ماماندارعا ناقتى قامقورلىق كەرەك

ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى تالعات ەرعاليەۆپەن اڭگىمە. – تالعات فايزوللا ۇلى, ءسىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن كاسىبي ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ, وسى باعىتتاعى پروبلەمالاردى قا­لاي شەشۋگە بولاتىنىن زەرتتەپ ءجۇر­گەن پارلامەنتتىك جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسىسىز. وسى جۇمىس توبىنىڭ بۇگىنگى كۇنى قانداي جۇمىستار اتقارعانى ءجو­نىندە ايتىپ بەرسەڭىز. – بۇل ماسەلەنى كوتەرىپ, شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋدى كوزدەپ جۇرگەن جۇمىس توبىنىڭ باستاماشىسى بۇعان دەيىن ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بولعان, جاقىندا عانا ۆيتسە-سپيكەرلىككە سايلانعان داريعا نازارباەۆا ەدى. مەن ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنەن وسى جۇمىس توبىنا ءوز تىلەگىممەن مۇشە بولىپ ەندىم. ءبىزدىڭ جۇمىس توبىمىز سوڭعى كەزگە دەيىن بەس وتىرىس وتكىزدى. ونىڭ بىرىنشىسىندە ءبىز الداعى ۋاقىتتا كادرلار دايارلاۋ بولجامىن قاراستىردىق. كەلەسى وتىرىستاردا قاجەتتى كادرلاردىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن جاساۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسى ماسەلەنى شەشۋگە قان­شالىقتى قۇزىرەتتىلىگى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مۇ­ناي-گاز جانە ت.ب. سالالارداعى كادر جەتىسپەۋشىلىگى, جوو-لار مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەردە ساپالى كادرلار دايارلاۋ ماسەلەسى جانە وسى باعىتتاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. وتىرىستارعا ءبىلىم جانە عىلىم, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, اۋىل شارۋاشىلىعى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىكتەرى جانە ت.ب. مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جوو, قوعامدىق ۇيىمداردان وكىلدەرى قاتىستى. ماسەلەنىڭ كوتەرىلىپ وتىرعان سەبەبى قازاقستاندىق جوو-لار مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدجدەر مامانداردى جەتكىلىكتى دارەجەدە دايىندايدى. الايدا, ولار كوپتەگەن سالالاردا جەتپەي جاتىر, سونىڭ سەبەبىن اشىپ, شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ. – سونىمەن, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قان­داي ماسەلەلەر انىقتالدى؟ – 1991 جىلعا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 55 جوو بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 130-عا جەتتى. دەمەك, كادرلار دايارلايتىن وقۋ ورىندارى جەتىپ ارتىلادى. الايدا, ولار ەكونوميكانىڭ سۇرانىسىنا ەمەس, وزدەرى ۇسىنا الاتىن ماماندىقتاردى عانا باسىمدىقپەن وقىتۋدا. باسقا جىلدار ەمەس, ۇستىمىزدەگى, ياعني 2014 جىلعا قا­جەتتى مامانداردى مينيسترلىكتەر بويىنشا قارايتىن بولساق, بيىل مۇناي جانە گاز سالاسىنا – 2416, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار بويىنشا – 14478, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنا – 5093, ياعني بارلىق تەحنيكالىق عىلىمدار مەن تەحنولوگيا سالاسىنا 22 مىڭداي مامان كەرەك ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ۇستىمىزدەگى جىلعا 4700 مامانعا سۇرانىس بار. ال جوو-لاردا وقىپ جاتقاندارعا قارايتىن بولساق, تەحنيكالىق عىلىمدار مەن تەحنولوگيا سالاسىندا وقىپ جات­قانداردىڭ جالپى سانى 112 353 ادام, سو­نىڭ بيىل بىتىرەتىندەرى شامامەن 22 مىڭنان ارتىق. ەندەشە, سۇرانىسقا ۇسى­نىس ساي دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جاقسى كور­سەتكىش. الايدا, ونىڭ دا ءمانىسى بار, وعان تومەندە توقتالامىز. اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا بار­لىق وقىپ جاتقاندار, ۆەتەريناريانى قوسىپ ەسەپتەگەندە, 14 مىڭنان ارتىق. سونىڭ بيىل بىتىرەتىندەرى شامامەن 3 مىڭعا جۋىق. ارينە, جوعارىداعى اي­تىلعان سۇرانىس 5 مىڭعا جۋىق بولعاندا بۇل ازداۋ. بىراق وسىنىڭ ءبارى دە اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارىپ, سالانى كوتەرۋگە اتسالىساتىن بولسا ۇلكەن كۇش بولار ەدى. الايدا, ءىس جۇزىندە وسىنشا كادر سالاعا قىزمەت ەتپەيتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاستاردىڭ كوبى ەكونوميست نەمەسە زاڭ­گەر بولۋدى عانا ارمانداپ, وسى ما­مان­دىقتارعا عانا وقىعانىن بىلەمىز. بۇل باسقا سالالاردى ماماندارمەن قام­تا­ماسىز ەتۋدە جەتىسپەۋشىلىكتىڭ ۇلكەن زاردابىنا ۇرىندىردى. سول قاي­شىلىقتان ءبىز ءالى دە ارىلا الماي كەلەمىز. ماسەلەن, بيىل قارجى مينيسترلىگى ءوز سالاسىنا 132, ادىلەت مينيسترلىگى 134, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 820, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى 180, قارجى پوليتسياسى 45 قانا مامان قاجەت دەپ وتىر. بارلىعى – 1311 ادام. ال سول كەزدە قۇقىق پەن ەكونوميكا جانە بيزنەس­كە وقىپ جاتقانداردىڭ جالپى سانى 156 760 ادام. سونىڭ بيىل وقۋ بىتىرەتىندەرى شامامەن 31 مىڭنان ارتىق. ياعني ۇسىنىس سۇرانىستان 20 ەسەدەي كوپ. بۇل كادرلاردى جۇمىسسىزدىققا ۇشىراتاتىن جانە وسىدان تۋاتىن الەۋمەتتىك داعدارىستارعا جەتەلەيتىن ناعىز قايشىلىقتى فاكتور. سونىمەن قاتار, ءبىز جوعارىدا تەح­ني­كالىق عىلىمدار جانە تەحنولوگيا سالاسىنا ۇسىنىس پەن سۇرانىستىڭ شامالاس ەكەنىن ايتتىق, الايدا, مۇندا دا تازا تەحنيكالىق ماماندىقتاردان گورى سالانىڭ ەكونوميكا جاعىنا وقىپ جاتقاندارى ارتىق. اۋىل شا­رۋا­شى­لىعىندا دا سولاي. سالانىڭ ناقتى اگ­رونوم, زووتەحنيك, ۆەتەرينار, ينجەنەر سياقتى قاجەتتى ماماندىقتارىنان گورى بۋحگالتەرلىك ەسەپ پەن ەكونوميكاعا وقىپ جاتقاندارى باسىم. ويتكەنى, ەكونوميست, بۋحگالتەر, اۋديت سياقتى ماماندىق يە­لەرى باسقا سالالارعا اۋىسا الادى, ال باس­قالارعا بۇل قيىنداۋ. ءبىزدى تولعاندىرىپ وتىرعان ەڭ باستى پروبلەما – وسى, مامانداردىڭ جۇمىس تا­­بۋىنا قانداي مۇمكىندىكتەر تۋدىرۋعا بو­­لادى جانە ءبىر ماماندىقتارعا تىم كوپ ادامنىڭ وقۋىن شەكتەۋگە ىق­­پال ەتۋ ماسەلەسىن قالاي شەشۋ بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, مامان جەتىس­پەي­تىن سالالارعا جاستاردى تارتۋ­دى ۇيىم­داستىرۋ جولدارىن تابۋدى كوز­دەي­مىز. سونىڭ ىشىندە, بۇل ماسەلە اۋىل شا­رۋا­شىلىعىندا الاڭداۋشىلىق تۋ­دىرىپ وتىر. تەحنيكالىق كوللەدج­دەر داي­ىن­داۋعا ءتيىستى كاسىبي جۇمىس­شى­لاردىڭ جەتىسپەيتىندىگى دە كوزگە ۇرىپ تۇر. – ەندى وسى ماسەلەلەردى قالاي شەشۋ جونىندە ۇسىنىستار تۋدى ما؟ قانداي مۇمكىنشىلىكتەر مەن رەزەرۆتەردى ىسكە قوسۋ كەرەك دەپ ويلايسىزدار؟ – ءبىز ناق وسى ماسەلەنى باسشىلىققا الىپ, مامان كادرلار جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ سىرىن اشۋدى جانە سونى شەشۋگە ۇسىنىستار جاساماقپىز. ەلباسى ءوزىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا «تاياۋداعى 2-3 جىلدا ءدۋالدى, تەحنيكالىق جانە كا­سىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. كەلەشەكتە جاستاردىڭ تەحنيكالىق ءبىلىم الۋىن مەملەكەتتىك كەپىلدەندىرۋگە كوشىرۋدى قاراستىرۋ قاجەت», دەپ اتاپ ايتتى. سونىمەن بىرگە, ول ۇكىمەتكە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن وسى ماسەلە بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار جاساۋدى تاپسىردى. ءبىزدىڭ دە مىندەتىمىز وسى تالاپتىڭ ورىندالۋىنا ءوز تاراپىمىزدان اتسالىسۋ بولىپ وتىر. ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە, اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا كادرلاردى تۇراقتاندىرۋعا ويىسادى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن بىلىكتى جاس اۋىلعا بارعىسى كەلمەيدى. ويتكەنى, ينفرا­قۇ­رىلىم مۇمكىندىگى تومەن. جول جوق, مەكتەپ باستاۋىش قانا, تۇراتىن ءۇي جوق. بىزگە انىقتاما بەرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى دە وزدە­رىنشە ساراپ جاساعان ەكەن, سوندا ولار كادرلاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا تۇراقتامايتىندىعىنىڭ مىناداي سە­بەپتەرىن انىقتاپتى: بىرىنشىدەن, بۇل سالانىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن, ەكىنشىدەن, ءبىز ايتقانداي, الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تومەن, ۇشىنشىدەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەك باسقا سالالارعا قاراعاندا الدەقايدا اۋىر. ويتپەي شە؟ قالاداعى ەڭبەك بەلگىلى ساعاتتاردا توقتايتىن بولسا, مۇندا كەيدە تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, ەگىن وراعى كەزىندە اگرونومدار ءاربىر قولايلى كۇندى ءتيىمدى پايدالانىپ قالۋ ءۇشىن ەكى, كەيدە ءتىپتى ءۇش اۋىسىممەن وراتىن ديقاندارمەن بىرگە 18-20 ساعات بويى ەگىستىكتىڭ باسىندا بولاتىنىن بىلەمىز. زووتەحنيك, ۆەتتەحنيكتەر دە ءتول الۋ سياقتى قاۋىرت ناۋقانداردىڭ كەزىندە ۇيىنە كەلىپ تاماق ىشۋگە قولدارى تيمەي جاتادى. مىنە, وسىندايلاردى بىلەتىن مامان قالتاسىنا كۇرەكتەي ديپلوم سالىپ العانىمەن, باسقا سالاعا اۋىسۋعا ۇمتىلىپ تۇرادى. وندايلاردىڭ كوبى, اسىرەسە, الەۋەتتى ورگاندار جاعىنا ءجيى اۋىسادى ەكەن. الدىمەن ءبىر كىرىپ العان سوڭ وسىندا ءجۇرىپ سىرتتان وقۋ ارقىلى ەكىنشى ديپلومعا قول جەتكىزەدى. – سونىمەن, مامانداردى تۇراق­تان­دىرۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟ – ول ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ كەرەك. ەڭ بىرىنشىدەن, ناسيحات قۇرالدارى بۇل سالا ماماندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزىن ارتتىراتىن, بەدەلىن كوتەرەتىن مەملەكەتتىك ساياسات ۇستانۋى كەرەك. ناسيحاتسىز, يدەولوگيالىق قول­داۋسىز سالاعا جاقسى مامانداردى تۇ­راقتاندىرۋ قيىن. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنا باق كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, وزاتتارىن ءجيى كورسەتىپ وتىرسا, ادامنىڭ قۇلشىنىسى دا ارتادى. سونىمەن بىرگە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارعان ماماندارعا كەزەكتەن تىس قىزمەت كورسەتۋ سياقتى ىن­تالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت. مى­سالى, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدە اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى اۋدان, وبلىستارداعى ەمحانالاردا كەزەكتەن تىس قابىلدانعانى ءجون. سونىمەن قاتار, ولاردىڭ بالالارىنا جوو قابىلداۋدا جەڭىلدىكتەر بەرىلۋى كەرەك. وسىنداي جەڭىلدىكتەرمەن قاتار مامانداردى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر ءتاسىلى – ولاردىڭ قىزمەت ورنىنىڭ كەپىلدى تۇردە سۇرانىستا بولۋى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي. قازىرگى اۋىلدىق جەرلەردەگى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستەر بۇرىنعى كەڭشاردىڭ اۋماعىندا قۇرىلعان. قازىر وسى, اۋىلدىق وكرۋگتەردە ءبىر ۆەتەريناردىڭ قىزمەت ورنى بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. قالعان ماماندىقتاردى اۋىلدىق وكرۋگ ەسەبىنەن ۇستاۋ قاراستىرىلماعان. كەڭشار بولسا تاراپ كەتكەن, ونىڭ ورنىندا 4-5 شارۋا قوجالىعى ەگىن ەگەدى. ال ولار اۋىل شارۋاشىلىق مامانىن ءوز قارجىسىمەن جىل بويى ۇستاۋعا قاۋقارى جەتە بەر­مەيدى. سوندىقتان كەم دەگەندە 5 مىڭ گەكتار استىق ەگىلەتىن اۋىلدىق وكرۋگتە ءبىر اگرونوم جانە ءبىر ينجەنەر ۇستاۋعا مەملەكەت تاراپىنان قاراجات ءبولىنۋى كەرەك. سول سياقتى 1 مىڭنان ارتىق مال وسىرىلەتىن 3-4 قوجالىققا كەم دە­گەن­دە ءبىر زووتەحنيك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلعانى دۇرىس. ولاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن دە مەملەكەت شەشكەنى ءجون. ال 5 مىڭ گەكتاردان ارتىق جەرگە ەگىن سەبەتىن ءىرى قوجالىقتار كەم دەگەندە ءبىر اگرونوم ۇستاۋدى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن شەشۋى كەرەك. سول سياقتى ءبىر مىڭنان ارتىق مال ۇستايتىن قوجالىقتار دا كەم دەگەندە ءبىر زووتەحنيكتەن ۇستاۋى كەرەك. وسىنىڭ ءبارى زاڭمەن بەكىتىلسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا كادردىڭ بارۋىنا مۇمكىندىك اشىلار ەدى. ايتپەسە, اگرونوم, ينجەنەر سياقتى ماماندىقتى يگەرگەن كادرلار وزدەرى سۇرانىسقا يە بولمايتىن 3-4 ايلىق قىس ايلارىندا «اقىسىز دەمالىسقا» ءجى­بەرىلۋدەن قورقادى. ويتكەنى, ولاردىڭ با­لا-شاعاسى بۇل ايلاردا دا تاماق سۇ­رايتىنى ءسوزسىز... سونىمەن قاتار «جاڭانىڭ ءبارى ۇمى­تىلعان ەسكى» دەگەن ءسوز بار. بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماماندارى قىز­مەتتەرىن جاقسى اتقارىپ, جاقسى ءناتي­جەلەرگە جەتسە وزدەرىنىڭ قىزمەت باس­پالداعىمەن وسەتىندىكتەرىنە, ءىرى مانساپقا قول جەتكىزەتىنىنە سەنىمدى بولاتىن. كادر ساياساتى سونى كوزدەيتىن. ال قازىر ونداي مۇلدە جوق. اۋدان اكىمدەرى مەن ونىڭ ورىنباسارلارى, وبلىستىق مەكەمەلەردىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرى, وبلىس اكىمدەرى مەن ورىنباسارلارى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتىنەن وسپەيدى. ولاردىڭ نەگىزى تەك بيزنەستىڭ وندىرىستىك ەمەس, كوممەرتسيالىق سالاسىنان نەمەسە قۇقىق قورعاۋ جا­عى­نان شىققاندار. سوندىقتان اۋىل شا­رۋاشىلىعى مامانى ءوزىنىڭ ەشقاشان كارەرا جاساي المايتىنىن بىلەدى. مىنە, وسى قايشىلىقتى دا جويىپ, اۋىلدىق اۋداندار مەن سالانىڭ وبلىستىق, ءتىپتى, رەسپۋبليكالىق باسشىلىقتارىنا ءمىن­دەتتى تۇردە اۋىلدا مامان بولىپ ىستە­گەن جانداردىڭ عانا كوتەرىلەتىنىنە كە­پىلدىك بەرەتىن زاڭناما كەرەك. سوندا ماماننىڭ ىنتالانۋى ارتا تۇسەر ەدى. مىنە, ءبىز وسى تارىزدەس ناقتى ۇسىنىستار دايىنداماقپىز. – ال اۋىلشارۋاشىلىق مامان­دارىن دايىنداۋدا جوو-لارعا قانداي ۇسىنىستار جاسار ەدىڭىزدەر؟ – اۋىل شارۋاشىلىق ماماندارىن دايىندايتىن جوو-لار وندىرىسپەن تىكەلەي بايلانىستا بولۋى كەرەك. ەل­باسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا «جەتەكشى ۋني­ۆەرسيتەتتەردى اكادەميالىق جانە باس­قارۋشىلىق اۆتونومياعا بىرتىندەپ كوشىرۋگە جوسپارلى تۇردە كىرىسۋ قاجەت», دەگەن بولاتىن. مەن شەتەلدەردە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا وقيتىن بالالاردىڭ اپتانىڭ بىرنەشە كۇنىندە فەرمالاردا جۇمىس ىستەيتىنىن بىلەمىن. ولارعا شاما-شارقىنشا ەڭبەكاقى دا تولەنىپ تۇرادى. سوندا بولاشاق مامان ءارى ماماندىقتى يگەرەدى, ءارى تاماعىنا جەتەتىن قاراجات تا تابادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە ول جوق. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان».