سۇگىر جىراۋ ۇرپاقتارى باس قوستى

«اۋىلعا دا سۇگىر كەلدى دەپ» باستالاتىن سۇگىر جىراۋدىڭ تولعاۋ تەرمەسى قازاقتىڭ كەڭ جازيرا دالاسىنان اسىپ, مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدەردىڭ ونەر تىڭدارماندارىن ەرىكسىز مويىنداتقانىن ەل-جۇرت ءالى ۇمىتا قويعان جوق. ال, بۇل تەرمەنىڭ اۆتورى – سۇگىر بەگەندىك ۇلىنىڭ ءومىر جولىن, قيلى تاعدىرىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. سۇگىر جىراۋ – ءالى زەرتتەلمەگەن تىڭ تاقىرىپ. ونىڭ ءومىر جولىن ءبىر ماقالاعا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى جىراۋدىڭ ومىرىنە قىسقاشا توقتالىپ وتەلىك. سۇگىر بەگەندىك ۇلى ماڭعىس­تاۋدىڭ قاراتاۋىنداعى وگىز ورەۋ­لى جەرىندە 1894 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. سۇگىردىڭ اكەسى بەگەندىك ەكى رەت قاجىعا بارعان ءدىندار, قاسيەتتى كىسى بولعان. سۇگىر العاش 16 جاسىندا قولىنا دومبىرا الىپ, القاعا ءتۇسىپ ەلگە تانىلعان. 1910-1930 جىلداردىڭ اراسىندا ماڭعىستاۋدىڭ جيىن-توي, استارىنىڭ كوركىنە اينالعان. بۇل ۋاقىت ونەرىنىڭ ەڭ ءبىر شارىقتاۋ كەزەڭى بولدى. 1930 جىلعى كەڭەستىك قىزىل قىرعىندا تۋعان جەرى ماڭ­عىستاۋدان ەرىكسىز كوشكەن. 1930-1968 جىلدار اراسىنداعى 38 جىل ءومىرىن تۇرىكمەن, وزبەك, قاراقالپاق جەرىندە وتكىزگەن. سۇگىر قايدا جۇرسە دە قازاقتىڭ ونە­رىن وزگەلەرگە مويىنداتا بىلگەن. 1968 جىلى قاسيەتتى تۋعان جەرى ماڭ­عىستاۋعا كوشىپ كەلىپ, 1974 جىلى 80 جاسىندا تۋعان توپىراعىندا دۇنيەدەن وزدى. اتاقتى جىراۋدى ەل جۇرتى تۇگەل جيىلىپ قاسيەتتى «شوپان اتا» قاۋىمىنا جەرلەدى. قازاق جىراۋلارىنىڭ سوڭ­عى تۇياقتارىنىڭ ءبىرى – سۇگىر بەگەندىك ۇلى دەسەك, ارتىق ايتقان­دىق بولماس ەدى. جىراۋ اتا «قى­­­رىمنىڭ قىرىق باتىرى» داستانىنان باستاپ, ابىل, نۇرىم, اقتان, قاشاعان, ابۋباكىر, ارالباي, ت.ب. اقىن-جىراۋلاردىڭ ارتىندا قالعان مول مۇرالارىن بۇگىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ جەتكىزىپ كەتتى. جىراۋدىڭ جىرلارى, سان قۇبىلعان سازدارى تىڭدارماندارىن ەرىكسىز باۋراپ الىپ, شابىتتاندىرا تۇسەدى. ارتىندا وسىنشاما مول رۋحاني قازىنا قالدىرعان سۇگىر اتاعا ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. ءبىز, سۇگىر اتانىڭ جىر-تەر­­مەلەرىن, كۇيلەرىن, قولجازبالارىن, ءۇن تاسپالارىن تولىق جيناقتاپ, ەلگە تانىتىپ ءجۇرمىز بە؟ جىراۋ اتاعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوڭىل ءبولىندى مە؟ سۇگىردىڭ 12 ءتۇرلى ما­قام سازى تۇگەندەلدى مە؟ ساۋال كوپ, جاۋاپ ازداۋ بولىپ تۇر. بيىل سۇگىر جىراۋدىڭ تۋعانىنا 120 جىل بولسا, دۇنيەدەن وتكەنىنە 40 جىل تولىپ وتىر. بۇل داتانى ەسكەرمەسەك, ەلەۋسىز قالدىرساق ەلدىگىمىزگە سىن, ازاماتتىعىمىزعا ءمىن, ارۋاققا قيانات بولار ەدى. ارينە, سۇگىر جىراۋ ەسكەرۋسىز قالاتىن تۇلعا ەمەس. جاقىندا ماڭ­عىستاۋدىڭ كارى شاڭىراعى شەت­پە كەنتىندە جىراۋدىڭ ۇرپاق­تارى, ەسكەلدى اۋىلىنىڭ بەلدى ازا­ماتتارى اقمۇرات سۇيەۋوۆ, قىر­لى­بەك وتەتىلەۋوۆ باستاماسىمەن ۇيىم­داستىرۋ جيىنى ءوتتى. باس قوسۋعا ەسكەلدى اۋىلىنىڭ اقساقالدارى, ەل ازاماتتارى جينالىپ, ورتاق ءپاتۋا جاساستى. سۇگىر جىراۋدىڭ 120 جىلدىق مەرەيتو­يىن قىركۇيەك ايىندا وتكىزۋ جوس­پارلاندى. مەرەكەلىك شارانى وتكىزۋگە حالىق, ۇكىمەت, جى­راۋ­دىڭ ۇرپاقتارى بولىپ اتسا­لىسۋ كەرەك دەستى. ءبىرىنشى – سۇگىر جىراۋ­دىڭ اتىنا قور قۇرۋ. ەكىن­شىدەن, ونىڭ ەل ىشىندەگى, مۇرا­عاتتا­عى قول­جاز­بالارىن جيناقتاپ, جىراۋ­دىڭ ءۇنتاسپالارىن قالپىنا كەلتى­رىپ, باسقا دا جادىگەرلەرىنىڭ كوشىر­مە­سىن جاساپ, مۇراجايلارعا تاپسىرۋ. ۇشىنشىدەن, اۋىلدىق, اۋدان­دىق, وبلىستىق دەڭگەيدە سۇگىر جىراۋ اتىنداعى جىرشى, تەرمە­شىلەردىڭ, جازبا, ايتىس اقىن­داردىڭ جارىسىن وتكىزۋ. تورتىنشىدەن, تەلەديدار, باس­پاسوز ارقىلى جىراۋدىڭ ونەرىن, ءومىر جولىن ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. ۇيىمداستىرۋ القاسى بۇدان دا باسقا ءىس-شارالار ءجونىن­دە اقىلداستى. جيىننىڭ قورى­­­تىن­دىسىن ەلگە بەلگىلى حالىق شەجى­رەشىسى, ماڭعىستاۋدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى جەتىباي جىلقىشى ۇلى  بىلايشا تۇيىندەدى: «سۇگىر بەگەن­دىك ۇلى – تەك ماڭعىستاۋدىڭ جىراۋى عانا ەمەس, بەرىسى قازاق­تىڭ, ارىسى التى الاشتىڭ ماقتا­نىشىنا اينالعان تاريحي تۇلعا. بۇل شارانى مينيسترلىكتەن باستاپ, وبلىس, قالا, اۋدان اكىمدەرى قوستاپ, كەڭ دەڭگەيدە وتكىزۋ كەرەك», دەپ اق تىلەگىن ايتىپ, باتا جاسادى. ينشاللا, اقساقالدىڭ اق باتاسى قابىل بولعاي! قۋانىش جانىبەك ۇلى. ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى.