قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋدان تابىس تابۋ بەلگىلەرى بار بانك وپەراتسيالارىن انىقتاۋ ماقساتىندا ونىڭ ولشەمشارتتارىن بەلگىلەپ, «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پورتالىندا كوپشىلىكتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنعان ەدى. بۇل تالقىلاۋ بيىلعى اقپان ايىنان بەرى جۇرگىزىلدى. ولشەمشارتتار ەكى ايدىڭ ىشىندە ءپىسىپ-جەتىلىپ, ابدەن ەلەكتەن ءوتتى دەۋگە بولادى. بۇگىندە وسىعان قاتىستى قارجى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعى شىقتى. بىراق بۇل بارلىق جەكە تۇلعانىڭ شوتى باقىلاۋعا الىندى دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلە – باسقادا. بىراق حالىقتىڭ كۇمانداناتىن دا ءجونى بار.
اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق, دۇنيە ءجۇزىن دۇرلىكتىرگەن كوروناۆيرۋس كەزىندە حالىقتىڭ تسيفرلى ساۋاتتىلىعى كۇرت ارتقانى بەلگىلى. ءتىپتى ۇكىمەت قابىلداعان تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءوزى مۇنداي تابىسقا جەتكىزە الماعان ەدى. حالىق ەشقايدا شىعا الماي, ۇيىندە ءجىپسىز بايلانعاننان كەيىن ونلاين قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىس كۇرت ارتتى. ەل دە جاعدايعا قاراي بەيىمدەلىپ, ۇيدە وتىرىپ-اق ءبىرتالاي قۇجاتتى رەسىمدەۋگە كوشتى.
ەشقانداي بانك كارتاسىن ۇستاپ كورمەگەن, بانكتە جەكە شوتى بولماعان تۇرعىنداردىڭ ءوزى وسى كەزەڭدە جاپپاي بانك كارتاسى جۇيەسىنە قول جەتكىزدى. سونداي-اق بۇرىن قولما-قول ساۋدا جاساعاندى ءتاۋىر كورگەن جۇرتشىلىق ينتەرنەت ارقىلى تولەم جاساۋ ءتيىمدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدى.
وسىلايشا, ءموبيلدى تولەم جۇيەسى دە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جىلدامدىقپەن دامىدى. ال قولما-قول اقشاسىز تولەمدەر كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ قىسقارۋىنا دا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. وسى ۇرىمتال ءساتتى قالت جىبەرمەگەن ۇكىمەت كاسىپكەرلەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارىن دا باقىلاۋعا الىپ, تۇتىنۋشىلاردان تۇسەتىن اقشا اۋدارىمدارىن فيسكالداندىرۋ ماسەلەسىن شەشە قويدى. بىلتىر جىلدىڭ باسىنەن بەرى قوزعالعان بۇل ماسەلەنى حالىق باسىندا كۇمانمەن قابىلداپ, جەكە تۇلعالاردىڭ ءموبيلدى اۋدارىمدارىنا دا سالىق سالىنادى دەپ ءتۇسىندى. بىراق ءتيىستى ۆەدومستۆو وكىلدەرى موبيلدىك بانك قوسىمشالارى ارقىلى اقشا اۋدارعان قاراپايىم قازاقستاندىقتارعا سالىق سالىنبايدى, وزگەرىس تەك كاسىپكەرلەرگە عانا قاتىستى ەكەنىن مالىمدەدى.
اراداعى ءبىر جىلداي ۋاقىت ىشىندە ەندى جەكە تۇلعالاردىڭ ءموبيلدى اۋدارىمدارىنا قاتىستى ءسوز قوزعالا باستادى. كاسىپكەرلەردىڭ شوتىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن قاراپايىم حالىقتىڭ كۇماندانۋى دا ورىندى.
مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ جاقىندا تاراتقان حابارلاماسىندا كاسىپكەرلىك قىزمەتكە ارنالماعان شوتتاردى پايدالانىپ, تابىس الۋ بەلگىلەرىن انىقتايتىن ولشەمشارتتار بەلگىلەنگەنى ايتىلدى. قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرسەك, كەيبىر كاسىپكەرلەر تابىسىن جاسىرىپ, جەكە تۇلعا رەتىندە شوت اشىپ, ءموبيلدى اۋدارىمدار قابىلداۋى مۇمكىن. بۇعان باستى سەبەپ – جەكە تۇلعالاردىڭ ءموبيلدى اۋدارىمدارىنا سالىق سالىنبايتىنى جانە باقىلاۋعا الىنبايتىنى. سوندىقتان سالىق ورگاندارى ءبىر ادامنىڭ كۇن سايىن بىرنەشە ادامنان اۋدارىمداردى ۇزاق ۋاقىت بويى قابىلداۋىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتىڭ بەلگىسى رەتىندە قاراستىرماق. ونى انىقتاۋ مىناداي ولشەمشارتپەن جۇرگىزىلەدى: ەگەر ءبىر جەكە تۇلعانىڭ شوتىنا قاتارىنان كۇنتىزبەلىك 3 ايدىڭ ىشىندە 100 جانە ودان دا كوپ ءارتۇرلى ادامنان اقشا اۋدارىلسا, وندا بۇل «كاسىپكەرلىك قىزمەتتەن تابىس تابۋ بەلگىسى بار» بولىپ سانالادى. دەمەك, ءسىزدىڭ ءموبيلدى قوسىمشاڭىزعا كۇنىنە كەمى ەكى ءارتۇرلى ادام اقشا اۋدارسا جانە بۇل ءۇش اي قاتارىنان جالعاسسا, وندا ءسىز جاسىرىن تۇردە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەن ادام بولىپ شىعاسىز. وندا مەملەكەتكە سالىق تولەۋگە تۋرا كەلەدى. ءتىپتى ايىپپۇل قاراستىرىلۋى دا مۇمكىن.
بىراق بۇل ولشەمشارتقا بولا الاڭداۋعا نەگىز جوق. ويتكەنى سالىق ورگاندارى وزدەرى بۇل قىزمەتتى باقىلاۋىنا المايدى. ولارعا مالىمەتتى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بەرەدى جانە دەرەكتەردى بانكتەر سالىق ورگاندارىنا ءدال قازىر ۇستاتقالى تۇرعان جوق. سالىق كودەكسى شەڭبەرىندە قولدا بار ساناتتاردى تولىقتىرا وتىرىپ, 2025 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرماقشى: I كەزەڭ بويىنشا (2022 جىلعى 1 قاڭتاردان 2023 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن) الدىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامدار مەن ولاردىڭ جۇبايلارىنىڭ اقشا اۋدارىمدارى باقىلانىپ, ونداعى مالىمەتتەر سالىق ورگاندارىنا جىبەرىلەدى. II كەزەڭدە (2023 جىلعى 1 قاڭتاردان 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن) بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ جۇبايلارى, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جۇمىسكەرلەرى مەن ولاردىڭ جۇبايلارى بويىنشا مالىمەتتەر بەرىلەدى; III كەزەڭ (2024 جىلعى 1 قاڭتاردان 2025 جىلعى
1 قاڭتارعا دەيىن) زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسشىلارى, قۇرىلتايشىلارى (قاتىسۋشىلارى) جانە ولاردىڭ جۇبايلارى, دارا كاسىپكەرلەر جانە ولاردىڭ جۇبايلارى تۋرالى ماعلۇماتتار الىنادى.
ال ءتورتىنشى كەزەڭدە (01.01.2025 ج. باستاپ) حالىقتىڭ قالعان ساناتتارى بويىنشا دەرەكتەر انىقتالادى. «بۇل بۇيرىقتىڭ جەكە تۇلعالاردىڭ, ادال سالىق تولەۋشىلەردىڭ جەكە اۋدارىمدارىنا قاتىسى جوق جانە كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنداعى نورمالاردى ساقتاۋعا جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان», دەلىنگەن مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ حابارلاماسىندا.
