نەمەسە ينتەرنەتتە كەز كەلگەن كىسىمەن تانىسا بەرۋدىڭ ءتۇبى...
كينەماتوگرافيا الەمىنە كەزدەيسوق كەلىپ, سىنالسا دا, سۇرىنسە دە العا قاراي ۇمتىلىپ, كورەرمەندەرىن تاپقان «جارالى سەزىم», «جەتىمدەر», «مەنىڭ دە اتىم قوجا», «استاناعا كوكتەم كەش كەلەدى», «ماڭگى ءومىر سۇرگىڭ كەلسە» اتتى فيلمدەردى تۇسىرگەن رەجيسسەر ەركىن راقىشەۆ ەندى «م-اگەنت» دەپ اتالاتىن جاڭا ءفيلمدى اياقتادى. اتالمىش كينوتۋىندىنىڭ جابىق كورسەتىلىمىنەن كەيىن رەجيسسەرمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەركىن مىرزا, وسى ۋاقىتقا دەيىن مەلودراما, ليريكالىق كومەديا, بالالار كينوسىن, دەرەكتى دۇنيەلەر, ءتىپتى, سەريالدار دا ءتۇسىرىپ كوردىڭىز. ءسىزدى قورقىنىشتى جانرعا نە جەتەلەدى؟
– قىزىق بولدى. بۇل يدەيانى ماعان جۋرناليستەر بەردى. ءبىر باعدارلامادا مەنەن سۇحبات الىپ وتىرعان ءتىلشى: «ەرەكە, ەندى قورقىنىشتى جانردا كينو ءتۇسىرۋ ويىڭىزدا جوق پا؟» دەپ سۇرادى. مەن اللا ءساتىن سالسا تۇسىرەرمىز, نەگە تۇسىرمەسكە, دەدىم. سودان الگى جۋرناليست: «ءسىز وندا ءتۇسىرىڭىز, ءسوزىڭىزدە تۇرىڭىز. ءبىز كۇتەمىز. بۇل العاشقى قازاقستانداعى ۇرەيلى جانرداعى كينو بولادى», دەگەن سوڭ, مەن جارايدى دەپ ۋادەمدى بەرگەنمىن. سودان كومەكشىلەرىم بار, ستسەناري جازۋعا كىرىستىك.
وسى يدەيانى ءپىسىرۋ بارىسىندا بۇل جاي عانا قورقىنىشتى بولماۋى كەرەك, ايتار ويى, ماقساتى بولسىن دەپ شەشتىك. «م-اگەنت» فيلم يدەياسىنىڭ نەگىزگى وي قازىعى: ەگەر بىرەۋگە قيانات جاساساڭ, ول مىندەتتى تۇردە الدىڭنان شىعادى, سەنىڭ الدىڭنان شىقپاسا, كەيىنگى ءۇرىم-بۇتاعىڭنىڭ الدىنان شىعادى دەگەندى جەتكىزۋ. سونىمەن قاتار, بۇگىنگى ينتەرنەتتىڭ پايداسىمەن قوسا, زياندى جاقتارى دا جەتكىلىكتى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر الەۋمەتتىك جەلىلەردە وتىرىپ الىپ, كورىنگەنمەن تانىسىپ, دوس بولىپ جاتادى. ارقايسىسىندا جۇزدەگەن, مىڭداعان دوستارى بار. اتى-ءجونى جوق, ءجون-جوسىقسىز ادامدارمەن تانىسا بەرۋدىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى.
– كينونى نەگىزى باياندامايدى, كورەدى عوي, قۇپياسىن تۇگەل اشپاي, بىلاي قىسقاشا توقتالا كەتۋگە بولاتىن شىعار؟
– ءۇش جىگىت پەن ءبىر قىز تۇنگى كلۋبتان كولىكپەن كەلە جاتىپ, ابايسىزدا ءبىر جاس ايەلدى قاعىپ كەتەدى. زاڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن قورىققان ولار ايەلدى ءولدى دەپ ويلاپ, دەنەسىن قالا سىرتىنا اپارىپ تاستايدى. الايدا, كولىك قاققان ايەل قينالىپ جاتىپ اگەنتتەگى دوستارىنا «كومەكتەسىڭدەرشى!» دەپ قانا جازۋعا شاماسى كەلىپ, ازاپپەن كوز جۇمادى. سودان ونىڭ ەلەسى ءوزىن ولتىرگەندەرگە كەلەدى. ولار قاتتى ۇرەيدەن كوز جۇمادى. بۇكىل قالادا كىم ول ايەلمەن الەۋمەتتىك جەلىدە دوس, ءبارى ولەدى دەگەن قاۋەسەت تاراپ, ادامداردى قورقىنىش بيلەيدى. كورىپكەلدەر ول ايەلدى دۇرىس راسىمدەپ جەرلەمەگەنشە, ونىڭ جانى جاي تاپپايدى, ول سوندىقتان دا اگەنتتە «كومەكتەسىڭدەر!» دەپ جازىپ ءجۇر دەيدى. وسى وقيعانى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن جۋرناليسكە ءبىر كۇنى ەلەس كەلىپ, قولىنان ۇستايدى. ۇرەيى ۇشقان جۋرناليسكە وسىلايشا اقپارات بەرىلەدى...
– قالاي دەسەك تە, قازاق كينوسىنا جاڭا جانر ەنگىزگەن كارتينا تابىستى بولسىن! ءوزىڭىز سىناي بەرەتىن بۇگىنگى كينەماتوگرافيا جايىندا پىكىرىڭىز جاقسى جاعىنا وزگەرىپ كەلە جاتىر ما؟
– قازىرگى قازاق كينوسىندا ۇلكەن قوزعالىس بار. ءتۇرلى جانرداعى كينولار تۇسىرىلۋدە, سەريالدار دا كوپتەپ شىعىپ جاتىر. بۇدان 5-6 جىل بۇرىن جىلىنا 2-3 كينو شىعاتىن بولسا, قازىر ءار تەلەارنانىڭ ءوزى جىلىنا بىرنەشە سەريال جاسايدى. «قازاقفيلممەن» قاتار, جەكەمەنشىك ستۋديالار دا ءوز كينولارىن حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنۋدا. قازاق كينوسىن كورۋگە حالىق كينوتەاترعا بارمايدى دەگەن پىكىر بۇگىندە تۇبەگەيلى وزگەرگەن. ءساتتى شىققان فيلمدەرگە بيلەتكە كەزەككە تۇرىپ كورەتىن كۇنگە دە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. بىراق, جارىق كورىپ جاتقان كينولاردىڭ سانى كوپ بولعانىمەن, ساپاسى جاعىنان ءالى دە اقساپ تۇرمىز. بۇعان, اسىرەسە, ءمان-مازمۇنى, ءتۇيىپ الارلىقتاي ءمانى جوق, جەڭىل-جەلپى وقيعاعا قۇرىلا سالعان سەريالداردى ايتساق بولادى. سان بولسا ساپا دا بولادى دەپ توقمەيىلسۋگە بولمايدى. ەندى ءبىز ساپاعا جۇمىس جاساماساق, ول قالاي بولعانى.
– سىزدىڭشە, بىزگە قانداي كينو كەرەك ءوزى؟
– ەڭ باستىسى – كينو ۇلتقا قىزمەت ەتۋى كەرەك. حالىقتىڭ ساناسىن وياتىپ, رۋحىن كوتەرەتىن ىزگىلىككە تاربيەلەيتىن كينو كەرەك. كينونى كورىپ وتىرىپ كورەرمەننىڭ بويىنان ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمى ويانۋ قاجەت. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كينوداعى كەيىپكەرلەردىڭ بويىنان وتانسۇيگىشتىك پەن باۋىرمالدىلىقتى, دوستىققا بەرىك بولۋ سەكىلدى جاقسى قاسيەتتەردى كورىپ, بويىنا ءسىڭىرىپ سولارعا ەلىكتەپ ءوسۋى قاجەت. ءبىز ءۇش عاسىرداي وتارلىقتا ءومىر سۇرگەن حالىقپىز. قۇلدىق سانادان ءالى دە ارىلا قويعان جوقپىز. سوندىقتان دا جاستار اراسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتپەۋ, ءوز ۇلتىن مەنسىنبەۋ, وزگە ەلدىڭ جۇلدىزدارىن ءپىر تۇتۋ بار. ءبىز سانالى ۇرپاق تاربيەلەيمىز دەسەك, سالت-داستۇرلەرىمىزگە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى دارىپتەيتىن كينولار ءتۇسىرۋىمىز كەرەك.
وكىنىشكە قاراي, بىزدە تاريحي كينولار جوقتىڭ قاسى. بارلارىنىڭ ءوزى اڭىز-اڭگىمەلەرگە قۇرىلعان. بىزگە تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن كينولار ءتۇسىرۋ قاجەت. ءبىز وسىنشاما ۇلان-عايىر كەڭ بايتاق دالامىزدى جاۋدان قورعاپ قالعان حان, سۇلتاندارىمىز, باتىرلارىمىز جايلى نە بىلەمىز؟!
ونىڭ ورنىنا سۇلەيمان سۇلتاننىڭ بالا-شاعاسى مەن نەمەرەلەرىنە دەيىن, ودان قالسا توقالدارىنا دەيىن بىلەمىز. مادەنيەت مينيسترلىگى تۇرىك-كارىس سەريالدارىن ەندى ساتىپ المايمىز, ونىڭ ورنىنا ءوزىمىز شىعارامىز دەگەنى ءبىر جاعىنان دۇرىس تا. بىراق, الدىمەن ازعىندىققا, جاۋىزدىققا, قىلمىسقا يتەرمەلەيتىن كينولارعا توقتاۋ سالۋ كەرەك. تاريحي كارتينا ءتۇسىرۋدىڭ ءبىر ماڭىزدىلىعى – ءبىز تاريحتان ساباق الىپ, ەندى قاتەلىك جاساماۋدى, بولاشاققا سەنىممەن قاراۋدى ۇيرەنەمىز. اركىمگە ەلىكتەي بەرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟
ەلباسىنىڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەمىز دەگەن يدەياسى بار ەمەس پە؟! اللا قالاسا سونىمەن-اق كوتەرىلەمىز, داميمىز, وركەندەيمىز.
– بۇل ءفيلمدى تۇندە مونتاجداۋعا ءجۇرەك داۋالامادى دەيسىز. سونىمەن, كورەرمەندەرىڭىزدى «قورقىتا» الدىڭىز با؟
– الماتىدا وتكەن جابىق كورسەتىلىم كەزىندە كورەرمەننىڭ كوزقاراسىن, قابىلداۋىن باقىلاپ وتىردىم. باستاپقىدا كوپشىلىگى قورقىتا المايتىن شىعار دەگەن كۇمانمەن وتىرعان ەدى. كينو باستالماي جاتىپ-اق, جانى تىنىش تاپپاعان ارۋاق بارشانىڭ زارەسىن ۇشىردى. اراسىندا جىلاعاندار دا بولدى. نە ءۇشىن كوزدەرىنە جاس كەلگەنىن ايتپاي-اق قويايىن. ول جاعى قۇپيا بولا تۇرسىن.
– ءسىز كاستينگ وتكىزبەي-اق, اكتەرلەردى تۇسىرە بەرەتىن رەجيسسەرسىز عوي. باستى رولگە «كەلىن» ارقىلى تانىس بولعان گۇلشارات جۇباەۆانى تاڭداپسىز. ول جاپونداردىڭ «قوڭىراۋ» دەيتىن اتاقتى قورقىنىشتى فيلمىندەگى قىزعا وتە ۇقسايتىنى ايتىلىپ جاتىر.
– ارتىستەردى تاڭداعاندا كوبىنەسە كاستينگ وتكىزبەيتىنىم راس. سىرتىنان بايقاپ جۇرەمىن. ەڭبەگىمىز اقتالىپ, ويىمىزدى جەتكىزۋ ءۇشىن ايگىلى رەجيسسەرلەردىڭ كوپتەگەن قورقىنىشتى كينولارىن كورىپ شىقتىم. بىراق, جاپون فيلمىندەگى قىزدىڭ سۇلباسى قاتتى اسەر ەتىپ, سوعان ۇقسايتىن وبرازدى ىزدەدىم. بايقاعان بولارسىز, كەيىپكەردىڭ جۇزىندە تارتىمدىلىق بولعانىمەن, سۋىقتىق سەزىلەدى. باستى رولدەگى گۇلشارات جۇباەۆا الماتىعا العاش كەلگەنىندە ءبارى ونى «زۆونوك» دەپ اتاپتى. ويىمدا جۇرگەن اكتريسانى سول قىزعا ۇقساتقانىن ەستىپ, ودان سايىن قۋاندىم. ال وقيعا جەلىسى بويىنشا ءبىزدىڭ كارتينامىز «قوڭىراۋعا» ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى.
– وسى ءسىز قازاق كينوسىن از سىناعان جوقسىز, ءسىزدى سىناعاندار دا جەتكىلىكتى بولدى. ۇلتتىق كينونى دامىتۋدىڭ العىشارتتارى قانداي؟
– بىرىنشىدەن, قانداي كينو ءتۇسىرۋىمىز قاجەت دەگەن باعىت-باعداردى, حالىققا نە قاجەت ەكەنىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك-اق. بۇل باعدارلاما جوعارىدان بەكىتىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە ستسەناريلەر جازىلۋ قاجەت. كينونىڭ جاقسى شىعۋىنىڭ ەڭ باستىسى ستسەناريگە بايلانىستى. بۇل – زاڭدىلىق. الايدا, سول ستسەناري بەلگىلەنگەن باعىتىنان اۋىتقىماي, سونىڭ شەڭبەرىندە ءوربۋى كەرەك. ۇكىمەت ستسەناريگە بايقاۋ جاريالاعاندا ونىڭ 2-3 بەتتەن اسپايتىن قىسقاشا تۇسىنىكتەمەسىنە «سينوپسيسكە», جوباسىنا جاساۋ كەرەك. بايقاۋعا قاتىسقان ادام بۇعان اسا كوپ ۋاقىتىن جۇمساماي, كوپ شىعىندالمايدى. ەگەر دە سەنىڭ جوباڭ بايقاۋدان جەڭىپ جاتسا, وندا ستسەناري جازۋعا ۇكىمەت قارجى بولسە. كەيبىر ەلدەردەگى سياقتى جەكەمەنشىك كينوستۋديالار ۇلتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ىنتىماعى, بىرلىگى ءۇشىن كينولار تۇسىرسە, ولارعا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ءۇردىس قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا بار عوي. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەكەمەنشىك جەكە كاسىپكەرلەرگە قولداۋ كورسەتىلىپ جاتادى.
– ەڭ كوپ سىنالاتىن سالا كينو بولعان, ءالى دە سولاي. ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزگە قونعان, ءوزىڭىز مويىنداعان سىن بولدى ما؟
– مەن قازاق كينوسىنداعىداي سىندى بىردە-بىر باسقا سالادان كورمەپپىن. ەگەر قوعامدا باسقا سالالاردا ءدال وسىنداي سىن بولسا, ءبىز العا قاراي الدەقاشان قارىشتاپ دامىپ كەتەر مە ەدىك؟! سىن تۇزەلمەي, ءمىن تۇزەلمەيدى دەپ جاتادى عوي, سول ايتپاقشى سىننان ناتيجە شىقسىن دەسەك, وبەكتيۆتى بولۋىمىز كەرەك. ال ءبىزدە قالاي؟ ءجون-جوسىقسىز جالپىلاما ءبىر جاقتى قارالاۋعا نەمەسە ماقتاۋعا شەبەرمىز. كينونى كاسىبي تالداۋعا, سىناۋعا ورەسى جەتپەيتىن ادامداردىڭ سىناعانى جانىما باتادى.
بىزدە, وكىنىشكە وراي, كاسىبي كينوسىنشىلار جوقتىڭ قاسى. ايتپاقشى, مىقتى كينوسىنشىنىڭ ءبىرى, «ەۋرازيا» كينوفەستيۆالىنىڭ ارت ديرەكتورى – گۇلنار ابىكەەۆاعا بىلتىرعى وتكەن فەستيۆالدا «قاي قازاق كينوسىن ەرەكشە اتار ەدىڭىز؟» دەپ سۇراق قويىلعاندا ءبىزدىڭ «م-اگەنتتى» ايتىپتى. بۇل ءبىزدىڭ كينوعا بەرىلگەن جوعارى باعا دەپ بىلەمىز.
– ءفيلمنىڭ بيۋدجەتتىك قورى 250 مىڭ دوللاردى قۇراپتى. باستاپقىدا كوپتەگەن كارتينالارىڭىزدى قارىزعا تۇسىرگەنىڭىزدى ايتىپ جۇرەتىن ەدىڭىز...
– ءالى دە قارىزعا ءتۇسىرىپ ءجۇرسىز بە دەپ سۇراعىڭىز كەلىپ وتىر عوي.
ءبىراز اقشا ءوز قالتامىزدان شىقتى. «كتك» ارناسى قولداۋ ءبىلدىردى. باسىندا «قورقىنىشتى فيلم» دەگەنىمىزدە كوڭىل اۋدارا قويماپ ەدى, ماعىناسىن تۇسىنگەننەن سوڭ دەمەۋشىلىك تانىتتى.
– اداستىراتىن ءدىني اعىمداردان ساقتاندىراتىن كارتينا ءتۇسىرۋدى كوكسەپ جۇرگەنىڭىزدى ايتىپ ەدىڭىز. سونى قولعا الىپ جاتقان كورىنەسىز؟
– «كەش كەلگەن ماحاببات» دەگەن ءدىنىمىزدى ناسيحاتتايتىن ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىمىن اياقتاپ تا قالدىق. ءدىننىڭ ماحابباتقا نە قاتىسى بار دەپ ويلاپ وتىرعان بولارسىز. بىراق, بۇل فيلم الەۋمەتتىك تاقىرىپتى قوزعايدى. قوعامدا ۇلكەن دەرتكە اينالعان ناشاقورلىقتىڭ زارداپتارى جايلى. تاربيەلى وتباسىنان شىققان جاس جىگىتتىڭ جامان ورتاعا ءتۇسىپ, بۇنىڭ سالدارى جاقىندارىن, اكە-شەشەسىن سورلاتىپ, سولاردىڭ كورگەن قيىندىقتارى جايىندا. كينو جەلىسى بويىنشا, جاس قىزدىڭ كەزىندە وزىنە قيانات جاساعان ناشاقور جىگىتپەن ماحابباتى باياندالادى. ءومىرى مەشىتكە اياق باسپاعان جىگىتتىڭ اتا-اناسى قينالعان ساتتە عانا اللانى ەسىنە الادى. ءبىر جاعىنان جاس قىز بەن جىگىتتىڭ ماحابباتىن نەگىزگە الا وتىرىپ, اتا-اناسىنىڭ دا ناعىز يماندىلىققا كەش كەلگەنى كورسەتىلەدى.
– جاڭا جوباعا قازاقستان ءدىني باسقارماسى بولىسا ما؟
– قازاقستان ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى ەرجان مالعاجى ۇلى قولداۋ كورسەتۋدە. سول كىسى ستسەناريمەن تانىسىپ: «تاربيەلىك ءمانى زور ەكەن. ءدىني باعىتتاعى العاشقى كينو بولعالى تۇر. ءدىن مەن ءداستۇرىمىزدى ساباقتاستىرۋىمىز قاجەت. بىرىگىپ شىعارايىق» دەپ ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. قاراجاتىن ءوزىمىز تاۋىپ بەرەمىز دەگەن. ءتۇسىرىلىم ۋاقىتى تاياپ قالعاندا ول كىسى: «بىرەۋدەن قارىز الىپ بولسا دا تۇسىرە بەرىڭدەر. ءبىز مىندەتتى تۇردە قارجىلاندىرامىز», دەگەن. اللا قالاسا, ءبارى ءساتتى اياقتالادى عوي دەگەن ۇمىتتەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
