يسلام بانكى جۇيەسىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا دەندەي ەنەتىن كۇنى الىس ەمەس. وسى ورايدا, يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ تۇتاس ەكونوميكامىزعا بەرەر پايداسى قانداي دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الدىمەن ونى تەرەڭ ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. ءداستۇرلى بانكينگ جۇيەسىندەگى ساياساتتى بارىنشا تۇسىنە قويمايتىن بۇقارا ءۇشىن بۇل جولى بارىنشا ساۋاتتىلىق كەرەك-اق. ويتكەنى, يسلام بانكينگىنىڭ پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى – ادامگەرشىلىك پەن ادالدىق. وسى ورايدا, قارجى سالاسىندا 20 جىلدان استام ەڭبەك ءوتىلى بار, مۆا دارەجەلى FCCA مۇشەسى تالانت قاليەۆاعا يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جونىندە بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك.
– تالانت مۇحانبەتجانقىزى, يسلام بانكى جۇيەسىنىڭ ءداستۇرلى بانك جۇيەسىنەن ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– جالپى, يسلام قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە دەگەن جاڭا, جاقسى كوزقاراس الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنىنان سوڭ كۇشەيە ءتۇستى. ويتكەنى, يسلام قارجىلىق ينستيتۋتتارى داعدارىسقا قارسى تۇرا الاتىندىعىمەن الەم نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ باستى سەبەبى, شاريعات بويىنشا يسلام بانكينگىندە قاۋپى جوعارى اكتيۆتەرگە, جوعارى تاۋەلدىلىكتى يپوتەكا مەن دەريۆاتيۆكە ينۆەستيتسيا سالۋعا تىيىم سالىنعان. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ جاھاندىق وندىرىسىندە 1 ترلن. 300 ملرد. دوللاردان استام قارجى اينالادى ەكەن, وعان سەنىمدىلىگىن قوسىڭىز. الەمدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ جۇيە رەتىندە قالىپتاسقانىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول ەندى عانا اياققا تۇرىپ كەلەدى. 2011 جىلى استانادا وتكەن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا ەلباسى يسلام ەكونوميكاسىن دامىتۋ بارىسىندا ارىپتەستىكتى جولعا قويۋ شارالارى قابىلدانعانىن جەتكىزگەن بولاتىن. سول جىلى وسى قارجىلاندىرۋ كوزىنەن الداعى 5-7 جىل ىشىندە 10 ملرد. دوللار قارجى تارتۋ كوزدەلگەنى تۋرالى اقپارات تاراتىلدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ كوپتەگەن ەلدەردىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ءوز دامۋى ءۇشىن بەلسەندى تۇردە قولدانىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ەلباسى بەلگىلەگەن باعىت بويىنشا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كەمىندە 20 پايىزىن وسى يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا كوشىرسەك, تۇراقتى دامۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزە الامىز دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. ءويتكەنى, مەن بۇل سالادا 20 جىلدان استام جۇمىس اتقارىپ كەلەمىن, مامان رەتىندە ەلگە تيگىزەر پايداسىن جوققا شىعارا المايمىن. تەك كىشىگىرىم بيزنەس وكىلدەرى عانا ەمەس, تۇتاس اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن ءبىز وسى يسلامدىق قارجىنى تارتۋىمىز كەرەك.
قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى قازاقستاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اينالىمىنداعى 18 ترلن. تەڭگەنىڭ تەڭ جارتىسى جۇمىس ىستەمەي جاتقانىن, ونداعى كۇماندى نەسيەلەردىڭ الاتىن ۇلەسى 30 پايىز, ءۇمىتسىز نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتكەندىگىن جاريالادى. ال 2013 جىلعى اينالىمداعى قاراجات 2005-2007 جىلدىڭ مالىمەتتەرىمەن دەڭگەيلەس. ال ەلىمىزدەگى العاشقى يسلام بانكىنىڭ پورتفەلىندە ءبىر دە ءبىر كۇماندى نەسيە جوق. وسى دەرەكتىڭ ءوزى-اق تۇسىنگەن ادامعا كوپ اقپارات. ەلىمىزدەگى ءىرى بانكتەر ساناتىنداعى ەكى بانك بولسا تۇتىنۋشىلارعا نەسيە بەرۋ بارىسىندا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى كەپىلگە الادى. ءداستۇرلى بانك جۇيەسىندەگى ءبىر قاتەلىك, ەگەر تۇتىنۋشى نەسيە العىسى كەلسە, ورنىنا بەرەتىن كەپىلدىك پايدا ءتۇسىرىپ تۇرعان كەپىل بولۋى قاجەتتىگىن ەسكەرمەۋ. تولەي الماعان جاعدايدا بانك تۇتىنۋشىدان ءوزى تۇرىپ جاتقان باسپاناسىن قالاي تارتىپ الادى؟ ەل بانكتەرى نارىقتان سۇرانىس تۇسۋدە, ەكونوميكا ءوسىپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋدى ەركىنە جىبەرە سالدى. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا يسلام بانكى جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى – قاراجات ءونىم وندىرەتىن اكتيۆكە عانا جۇمسالادى. بانك قاراجات سۇراپ كەلىپ تۇرعان ادامنىڭ باستاماق ءىسى كەيىن ءونىم رەتىندە قايتاتىن بولسا عانا بەرىلەدى.
– ەلگە كەلگەنىنە 7 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە يسلام بانكينگى تامىر جايىپ كەتە الماي وتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ءيا, 2007 جىلدان باستاپ يسلام بانكينگى جۇيەسىنىڭ قازاقستانعا بەت بۇرۋى باستالدى. الايدا, ۇكىمەت نەمەسە يسلام دامۋ بانكى تاراپىنان بولسىن, بەلگىلى ءبىر شارالار ماقساتتى تۇردە قولعا الىنعاندا داعدارىس جىلدارىنداعى قيىن ماسەلەلەردى باستان كەشپەس ەدىك دەپ ويلايمىن. ەندىگى جەردە كوپشىلىك يسلام بانكىندە ۇستەمە پايىز تولەمەيدى ەكەن دەپ ءۇستىرت تۇسىنەدى دە, شىن مانىندە ونىڭ قانداي مەحانيزممەن جۇمىس ىستەيتىنىن بىلە بەرمەيدى. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ قاجەت. ول ءۇشىن ماماندار جەتكىلىكسىز.
– يسلام بانكينگىن قىسقاشا سيپاتتاپ وتسەڭىز.
– يسلام بانكى جۇيەسى دە كوممەرتسيالىق قۇرىلىم. سوندىقتان ولار دا ءوز پايداسىن تابۋى قاجەت. يسلام بانكينگى دىنگە نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتار مەن نورمالار جۇيەسىنە, سونداي-اق, يسلام الەمىندەگى داستۇرلەرگە ارقا سۇيەيدى. وندا ريباعا (ۇستەمە پايىز, ءوسىم) قويىلعان تىيىم 1400 جىلدان بەرى بار, بۇگىندە يسلامدىق بانك ءىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى شاريعات زاڭدارىن بارلىق قارجىلىق وپەراتسيالارعا قولدانۋ بولىپ تابىلادى. يسلام بانكى جۇيەسىن ناقتىلايتىن زاڭدار جيناعى نەگىزىندە سسۋدالىق ءوسىمدى الۋعا, باسقاشا ايتقاندا, نەسيە ءۇشىن تولەمگە تىيىم سالىنعان. بىراق بۇل كوممەرتسيالىق زايمدار قايىرىمدىلىق قۇرالى دەپ ۇقپاعان ءجون. يسلام زاڭى بويىنشا شىنايى پايدا ەسەبىن ەسەپتەمەي تۇرىپ, كەز كەلگەن ءوسىم الۋعا جول جابىق. يسلام ەكونوميستەرى نەسيەنىڭ پايدالانىلۋ سيپاتىنا باسا ءمان بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە الكوگول, تەمەكى, قۇمار ويىندارى, قارۋ-جاراققا بايلانىستى كەز كەلگەن وندىرىسكە قاراجات بەرۋگە تىيىم سالىنعان. سونىمەن قاتار, تاۋەكەلى ناقتىلانباعان نەمەسە الىپساتارلىق قىزمەت تۇرلەرىنە دە جول بەرىلمەيدى.
قارجىلىق جوبالاردا بانك پەن تۇتىنۋشىنىڭ ارىپتەستىك قاعيداتى يسلام بانكينگى جۇيەسىندەگى بەرىك نەگىز بولىپ تابىلادى. مىسالى, ءداستۇرلى نەسيە بەرۋ بارىسىندا كومپانيا كەز كەلگەن جاعدايدا ناقتىلانىپ قويىلعان ءوسىمى بار نەسيەنى قايتارۋعا مىندەتتى. ال يسلام بانكينگىندە كاسىپكەردىڭ جوباسى جۇزەگە اسپاي, شىعىنعا تاپ بولسا, بانك كومپانيامەن بىرگە قارجى جوعالتادى. ياعني, بانك كىرىس الۋ ءۇشىن جوبا قاتىسۋشىسى رەتىندە كاسىپورىننىڭ پايداسى مەن شىعىنىن بىردەي كوتەرىسەدى. ال ەگەر ساۋدا-ساتتىق ارقىلى قارجىلىق وپەراتسيا جۇرگىزىلسە, تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى مەن جەتكىزىپ بەرۋ كەزىندە قوسىلعان قۇننان پايدا كورە الادى.
ءداستۇرلى بانكتە نەسيە بەرۋ بارىسىندا بانكتەر ەشقانداي تاۋەكەلگە ۇشىرامايدى, ۇستىنەن تەك پايداسىن كورەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. يسلام بانكينگىندە ەكى جاق تا تاۋەكەل ەتەدى, پايداسىن دا بىرگە كورەدى. جوق بولسا ەكەۋىنە دە جوق. ەڭ قىزىعى, يسلام عانا ەمەس, باسقا دىندەردە دە ۇستەمە پايىزعا تىيىم سالىنعان. بىرەۋگە اقشا بەرىپ, ونىڭ ۇستىنەن ءوسىم الۋ بارلىق دىندە دە حارام ەكەندىگى ايتىلادى. 2007 جىلى «Understanding the ءىslam finanse» دەگەن اتاۋمەن شىققان كىتاپتا الەمدە ورىن الىپ جاتقان ەكونوميكالىق قۇبىلىستاردىڭ كەلەڭسىز ناتيجەگە تاپ بولۋىنىڭ نەگىزى اشكوزدىكتە دەلىنگەن. بانك جۇيەسىندەگى اشكوزدىك, بايىعان ۇستىنە بايۋدى كوزدەيتىندەر, قاناعاتسىزدىقتان دەپ اتاپ كورسەتەدى.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزى نەگە قۇرىلعان؟
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ الدىمەن, العا تارتاتىنى ەكى تاراپتىڭ اراسىنداعى بيزنەستىك قارىم-قاتىناستىڭ تەڭ, ادىلەتتى بولۋى. يسلام بانكينگىنە قانشا ادام قاراجات سۇراپ كەلسە, سونىڭ بارلىعىنا بىردەي جاعداي جاساپ, تەڭ قارىم-قاتىناس كورسەتۋ. سوندىقتان ەكونوميكانى ءوسىرىپ, تۇراقتاندىرۋ, تۇراقتى وسىمگە قول جەتكىزەمىز دەپ ايتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, كەز كەلگەن بايلىقتى بولۋگە توڭكەرىستىك قارىم-قاتىناس قاجەت دەيدى. باستى يدەيالارىنىڭ ءبىرى وسى.
بانك ساياساتىن الايىق. كوپ جاعدايدا ءداستۇرلى بانكينگ جۇيەسىندە قالا تۇرعىندارى ساناتىنداعى تۇتىنۋشىلارعا وڭ كوزبەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس. قالالىق پاتەر ادام تۇرىپ جاتسا دا كەپىلگە الىنادى. ال, اۋىلدىق جەردەگى ءۇيدى كەپىلگە قويعىسى كەلسە قابىلدامايدى. ەڭ ناشار جەرى, حالقىمىزدىڭ 45 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرىپ جاتىر. ءداستۇرلى بانكتىڭ كليەنت الالاۋىن, تەڭ دارەجەدە قىزمەت كورسەتپەيتىندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەكونوميكا بارلىق ادامعا بىردەي قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس, تەڭ جاعداي جاساۋى كەرەك. الايدا, بىزدە باسقاشا كوزقاراس قالىپتاسقان. اۋىلدىق جەرلەرگە جانى اشيتىن, شالعاي اۋىلداردا ەكونوميكانىڭ قايتسە دۇرىستالاتىنىن ويلاپ جاتقان ادامنىڭ جوقتىعىنان ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. اتالمىش كىتاپتا بىلاي كورسەتىلەدى: كەشەگى ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن بۇعان دەيىن وتكەن توقىراۋلاردىڭ قورىتىندىسى بىرەۋ-اق. ءونىمنىڭ ءوسۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇزەلۋىنە اكەلمەيدى. ەكونوميكادا ونداي زاڭدىلىق جوق. ءبارى وسۋدە, ءونىم دە, وزگە دە. بىراق الەۋمەتتىك جاعداي وسپەۋى مۇمكىن, ءتىپتى, كەرى كەتۋى عاجاپ ەمەس. كاپيتاليزم جولىنداعى ەلدەردىڭ بارلىعى وسىنداي الشاقتىقتى باستان كەشىرىپ وتىر.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى قاي وندىرىسكە باعىتتاعان دۇرىس دەپ ويلايسىز؟
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ەلدە قىسقا ەمەس, ۇزاق مەرزىمگە پايدا بەرەتىن ونىمگە نازار اۋدارىپ, سونداي سالاعا باعىتتاعان دۇرىس. قازاقستان جاعدايىندا ەل الەۋەتىن كوتەرەتىن بىردەن-ءبىر سالا اۋىل شرۋاشىلىعى دەپ ويلايمىن. دۇرىس ءونىم وندىرە الاتىنداي جەرى بار ءبىزدىڭ ەل سەكىلدى مەملەكەتتەر كوپ ەمەس. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ناتيجەسى ۇزاق جىلدارعا باراتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن اياققا تۇرعىزىپ الۋ قاجەت. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگياسىن اكەلىپ, جاتپاي-تۇرماي سونى دامىتقان دۇرىس. بىزدە مۇناي سالاسى ءوز-وزىمەن دامىپ جاتىر, ونداعى جاعدايدى وزگەرتە قويۋ قيىن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مەملەكەت كومەگىنسىز دامي المايدى. كەز كەلگەن ەلدە سولاي. ونىڭ ۇستىنە بىزدە كەڭەس وداعىنان قالعان توزعان قۇرال-جابدىقتار, دۇرىس وڭدەلمەگەن جەر سەكىلدى «ەسكى مۇرا» بار. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاراستى جەرلەردى تياناقتى ءبولىپ, مال جاياتىن جەردى, ەگىن سالاتىن ۇلەستى, باۋ-باقشا وندىرىسىنە ارنالعان جەردى, رەتتەپ الۋىمىز كەرەك. يگەرە المايتىنداي قازاقستاندا جەر سونشالىقتى ۇلكەن ەمەس. العان ءونىمدى يندونەزيا, پاكىستان, ساۋد ارابياسى سياقتى تۇرعىن حالقى كوپ ەلدەرگە شىعارۋىمىز كەرەك. بۇل بىزگە گەوگرافيالىق جاعىنان دا ءتيىمدى. ەگىستىك جەرلەرىندە مۇمكىندىگى جوق ەلدەرگە شىعارۋ قاجەت. بىزگە ول ءۇشىن ارتىق ەشتەڭەنىڭ قاجەتى جوق. ماماندارىمىزدى جيناپ, شوعىرلاندىرىپ ماقساتتى تۇردە كەمىندە 5-6 جىل جۇمىس ىستەسەك, ارعى جاعىندا جۇمىس ءوزىن ءوزى الىپ كەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتقاندا, يىۇ-عا مۇشە ەكەندىگىمىزدى پايدالانىپ, ارىپتەس ەلدەرگە ءونىم شىعارۋ كەرەك. ياعني, ءارى قارجى تارتامىز, ءارى ەكونوميكا جاعدايىن دۇرىستاپ الامىز. جەر ناقتىلى اكتيۆكە جاتادى, سولارمەن ۇلەستە بولىپ, ينۆەستيتسيانى تارتىپ, شىن مانىندە ادال تاۋار الامىز. تاعام ادال بولعان جەردە بارلىق نارسە ادال بولادى. ەكىنشىدەن, يسلامدىق بانكينگ ينۆەستور رەتىندە ەكولوگيانى ساقتاۋعا تىرىسادى, ول دا زەرتتەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەرگە ساراپتاما جاساپ, سولاردىڭ تەحنولوگياسىن اكەلۋگە يسلام ەلدەرىنىڭ ينۆەستورىن تارتۋعا تىرىسۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن, ويتكەنى, ونىڭ ءونىمىن ءار ادامدا قولدانادى. شەتەلدە تاۋار ۇزاعىراق ساقتالۋ, تاسىمالعا جارامدى بولۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى حيميالىق نارسەلەر قوسادى. «ءمارمار ەتتى» الۋ ءۇشىن ءبىرنەشە تەحنولوگيانى قولدانادى دا, وزىندىك قۇنى شارىقتاپ كەتەدى. ال تابيعي تازا وسكەن ءونىم باعاسى ارزان, ءارى دەنساۋلىققا پايدالى بولماق.
– ءداستۇرلى بانكتەردە ورىن الىپ جاتاتىن بانكروتتىق يسلام بانكينگىندە كەزدەسە مە؟
– يسلام بانكى دە شىعىنعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بىراق بۇل تەك تەوريالىق تۇرعىدا عانا. ءويتكەنى, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي ورىن الماعان. ءتىپتى, ەكونوميكالىق داعدارىس شارپىپ وتكەن 2007-2008 جىلدارى الەمگە ايگىلى بانكتەر بانكروتقا وتىرعاندا, يسلام بانكتەرىنىڭ جۇمىسى ورلەي بەرگەندىكتەن, ول وزىنە ەرىكسىز نازار اۋدارتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, يسلام بانكتەرى باتىستىق ارىپتەستەرىنە قاراعاندا جوعالتۋ جانە تولەم قابىلەتتىلىگى, تاۋەكەل ماسەلەلەرىنە قاتتى ۇشىرامايدى. سالىمشىلار مەن كرەديتورلار قارجىسىن الىپساتارلىققا قولدانباي, ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قۇيۋ كەزىندە وتە جوعارى پايدا تابۋعا, قاعازدىق كاپيتالدانۋدى ءوسىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنمەن, سونىڭ وتەمى تۇراقتىلىق پەن تىعىرىقتان شىعا ءبىلۋ قاسيەتىمەن قامتاماسىز ەتتى. ارينە, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ قارجى جۇيەسى قارجىلىق داعدارىستان شەت قالعان جوق, دەگەنمەن, يسلام بانكينگىنىڭ باتىس قاپيتالىنىڭ ەنۋىنە جول جابىق بولعاندىقتان داعدارىس اسەرىن ازايتتى. «اتى بار, زاتى جوق» جوبالارعا قارجى بەرىلمەيدى. ءتىپتى, قاراستىرىلمايدى دا, ويتكەنى, زاڭدا (شاريعاتتا) تىيىم سالىنعان. باستى تالابى – كەز كەلگەن قارجىلىق وپەراتسيا شىنايى اكتيۆكە نەگىزدەلگەن بولۋى كەرەك جانە ۇستىنەن الاتىن ءوسىم (بانكتىڭ تابار پايداسى) تەك شىنايى اكتيۆتىڭ بەرەر ونىمىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. يسلام نارىق پەن جەكە ادامداردىڭ بيزنەستەگى ەركىندىگىن مويىندايدى جانە سىيلايدى.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تازا ادىلەتتىلىككە قۇرىلسا, ءوزدەرىنە تۇسەر پايدا نە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى...
– ءداستۇرلى بانكتەر جۇيەسى سەكىلدى يسلام بانكتەرى دە ءوز تۇتىنۋشىلارىنا قۇرال بەرە وتىرىپ, پايدا تابادى. ويتكەنى, بۇل بانك تە قارجىلىق قۇرىلىم. بىراق ءداستۇرلى بانكتە بۇل وپەراتسيا ۇستەمە پايىزعا نەگىزدەلىپ جاسالسا, يسلام بانكى ونى ساۋدا-ساتتىق وپەراتسيالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ويتكەنى, يسلام دىنىندە ساۋدا-ساتتىققا تىيىم سالىنباعان. يسلام بانكى سىزگە بىلاي دەي الادى: «سىزگە قانداي ماشينا قاجەت؟ ونىڭ قاي سالوندا تۇرعانىن ايتىڭىز. ءبىز بارامىز دا, سول ماشينانى ساتىپ الىپ, سىزگە ساتامىز». ياعني, يسلام بانكى ماشينانى, قازاقى جالپاق تىلمەن ايتقاندا مىڭ دوللارعا ساتىپ الادى دا, تۇتىنۋشىسىنا 1150 دوللارعا ساتادى. تۇتىنۋشى ءوز كەزەگىندە 36 اي ىشىندە تولەۋى كەرەك. بانك نەسيە بەرمەيدى, بىراق ماشينانى 1150 دوللارعا ساتۋ-ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بار. ءداستۇرلى بانكتەردە تۇتىنۋشى ءوز اقشاسىن ساقتاعانى ءۇشىن, مىسالى, 5 پايىز ۇستەمەاقى الىپ وتىرادى. يسلام بانكىندە دە ءدال سولاي. بىراق كليەنت ۇستەمە پايىز الا المايدى, بانك تاپقان پايدادان ۇلەسىن الادى. ءسىز ءوز قاراجاتىڭىزدى يسلام بانكىنە اپارىپ ساقتايسىز. ولار بۇل قاراجاتتى وزدەرىندە بار وزگە قارجى قۇرالدارىنا اپارىپ قوسادى. بانك قاراجاتتى تۇتىنۋشىلارىنا بەرەتىن اقشادان وزگە قۇرالدارى ارقىلى بيزنەس جۇرگىزۋىنە كومەكتەسەدى. جىلدىڭ اياعىندا يسلام بانكى سىزگە ءوز كىرىستەرىن قورىتىندىلاپ, تۇسكەن پايداسىنان سىزگە ۋادە ەتىلگەن بەس پايىزدى, ودان از نەمەسە كوپ ۇلەس تولەۋى مۇمكىن. بۇل ۇلەس تازا, ادال جولمەن كەلگەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. تاعى ءبىر ءتۇرى, تۇسكەن پايدامەن ءبولىسۋ مودەلى. بۇل سيپاتى جونىنەن ينۆەستيتسيالىق قورعا ۇقسايدى. ەگەر مەن بيزنەسكە ينۆەستيتسيا سالىپ, يەسىنە ودان تۇسىرگەن پايداسىنان ءبولىس الامىن, ال كىرىس ءتۇسىرىپ پايدا تاپپاي, كەرىسىنشە, شىعىنعا ۇشىراعان جاعدايدا ونى دا بىرگە كوتەرىسەمىن, دەيدى.
قازىر ساراپشىلار يسلام بانكتەرىنىڭ ءوز كاپيتالىن جەدەل دامىپ كەلە جاتقان, ءتيىمدى فاكتورلارى بار ەلدەرگە سالعىسى كەلەتىندەرىن ايتۋدا. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ دە ىركىلىپ قالۋىمىزعا بولمايدى.
اڭگىمەلەسكەن
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
– تالانت مۇحانبەتجانقىزى, يسلام بانكى جۇيەسىنىڭ ءداستۇرلى بانك جۇيەسىنەن ارتىقشىلىعى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– جالپى, يسلام قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە دەگەن جاڭا, جاقسى كوزقاراس الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس تولقىنىنان سوڭ كۇشەيە ءتۇستى. ويتكەنى, يسلام قارجىلىق ينستيتۋتتارى داعدارىسقا قارسى تۇرا الاتىندىعىمەن الەم نازارىن اۋدارتتى. ونىڭ باستى سەبەبى, شاريعات بويىنشا يسلام بانكينگىندە قاۋپى جوعارى اكتيۆتەرگە, جوعارى تاۋەلدىلىكتى يپوتەكا مەن دەريۆاتيۆكە ينۆەستيتسيا سالۋعا تىيىم سالىنعان. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ جاھاندىق وندىرىسىندە 1 ترلن. 300 ملرد. دوللاردان استام قارجى اينالادى ەكەن, وعان سەنىمدىلىگىن قوسىڭىز. الەمدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ جۇيە رەتىندە قالىپتاسقانىنا 40 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول ەندى عانا اياققا تۇرىپ كەلەدى. 2011 جىلى استانادا وتكەن بۇكىلالەمدىك يسلام ەكونوميكالىق فورۋمىندا ەلباسى يسلام ەكونوميكاسىن دامىتۋ بارىسىندا ارىپتەستىكتى جولعا قويۋ شارالارى قابىلدانعانىن جەتكىزگەن بولاتىن. سول جىلى وسى قارجىلاندىرۋ كوزىنەن الداعى 5-7 جىل ىشىندە 10 ملرد. دوللار قارجى تارتۋ كوزدەلگەنى تۋرالى اقپارات تاراتىلدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ كوپتەگەن ەلدەردىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ءوز دامۋى ءۇشىن بەلسەندى تۇردە قولدانىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ەلباسى بەلگىلەگەن باعىت بويىنشا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ كەمىندە 20 پايىزىن وسى يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا كوشىرسەك, تۇراقتى دامۋ كورسەتكىشىنە قول جەتكىزە الامىز دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. ءويتكەنى, مەن بۇل سالادا 20 جىلدان استام جۇمىس اتقارىپ كەلەمىن, مامان رەتىندە ەلگە تيگىزەر پايداسىن جوققا شىعارا المايمىن. تەك كىشىگىرىم بيزنەس وكىلدەرى عانا ەمەس, تۇتاس اۋىل شارۋاشىلىعىن كوتەرۋ ءۇشىن ءبىز وسى يسلامدىق قارجىنى تارتۋىمىز كەرەك.
قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگى قازاقستاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اينالىمىنداعى 18 ترلن. تەڭگەنىڭ تەڭ جارتىسى جۇمىس ىستەمەي جاتقانىن, ونداعى كۇماندى نەسيەلەردىڭ الاتىن ۇلەسى 30 پايىز, ءۇمىتسىز نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جەتكەندىگىن جاريالادى. ال 2013 جىلعى اينالىمداعى قاراجات 2005-2007 جىلدىڭ مالىمەتتەرىمەن دەڭگەيلەس. ال ەلىمىزدەگى العاشقى يسلام بانكىنىڭ پورتفەلىندە ءبىر دە ءبىر كۇماندى نەسيە جوق. وسى دەرەكتىڭ ءوزى-اق تۇسىنگەن ادامعا كوپ اقپارات. ەلىمىزدەگى ءىرى بانكتەر ساناتىنداعى ەكى بانك بولسا تۇتىنۋشىلارعا نەسيە بەرۋ بارىسىندا جىلجىمايتىن م ۇلىكتى كەپىلگە الادى. ءداستۇرلى بانك جۇيەسىندەگى ءبىر قاتەلىك, ەگەر تۇتىنۋشى نەسيە العىسى كەلسە, ورنىنا بەرەتىن كەپىلدىك پايدا ءتۇسىرىپ تۇرعان كەپىل بولۋى قاجەتتىگىن ەسكەرمەۋ. تولەي الماعان جاعدايدا بانك تۇتىنۋشىدان ءوزى تۇرىپ جاتقان باسپاناسىن قالاي تارتىپ الادى؟ ەل بانكتەرى نارىقتان سۇرانىس تۇسۋدە, ەكونوميكا ءوسىپ جاتىر دەگەن جەلەۋمەن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋدى ەركىنە جىبەرە سالدى. مىنە, وسى تۇرعىدان العاندا يسلام بانكى جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىعى – قاراجات ءونىم وندىرەتىن اكتيۆكە عانا جۇمسالادى. بانك قاراجات سۇراپ كەلىپ تۇرعان ادامنىڭ باستاماق ءىسى كەيىن ءونىم رەتىندە قايتاتىن بولسا عانا بەرىلەدى.
– ەلگە كەلگەنىنە 7 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە يسلام بانكينگى تامىر جايىپ كەتە الماي وتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟
– ءيا, 2007 جىلدان باستاپ يسلام بانكينگى جۇيەسىنىڭ قازاقستانعا بەت بۇرۋى باستالدى. الايدا, ۇكىمەت نەمەسە يسلام دامۋ بانكى تاراپىنان بولسىن, بەلگىلى ءبىر شارالار ماقساتتى تۇردە قولعا الىنعاندا داعدارىس جىلدارىنداعى قيىن ماسەلەلەردى باستان كەشپەس ەدىك دەپ ويلايمىن. ەندىگى جەردە كوپشىلىك يسلام بانكىندە ۇستەمە پايىز تولەمەيدى ەكەن دەپ ءۇستىرت تۇسىنەدى دە, شىن مانىندە ونىڭ قانداي مەحانيزممەن جۇمىس ىستەيتىنىن بىلە بەرمەيدى. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن ءجۇرگىزۋ قاجەت. ول ءۇشىن ماماندار جەتكىلىكسىز.
– يسلام بانكينگىن قىسقاشا سيپاتتاپ وتسەڭىز.
– يسلام بانكى جۇيەسى دە كوممەرتسيالىق قۇرىلىم. سوندىقتان ولار دا ءوز پايداسىن تابۋى قاجەت. يسلام بانكينگى دىنگە نەگىزدەلگەن قۇندىلىقتار مەن نورمالار جۇيەسىنە, سونداي-اق, يسلام الەمىندەگى داستۇرلەرگە ارقا سۇيەيدى. وندا ريباعا (ۇستەمە پايىز, ءوسىم) قويىلعان تىيىم 1400 جىلدان بەرى بار, بۇگىندە يسلامدىق بانك ءىسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى شاريعات زاڭدارىن بارلىق قارجىلىق وپەراتسيالارعا قولدانۋ بولىپ تابىلادى. يسلام بانكى جۇيەسىن ناقتىلايتىن زاڭدار جيناعى نەگىزىندە سسۋدالىق ءوسىمدى الۋعا, باسقاشا ايتقاندا, نەسيە ءۇشىن تولەمگە تىيىم سالىنعان. بىراق بۇل كوممەرتسيالىق زايمدار قايىرىمدىلىق قۇرالى دەپ ۇقپاعان ءجون. يسلام زاڭى بويىنشا شىنايى پايدا ەسەبىن ەسەپتەمەي تۇرىپ, كەز كەلگەن ءوسىم الۋعا جول جابىق. يسلام ەكونوميستەرى نەسيەنىڭ پايدالانىلۋ سيپاتىنا باسا ءمان بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە الكوگول, تەمەكى, قۇمار ويىندارى, قارۋ-جاراققا بايلانىستى كەز كەلگەن وندىرىسكە قاراجات بەرۋگە تىيىم سالىنعان. سونىمەن قاتار, تاۋەكەلى ناقتىلانباعان نەمەسە الىپساتارلىق قىزمەت تۇرلەرىنە دە جول بەرىلمەيدى.
قارجىلىق جوبالاردا بانك پەن تۇتىنۋشىنىڭ ارىپتەستىك قاعيداتى يسلام بانكينگى جۇيەسىندەگى بەرىك نەگىز بولىپ تابىلادى. مىسالى, ءداستۇرلى نەسيە بەرۋ بارىسىندا كومپانيا كەز كەلگەن جاعدايدا ناقتىلانىپ قويىلعان ءوسىمى بار نەسيەنى قايتارۋعا مىندەتتى. ال يسلام بانكينگىندە كاسىپكەردىڭ جوباسى جۇزەگە اسپاي, شىعىنعا تاپ بولسا, بانك كومپانيامەن بىرگە قارجى جوعالتادى. ياعني, بانك كىرىس الۋ ءۇشىن جوبا قاتىسۋشىسى رەتىندە كاسىپورىننىڭ پايداسى مەن شىعىنىن بىردەي كوتەرىسەدى. ال ەگەر ساۋدا-ساتتىق ارقىلى قارجىلىق وپەراتسيا جۇرگىزىلسە, تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنى مەن جەتكىزىپ بەرۋ كەزىندە قوسىلعان قۇننان پايدا كورە الادى.
ءداستۇرلى بانكتە نەسيە بەرۋ بارىسىندا بانكتەر ەشقانداي تاۋەكەلگە ۇشىرامايدى, ۇستىنەن تەك پايداسىن كورەدى. بۇل دۇرىس ەمەس. يسلام بانكينگىندە ەكى جاق تا تاۋەكەل ەتەدى, پايداسىن دا بىرگە كورەدى. جوق بولسا ەكەۋىنە دە جوق. ەڭ قىزىعى, يسلام عانا ەمەس, باسقا دىندەردە دە ۇستەمە پايىزعا تىيىم سالىنعان. بىرەۋگە اقشا بەرىپ, ونىڭ ۇستىنەن ءوسىم الۋ بارلىق دىندە دە حارام ەكەندىگى ايتىلادى. 2007 جىلى «Understanding the ءىslam finanse» دەگەن اتاۋمەن شىققان كىتاپتا الەمدە ورىن الىپ جاتقان ەكونوميكالىق قۇبىلىستاردىڭ كەلەڭسىز ناتيجەگە تاپ بولۋىنىڭ نەگىزى اشكوزدىكتە دەلىنگەن. بانك جۇيەسىندەگى اشكوزدىك, بايىعان ۇستىنە بايۋدى كوزدەيتىندەر, قاناعاتسىزدىقتان دەپ اتاپ كورسەتەدى.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزى نەگە قۇرىلعان؟
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ الدىمەن, العا تارتاتىنى ەكى تاراپتىڭ اراسىنداعى بيزنەستىك قارىم-قاتىناستىڭ تەڭ, ادىلەتتى بولۋى. يسلام بانكينگىنە قانشا ادام قاراجات سۇراپ كەلسە, سونىڭ بارلىعىنا بىردەي جاعداي جاساپ, تەڭ قارىم-قاتىناس كورسەتۋ. سوندىقتان ەكونوميكانى ءوسىرىپ, تۇراقتاندىرۋ, تۇراقتى وسىمگە قول جەتكىزەمىز دەپ ايتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, كەز كەلگەن بايلىقتى بولۋگە توڭكەرىستىك قارىم-قاتىناس قاجەت دەيدى. باستى يدەيالارىنىڭ ءبىرى وسى.
بانك ساياساتىن الايىق. كوپ جاعدايدا ءداستۇرلى بانكينگ جۇيەسىندە قالا تۇرعىندارى ساناتىنداعى تۇتىنۋشىلارعا وڭ كوزبەن قارايتىنى جاسىرىن ەمەس. قالالىق پاتەر ادام تۇرىپ جاتسا دا كەپىلگە الىنادى. ال, اۋىلدىق جەردەگى ءۇيدى كەپىلگە قويعىسى كەلسە قابىلدامايدى. ەڭ ناشار جەرى, حالقىمىزدىڭ 45 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرىپ جاتىر. ءداستۇرلى بانكتىڭ كليەنت الالاۋىن, تەڭ دارەجەدە قىزمەت كورسەتپەيتىندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەكونوميكا بارلىق ادامعا بىردەي قىزمەت كورسەتۋى ءتيىس, تەڭ جاعداي جاساۋى كەرەك. الايدا, بىزدە باسقاشا كوزقاراس قالىپتاسقان. اۋىلدىق جەرلەرگە جانى اشيتىن, شالعاي اۋىلداردا ەكونوميكانىڭ قايتسە دۇرىستالاتىنىن ويلاپ جاتقان ادامنىڭ جوقتىعىنان ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. اتالمىش كىتاپتا بىلاي كورسەتىلەدى: كەشەگى ەكونوميكالىق داعدارىستار مەن بۇعان دەيىن وتكەن توقىراۋلاردىڭ قورىتىندىسى بىرەۋ-اق. ءونىمنىڭ ءوسۋى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇزەلۋىنە اكەلمەيدى. ەكونوميكادا ونداي زاڭدىلىق جوق. ءبارى وسۋدە, ءونىم دە, وزگە دە. بىراق الەۋمەتتىك جاعداي وسپەۋى مۇمكىن, ءتىپتى, كەرى كەتۋى عاجاپ ەمەس. كاپيتاليزم جولىنداعى ەلدەردىڭ بارلىعى وسىنداي الشاقتىقتى باستان كەشىرىپ وتىر.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى قاي وندىرىسكە باعىتتاعان دۇرىس دەپ ويلايسىز؟
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ەلدە قىسقا ەمەس, ۇزاق مەرزىمگە پايدا بەرەتىن ونىمگە نازار اۋدارىپ, سونداي سالاعا باعىتتاعان دۇرىس. قازاقستان جاعدايىندا ەل الەۋەتىن كوتەرەتىن بىردەن-ءبىر سالا اۋىل شرۋاشىلىعى دەپ ويلايمىن. دۇرىس ءونىم وندىرە الاتىنداي جەرى بار ءبىزدىڭ ەل سەكىلدى مەملەكەتتەر كوپ ەمەس. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ناتيجەسى ۇزاق جىلدارعا باراتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن اياققا تۇرعىزىپ الۋ قاجەت. اۋىلشارۋاشىلىق تەحنولوگياسىن اكەلىپ, جاتپاي-تۇرماي سونى دامىتقان دۇرىس. بىزدە مۇناي سالاسى ءوز-وزىمەن دامىپ جاتىر, ونداعى جاعدايدى وزگەرتە قويۋ قيىن. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مەملەكەت كومەگىنسىز دامي المايدى. كەز كەلگەن ەلدە سولاي. ونىڭ ۇستىنە بىزدە كەڭەس وداعىنان قالعان توزعان قۇرال-جابدىقتار, دۇرىس وڭدەلمەگەن جەر سەكىلدى «ەسكى مۇرا» بار. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاراستى جەرلەردى تياناقتى ءبولىپ, مال جاياتىن جەردى, ەگىن سالاتىن ۇلەستى, باۋ-باقشا وندىرىسىنە ارنالعان جەردى, رەتتەپ الۋىمىز كەرەك. يگەرە المايتىنداي قازاقستاندا جەر سونشالىقتى ۇلكەن ەمەس. العان ءونىمدى يندونەزيا, پاكىستان, ساۋد ارابياسى سياقتى تۇرعىن حالقى كوپ ەلدەرگە شىعارۋىمىز كەرەك. بۇل بىزگە گەوگرافيالىق جاعىنان دا ءتيىمدى. ەگىستىك جەرلەرىندە مۇمكىندىگى جوق ەلدەرگە شىعارۋ قاجەت. بىزگە ول ءۇشىن ارتىق ەشتەڭەنىڭ قاجەتى جوق. ماماندارىمىزدى جيناپ, شوعىرلاندىرىپ ماقساتتى تۇردە كەمىندە 5-6 جىل جۇمىس ىستەسەك, ارعى جاعىندا جۇمىس ءوزىن ءوزى الىپ كەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتقاندا, يىۇ-عا مۇشە ەكەندىگىمىزدى پايدالانىپ, ارىپتەس ەلدەرگە ءونىم شىعارۋ كەرەك. ياعني, ءارى قارجى تارتامىز, ءارى ەكونوميكا جاعدايىن دۇرىستاپ الامىز. جەر ناقتىلى اكتيۆكە جاتادى, سولارمەن ۇلەستە بولىپ, ينۆەستيتسيانى تارتىپ, شىن مانىندە ادال تاۋار الامىز. تاعام ادال بولعان جەردە بارلىق نارسە ادال بولادى. ەكىنشىدەن, يسلامدىق بانكينگ ينۆەستور رەتىندە ەكولوگيانى ساقتاۋعا تىرىسادى, ول دا زەرتتەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەرگە ساراپتاما جاساپ, سولاردىڭ تەحنولوگياسىن اكەلۋگە يسلام ەلدەرىنىڭ ينۆەستورىن تارتۋعا تىرىسۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعىن بەكەر ايتىپ وتىرعان جوقپىن, ويتكەنى, ونىڭ ءونىمىن ءار ادامدا قولدانادى. شەتەلدە تاۋار ۇزاعىراق ساقتالۋ, تاسىمالعا جارامدى بولۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى حيميالىق نارسەلەر قوسادى. «ءمارمار ەتتى» الۋ ءۇشىن ءبىرنەشە تەحنولوگيانى قولدانادى دا, وزىندىك قۇنى شارىقتاپ كەتەدى. ال تابيعي تازا وسكەن ءونىم باعاسى ارزان, ءارى دەنساۋلىققا پايدالى بولماق.
– ءداستۇرلى بانكتەردە ورىن الىپ جاتاتىن بانكروتتىق يسلام بانكينگىندە كەزدەسە مە؟
– يسلام بانكى دە شىعىنعا ۇشىراۋى مۇمكىن. بىراق بۇل تەك تەوريالىق تۇرعىدا عانا. ءويتكەنى, بۇرىن-سوڭدى مۇنداي جاعداي ورىن الماعان. ءتىپتى, ەكونوميكالىق داعدارىس شارپىپ وتكەن 2007-2008 جىلدارى الەمگە ايگىلى بانكتەر بانكروتقا وتىرعاندا, يسلام بانكتەرىنىڭ جۇمىسى ورلەي بەرگەندىكتەن, ول وزىنە ەرىكسىز نازار اۋدارتتى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, يسلام بانكتەرى باتىستىق ارىپتەستەرىنە قاراعاندا جوعالتۋ جانە تولەم قابىلەتتىلىگى, تاۋەكەل ماسەلەلەرىنە قاتتى ۇشىرامايدى. سالىمشىلار مەن كرەديتورلار قارجىسىن الىپساتارلىققا قولدانباي, ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا قۇيۋ كەزىندە وتە جوعارى پايدا تابۋعا, قاعازدىق كاپيتالدانۋدى ءوسىرىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەنمەن, سونىڭ وتەمى تۇراقتىلىق پەن تىعىرىقتان شىعا ءبىلۋ قاسيەتىمەن قامتاماسىز ەتتى. ارينە, يسلام مەملەكەتتەرىنىڭ قارجى جۇيەسى قارجىلىق داعدارىستان شەت قالعان جوق, دەگەنمەن, يسلام بانكينگىنىڭ باتىس قاپيتالىنىڭ ەنۋىنە جول جابىق بولعاندىقتان داعدارىس اسەرىن ازايتتى. «اتى بار, زاتى جوق» جوبالارعا قارجى بەرىلمەيدى. ءتىپتى, قاراستىرىلمايدى دا, ويتكەنى, زاڭدا (شاريعاتتا) تىيىم سالىنعان. باستى تالابى – كەز كەلگەن قارجىلىق وپەراتسيا شىنايى اكتيۆكە نەگىزدەلگەن بولۋى كەرەك جانە ۇستىنەن الاتىن ءوسىم (بانكتىڭ تابار پايداسى) تەك شىنايى اكتيۆتىڭ بەرەر ونىمىنە نەگىزدەلۋى ءتيىس. يسلام نارىق پەن جەكە ادامداردىڭ بيزنەستەگى ەركىندىگىن مويىندايدى جانە سىيلايدى.
– يسلامدىق قارجىلاندىرۋ تازا ادىلەتتىلىككە قۇرىلسا, ءوزدەرىنە تۇسەر پايدا نە دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى...
– ءداستۇرلى بانكتەر جۇيەسى سەكىلدى يسلام بانكتەرى دە ءوز تۇتىنۋشىلارىنا قۇرال بەرە وتىرىپ, پايدا تابادى. ويتكەنى, بۇل بانك تە قارجىلىق قۇرىلىم. بىراق ءداستۇرلى بانكتە بۇل وپەراتسيا ۇستەمە پايىزعا نەگىزدەلىپ جاسالسا, يسلام بانكى ونى ساۋدا-ساتتىق وپەراتسيالارى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ويتكەنى, يسلام دىنىندە ساۋدا-ساتتىققا تىيىم سالىنباعان. يسلام بانكى سىزگە بىلاي دەي الادى: «سىزگە قانداي ماشينا قاجەت؟ ونىڭ قاي سالوندا تۇرعانىن ايتىڭىز. ءبىز بارامىز دا, سول ماشينانى ساتىپ الىپ, سىزگە ساتامىز». ياعني, يسلام بانكى ماشينانى, قازاقى جالپاق تىلمەن ايتقاندا مىڭ دوللارعا ساتىپ الادى دا, تۇتىنۋشىسىنا 1150 دوللارعا ساتادى. تۇتىنۋشى ءوز كەزەگىندە 36 اي ىشىندە تولەۋى كەرەك. بانك نەسيە بەرمەيدى, بىراق ماشينانى 1150 دوللارعا ساتۋ-ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت بار. ءداستۇرلى بانكتەردە تۇتىنۋشى ءوز اقشاسىن ساقتاعانى ءۇشىن, مىسالى, 5 پايىز ۇستەمەاقى الىپ وتىرادى. يسلام بانكىندە دە ءدال سولاي. بىراق كليەنت ۇستەمە پايىز الا المايدى, بانك تاپقان پايدادان ۇلەسىن الادى. ءسىز ءوز قاراجاتىڭىزدى يسلام بانكىنە اپارىپ ساقتايسىز. ولار بۇل قاراجاتتى وزدەرىندە بار وزگە قارجى قۇرالدارىنا اپارىپ قوسادى. بانك قاراجاتتى تۇتىنۋشىلارىنا بەرەتىن اقشادان وزگە قۇرالدارى ارقىلى بيزنەس جۇرگىزۋىنە كومەكتەسەدى. جىلدىڭ اياعىندا يسلام بانكى سىزگە ءوز كىرىستەرىن قورىتىندىلاپ, تۇسكەن پايداسىنان سىزگە ۋادە ەتىلگەن بەس پايىزدى, ودان از نەمەسە كوپ ۇلەس تولەۋى مۇمكىن. بۇل ۇلەس تازا, ادال جولمەن كەلگەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. تاعى ءبىر ءتۇرى, تۇسكەن پايدامەن ءبولىسۋ مودەلى. بۇل سيپاتى جونىنەن ينۆەستيتسيالىق قورعا ۇقسايدى. ەگەر مەن بيزنەسكە ينۆەستيتسيا سالىپ, يەسىنە ودان تۇسىرگەن پايداسىنان ءبولىس الامىن, ال كىرىس ءتۇسىرىپ پايدا تاپپاي, كەرىسىنشە, شىعىنعا ۇشىراعان جاعدايدا ونى دا بىرگە كوتەرىسەمىن, دەيدى.
قازىر ساراپشىلار يسلام بانكتەرىنىڭ ءوز كاپيتالىن جەدەل دامىپ كەلە جاتقان, ءتيىمدى فاكتورلارى بار ەلدەرگە سالعىسى كەلەتىندەرىن ايتۋدا. سوندىقتان بۇل ماسەلەدە ءبىزدىڭ دە ىركىلىپ قالۋىمىزعا بولمايدى.
اڭگىمەلەسكەن
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
