ءاننىڭ تۋىن اۋەلەتكەن انۋاربەك

بيىل اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميا­لىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەنىنە سەكسەن جىل بولدى. بۇل تەاتر ساحناسىنىڭ وركەندەۋ جولى تالاي ۇلت ونەرى مايتالماندارىنىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستا ءوربىدى. اعىمداعى جىلى وسى تەاتر­دى العاش قۇرىسقان ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى, وپەرا ساح­ناسىنىڭ ءدۇلدۇل ءانشىسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى (1947), كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى ءانۋار­بەك ۇمبەتباەۆتىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 100 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ ۇلكەن ساحناعا قادامى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا قۇرىلعان مۋزىكا ستۋدياسىنان باستاۋ الدى. بۇل كەزەڭدە, حالىق باسىنا تۇسكەن ۇلكەن ناۋبەتپەن قاتار (قازاق دالاسىن قان جىلاتقان اشارشىلىق, العاشقى ينتەلليگەنتسيا قۋعىن-سۇرگىنى), استانادا قازاق كوركەمونەرىنىڭ سان الۋان سالاسىن وركەندەتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, كۇردەلى مۋزىكالىق-ساحنالىق تىڭ جانرلار جازىلىپ, جاس ۇجىمدار ۇيىسىپ جاتتى. مۋزىكا ستۋدياسىنىڭ العاشقى قۇرامىندا قازاققا بۇرىننان تانىس, انشىلىك قابىلەتى جوعارى ونەرپازدار توبى بولدى. ولار تەمىربولات ارعىمباەۆ, ابدوللا ايتباكين, انۋاربەك ۇمبەتباەۆ, جامال وماروۆا, نۇعىمان ابىشەۆ سياقتى تۋما دارىندار ەدى. سونىمەن بىرگە, دراما تەاترى كادرلارىنان كۇلاش بايسەيىتوۆا, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ سىندى مۋزىكا شەبەرلەرى وسى كيەلى شاڭىراققا قىزمەتكە اۋىسقاندا ءبارى دە تاجىريبەلى ەدى. بۇل ۇجىمنىڭ وركەندەۋىنە ادەبيەت پەن بي, مۋزىكا مەن بەينەلەۋ, ورىنداۋشىلىق سالالارىنان رەجيسسەر جۇمات شانين, ءبيشى شارا جيەنقۇلوۆا, ءانشى ماناربەك ەرجانوۆ, سۋرەتشى ا.نەناشەۆ, جازۋشىلار م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, س.مۇقانوۆ, ب.مايلين, كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكي سەكىلدى ءدۇيىم دۇلدۇلدەر اتسالىستى. ە.برۋسيلوۆسكي تۇڭعىش قازاق وپەراسى «قىز جىبەكتى» جازىپ, بۇل قويىلىم 1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ادەبيەتى جانە ونەر ونكۇندىگىندە جوعارى باعا الدى. وداقتىڭ باس قالاسىنان رۋحتانىپ, شابىتتانىپ ورالعان انشىلەر, ارنايى كاسىبي بىلىمدەرى بولماسا دا تەاتردىڭ وپەرالىق رەپەرتۋارىن قۇرۋعا قىزۋ كىرىستى. بۇل باعىتتا ەڭبەك ەتكەن ب.دوسىمجانوۆ, ءا.ۇمبەت­باەۆ, ريشات جانە ءمۇسىلىم ابدۋلليندەر, ش.بەي­سەكوۆا, ك.كەنجەتاەۆ, م.تولەباەۆ, ت.ب. تۇلعالار­دىڭ ارقاسىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا تەاتر رەپەرتۋارىندا 9 قازاق, 22 ورىس, وزگە ۇلتتار جانە ەۋروپا وپەرالارى, 6 بالەتتىك (ونىڭ ەكەۋى قازاق) قويىلىمدار بولدى. وسى ورتادا ايانباي ەڭبەك ەتكەن كورنەكتى ءارتىستىڭ ءبىرى – ليريكا-درامالىق تەنور انۋاربەك ۇمبەتباەۆ ەدى. ول بۇرىنعى ۆەرنىي قالاسىندا, قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى بەيسەمباي قولى قىسقا بولسا دا, جوق دەپ مۇڭايمايتىن ساۋىققوي, بويىندا اقىندىعىمەن قوسا انشىلىگى باسىم جان بولعان. انۋاربەك اكەسىنىڭ ءان سالعانىن بالا كۇنىنەن ەستىپ, حالىق مۋزىكاسىنا قۇلاعىنىڭ قۇرىشى قانىپ, ونەرگە اۋەس بولىپ وسەدى. قارشاداي بالا مەكتەپتە جۇرگەن كەزدەن-اق ۇيىرمەلەرگە قاتىناسىپ, ءجاسوسپىرىم انشىلەر قاتارىنا قوسىلادى. انۋاربەك بەيسەمباي ۇلى ۇمبەتباەۆ 1929 جىلى الماتىداعى تەاتر ستۋدياسى اشىلعان كەزدە ساحناعا شىعىپ, ءان سالا باستايدى. بۇنىمەن بىرگە ول جاڭادان جۇمىس باستاعان راديو ستۋدياسىندا العاشقى ورىنداۋشى دا بولادى. ونىڭ شىرقاعان تالاي اندەرى مەن رومانس­تارى, اريالارى, قازاق, ورىس, ەۋروپا وپەرالارىنىڭ ۆوكالدىق پارتيالارى قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» قازىر ساقتاۋلى. قايتالانباس ماقپالداي قويۋ حالىقتىق ۇنىمەن ايتقان «اققۇم», «قاراكوز», «بۋرىلتاي», «باياناۋىل», «اعاش اياق», «قاراتورعاي» سياقتى ليريكالىق, كەڭ تىنىستى اندەر ونىڭ دارا تالانت ەكەنىن تانىتتى. جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت راديودان اندەرى ۇزدىكسىز بەرىلىپ كەلگەن ۇمبەتباەۆتىڭ ەسىمىن ميلليونداعان تىڭداۋشىلار زور قۇرمەتپەن اتاپ, ءىلتيپاتتارىن ءبىلدىرىپ وتىرعان. ول ونەر جولىندا قابىلەتىن دامىتىپ, شىڭداي ءجۇرىپ بۇرىنعى لەنينگرادتا ءبىلىم الادى. 1937 جىلعا دەيىن كەڭەس اسكەرى قاتارىندا ءجۇرىپ, قازاقتىڭ اتتى اسكەر پولكىنىڭ ءانسامبلىن باسقارادى. اسكەردەن ورالعاننان كەيىن ول جانى قالاعان ونەر سالاسىنا ءبىر­جولا بەت بۇردى. 1937 جىلى وپەرا تەاترىنا قىزمەتكە ورنالاسىپ, مۇنداعى اكتەرلەر دايىندايتىن ستۋديادا ا.كۋرگانوۆتىڭ سىنىبىندا ءتالىم-تاربيە الادى. ول قىرىققا جۋىق وپەرادا ءارتۇرلى مۋزىكالىق بەينەلەر جاساپ, كورەرمەننىڭ سۇيىكتى ارتىسىنە اينالادى. م.تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان-ساراسىندا» – ءبىرجان, ا.جۇبانوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «اباي» وپەرا­سىندا – ايدار, «تولەگەن توقتاروۆىندا» – تولەگەن, ە.برۋ­سيلوۆسكيدىڭ «ەر تارعىنىندا» – تارعىن, «جال­بىردا» – قايراقباي, «دۋدا­رايدا» دۋمان پارتيا­لارىن ورىنداپ, ۇلتتىق وپەرا ونەرىنىڭ ءوسىپ, وركەن­دەۋىنە مول ۇلەسىن قوسادى. بۇل پارتيالار ءا.ۇمبەت­باەۆ ورىنداۋىندا ۇمىتىلماس مۇرا بولىپ قالدى. 1944 جىلى تاشكەنتتە وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ادەبيەتى جانە كوركەمونەر ونكۇندىگىنە «اباي» وپەراسىنىڭ اريالارىن, ۆوكالدىق ۇزىندىلەر ورىنداعان ك.بايسەيىتوۆا, ر.ابدۋللين, ءا.ۇمبەتباەۆ ونەرى وتە جوعارى باعالانادى. ول بىشكەك, ماسكەۋ قالالارىندا وتكەن كونتسەرتتەرگە, ونەر ونكۇندىكتەرىنە قاتىسىپ, الەم مەملە­كەتتەرىن ارالاپ قازاق مۋزىكاسىن ءار قىرىنان ناسيحاتتادى. ءا.ۇمبەتباەۆ تۋرالى مۋزىكاتانۋشى عالىم, پروفەسسور س.كۇزەمباي بىلاي دەيدى: «كوپتەگەن ۇلتتىق مۋزىكا مايتالماندارىنىڭ ساحناداعى تاعدىرى ءالى كوز الدىمىزدا. ءوز دارەجەسىندە ەسىمى اتالماي جۇرگەن ءىرى ونەر تۇلعاسىنىڭ ءبىرى – انۋاربەك ۇمبەتباەۆ داۋىس مۇمكىنشىلىگى زور, سيرەك ۇشىراساتىن, قايتالانباس تەمبر بولدى. ونىڭ شىعارماشىلىق بەينەسى جان-جاقتى – وپەرا ءانشىسى, ديكتور, اكتەرلىك شەبەرلىكتەرىمەن جىمداسىپ جاتىر. ءوزى سۇلۋ ادام بولاتىن. ءجۇرىس-تۇرىسى, مانەرى, داۋسى قانداي اسەم بولسا, سونداي سۇلۋ دا ماعىنالى ءومىر ءسۇردى». ءيا, ونىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى ق.قوجامياروۆتىڭ «نازۋگۋمىندا» – باقي, ج.بيزەنىڭ «كارمەنىندە» – حوسە, دج.ءپۋچچينيدىڭ «چيو-چيو سانىندا» – پينكەرتون, «توس­­كاسىندا» – كاۆارادوسسي, ن.گ.جيگانوۆتىڭ «التىن شا­شىن­­دا» – دجەك, پ.ي.چايكوۆسكيدىڭ «قارعانىڭ ماتكەسىندە» – گەر­مان, م.ماگوماەۆتىڭ «نارگيز» وپەراسىندا – ال­زار, ۋ.گاد­جيبەكوۆتىڭ «ارشىن مال الان» كومە­دياسىندا اسكەر رولدەرىن ءار حالىقتىڭ وزىنە ءتان سالت-سا­ناسىن تولىق ساقتاي وتىرىپ سومدادى. ءانشىنىڭ بۇل وپە­رالارداعى شەبەرلىك شىڭىنا شىققان بەينەلەر تۋرا­لى زامانداس ارىپتەستەرى, مۋزىكاتانۋشى ماماندار: «جوعا­رى كوركەمدىك دارەجەگە جەتكەن ءانشى-اكتەر» دەپ باعالادى. ءانشى ءۇشىن جوعارىداعى ءىرى مۋزىكالىق-ساحنالىق تۋىندىلاردىڭ اراسىنان م.تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان – سارا» وپەراسىنداعى ءبىرجان وبرازىنىڭ شوقتىعى بيىك بولدى. بۇگىندە قازاق جازبا كاسىبي مۋزىكاسىنىڭ جاۋھارلارى قاتارىنان سانالاتىن وسى وپەرا العاش رەت ساحناعا قويىلعاندا باستى ءرول انۋاربەككە بەرىلەدى. قويىلىم تۋرالى اكادەميك ا.جۇبانوۆ ماقالاسىندا: «ۇمبەتباەۆ كەشەگى كۇندە ءاننىڭ تۋىن اسپانعا كوتەرگەن ءبىرجاننىڭ وبرازىن ەستە قالارلىقتاي ەتىپ جاسادى. ونىڭ ساسپايتىن سابىرلى مىنەزى, قاۋىپتەن سەسكەنبەيتىن ەرلىگى, حالقىنا دەگەن ماحابباتى, ساراعا ارنالعان ادامشىلىق جۇرەگى, مەيىرىمدى انا الدىنداعى بالالىق مىنەزدى كىشىپەيىلدىلىگى, باي-مولدالارعا دەگەن وتكىر مۋزىكالىق ءۇندى ءتىلى – ءبارى دە ونىڭ ورىنداۋىندا ادەمى بەرىلدى», – دەپ جازدى. قۇرمانبەك جانداربەكوۆ ساحنالاعان «ءبىرجان – سارا» 1949 جىلى كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولادى. بۇل مارتەبەلى سىيلىقتى م.تولەباەۆ – مۋزىكاسى ءۇشىن, ق.جانداربەكوۆ – رەجيسسەرلىگى ءۇشىن, ا.نەناشەۆ – سپەكتاكلدى كوركەم بەزەندىرگەنى ءۇشىن الدى. سونىمەن بىرگە, باستى پارتيالاردى ويناعان ءبىرجان – ءا.ۇمبەتباەۆ پەن ب.دوسىمجانوۆ, سارانى بەينەلەگەن ك.بايسەيىتوۆا مەن ش.بەيسەكوۆا دا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى. بۇگىندە كوزىن كورە قالعان ارىپتەستەرى ءا.ۇمبەتباەۆتىڭ كەلبەتى دە, ءتۇرى دە, داۋىس تەمبرىنىڭ ادەمىلىگى دە – ءبارى-ءبارى حالىق ۇعىمىنداعى ءانشى-ازامات, ادال, اقجارقىن ءبىرجان سالعا قاتتى ۇقسايتىن ەدى دەپ ەسكە الادى. سپەكتاكلدىڭ تۇساۋكەسەر قويىلىمىنان باستاپ كۋاگەرى, ءوزى مۇنداعى جانبوتا پارتياسىن ويناعان ك.كەنجەتاەۆ: «تاۋدان اققان وزەندەي توگىلگەن, ءارى ەركىن, ءارى كۇشتى, ءارى ادەمى انۋاربەك ۇمبەتباەۆ داۋسى نازىك, بۇلبۇل ءۇندى كۇلاش داۋسىمەن قوسىلعاندا, ونەر سۇيگىش قاۋىم ءان تولقىنىنا بولەنىپ, سول اننەن سارقىلماس ءنار العانداي كورىنۋشى ەدى. وپەرانىڭ العاشقى اكتىسى 22 مينۋت قانا جۇرەدى. وسى از ۋاقىتتا تىڭدارماندار مەن ايتۋشىلار بىرگە قوسىلىپ كەتكەندەي, اسا ءبىر قىزىق تويعا اينالاتىن. زالدا وتىرعان حالىق قوياندى جارمەڭكەسىندە وتىرعانداي سەزىلەتىن», – دەپ ەسكە الادى. ءار سپەكتاكل الدىندا ءوز ونەرىن ءتۇسىنىپ, قاتتى قادىرلەي بىلگەن ءانشى ساحناعا شىعاردا ەكى ساعات بۇرىن كەلىپ دايىندىق جۇرگىزەدى ەكەن. گريم بولمەسىندەگى بوس اڭگىمە مەن ۋاقىت كەتىرەتىن بارلىق ۇساق-تۇيەك كەدەرگىلەردەن باس تارتا ءبىلىپ, بار ىنتاسى مەن ويىن ءبىر وبراز ماڭىنا توعىستىرىپ, ساحناعا شىعارايىن دەپ وتىرعان رولگە باعىتتاي بىلگەن. «چيو-چيو سانداعى» ميلليونەر پينكەرتون بولىپ شىعۋ ءۇشىن جاسىنان كەربەز وسكەن, ادام بالاسى بەتىن قاقپاعان ءوزىمشىل جىگىت كەيپىنە ەنۋى شارت بولسا, ءبىرجان بوپ شىعۋ – ءان ەركەسى, حالىق قالاۋلىسى ءبىرجان سال وبرازىنا ىشتەي ەنەدى. ال جاقسى كورىپ ويناعان ن.گ.جيگانوۆتىڭ «التىن شاش» وپەراسىنداعى دجەك رولىنە ەنۋ ءۇشىن, نۋ توعاي اراسىندا اڭدارمەن بىرگە وسكەن باتىر جىگىت بەينەسىنە بەيىمدەلگەن. رولدەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, كەدەي قايراقباي, باي پينكەرتون, سال ءبىرجان, البىرت ايدار, باتىر تولەگەن, پ.چايكوۆسكيدىڭ گەرمانى جانە باسقالار ءارتىستىڭ شەبەرلىگىمەن ۇندەسىپ, سول وقيعا كەزەڭىنە جەتەلەپ اكەتەتىندەي اسەر قالدىرىپ وتىرعان. بۇل ءبىلىم مەن تاجىريبەنى, ىزدەنىس پەن وقۋدى قاجەتسىنەتىن ماماندىقتى ءانشى بار بولمىسىمەن جاقسى ءتۇسىنىپ, اينالاسىنا ىسىمەن ۇلگى كورسەتكەن. تابيعات بەرگەن قابىلەتىن ەڭبەگىمەن شىڭداپ, ونەر بيىگىنە كوتەرىلگەن انۋاربەك ۇمبەتباەۆ – ۇلتتىق وپەرا تەاترى قالىپتاسۋىنىڭ باسىندا تۇرىپ ەرەن ەڭبەك ەتكەن, ەسىمى ۇلت مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلعان دارىن يەسى بولدى. ونىڭ ەسىمى قانشا جىل وتسە دە ەلىمەن بىرگە ماڭگى جاساي بەرەدى. باقىت تۇرماعامبەتوۆا, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, مۋزىكاتانۋشى. الماتى.