قوعام وكىلدەرىنىڭ ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ءجيى ارىز-شاعىم جاسايتىنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ال جارلىقتا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى باعىتتارىنىڭ ىشىندە ايەلدەردى كەمسىتۋشىلىكتى جويۋ ماسەلەسى دە ايتىلعان. ايەلدەر تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا سەنىمدى قارسى تۇرۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ولاردىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە ءتيىسپىز. ويتكەنى جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى جازالاۋمەن ەشنارسە وندىمەيدى. الدىمەن قىز-كەلىنشەكتەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ ارقىلى ەسكەرتۋ جاساۋ كەرەك. بۇدان بولەك, مەملەكەتتى باسقارۋعا قاتىسۋعا تەڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋ ءۇشىن وسال توپتارعا پارلامەنت دەڭگەيىندە كۆوتالاۋ تەتىگىن بەلگىلەۋ جەتكىلىكسىز. سوندىقتان جەرگىلىكتى دەڭگەيدە تەڭ جانە ءادىل قول جەتكىزۋ مەن ىنتالاندىرۋ قۇرالدارى ساياساتىن ىلگەرىلەتۋ قاجەت.
قۇجاتتا ايتىلعان تاعى ءبىر باعىت – بىرىگۋ بوستاندىعىنا بايلانىستى. بۇگىندە قازاقستاندا 22 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. الايدا سان ساپا كورسەتكىشىنە ساي ەمەس. بىزگە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قۇرۋدىڭ جانە ولاردىڭ قىزمەتىن توقتاتۋدىڭ يكەمدى جۇيەسى كەرەك. مەملەكەتتىك قولداۋ مەن گرانتتىق كومەككە قول جەتكىزۋ قۇزىرەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ ايقىن ءارى ادال باسەكەلەستىگىن ەنگىزىپ, سۇرانىسقا يە ۇزاقمەرزىمدى جانە ءونىمدى جوبالار قۇرۋ قاجەت.
سونداي-اق, جارلىقتا ايقىندالعان باسىم باعىتتىڭ ءبىرى – قىلمىستىق سوت تورەلىگى جانە ازاپتاۋلار مەن قاتىگەزدىكپەن قاراۋدىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ دەپ اتالدى. بۇل ماسەلە اسىرەسە, قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى ۇستاۋ مەن تەرگەۋدىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن ادىستەرى تۋرالى حابارلامالاردان كەيىن وتكىر بولىپ تۇر. كونستيتۋتسيانىڭ 17-بابىندا «ەشكىمدى ازاپتاۋعا, وعان زورلىق-زومبىلىق جاساۋعا, باسقاداي قاتىگەزدىك نەمەسە ادامدىق قادىر-قاسيەتىن قورلايتىنداي ءجابىر كورسەتۋگە نە جازالاۋعا بولمايدى» دەپ جازىلعان. مەملەكەت ارقاشان حالىقارالىق دەڭگەيدە ازاپتاۋعا مۇلدەم توزبەۋشىلىك ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى وقيعالار بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن تاعى ءبىر رەت كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان, پروكۋراتۋراعا تەرگەۋ فۋنكتسياسىن بەرۋدەن بولەك, مۇنداي زاڭسىزدىقتاردى تەرگەۋ ادىستەمەسى قايتا قارالۋى كەرەك دەپ سانايمىن. ازاپتاۋعا جول بەرەتىندەر جازانىڭ ءسوزسىز جانە قاتال بولاتىنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس. سوڭعى ءۇش جىلدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە جۇگىنگەن حالىقتىڭ كوبى قىلمىستىق جازانى ورىنداۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن ءجيى كوتەرەدى. ەكىنشى ساناتتا – ازاپتاۋلار مەن قاتىگەز قارىم-قاتىناستىڭ وزگە دە تۇرلەرىن قولدانۋ تۇرسا, سوت تورەلىگىنە جەتكىلىكسىز نەمەسە تولىق ەمەس قول جەتكىزۋ ماسەلەسى دە ءجيى ايتىلادى. كونستيتۋتسيا كەپىلدىك بەرگەن ادام قۇقىقتارى ناقتى ومىردە ساقتالىپ, قورعالۋعا ءتيىس. سول سەبەپتى قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرعان ءجون. ول ءۇشىن مونيتورينگتەۋ جانە باعالاۋ بويىنشا ءتيىمسىز قۇقىق قورعاۋ قۇرالدارىن قايتا قارايتىن مەملەكەتتىك ءتاسىلدى قولدانعان دۇرىس.
ەلۆيرا ءازىموۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل
