ەكونوميكا • 17 ءساۋىر، 2022

سۋبسيديا كىمنىڭ «ساۋىن سيىرى»؟..

1273 رەت كورسەتىلدى

«شولمەك مىڭ كۇن سىنبايدى، ءبىر كۇنى سىنادى» دەمەكشى، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قۇزىرەتى ءجۇرىپ تۇرعان شەنەۋنىكتەردىڭ «مايشەلپەگىنە» اينالعان سۋبسيديانى جىمقىرۋشى جەمقورلاردىڭ ءبىرسىپىراسى اشكەرەلەنىپ، جاۋاپقا تارتىلىپ جاتىر.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

بۇل كەڭ اۋقىمدا قولعا الىنعان ءىس مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە بەرگەن تاپسىرماسىنا ساي­كەس اتقارىلىپ وتىر­عانى ءمالىم.

اتالعان اگەنتتىك ارنايى جۇرگىز­گەن كەشەندى تالداۋ ناتيجەلەرىنە قاراعاندا، سۋبسيديالاۋ ىسىندە ءجىتى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ جوقتىعى، سونداي-اق دەمەۋقارجىنى ءتيىمسىز جانە ماقساتسىز پايدالانعانى ءۇشىن اكىمدىكتەر مەن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ ناق­تى جاۋاپكەرشى­لىگى بولماۋى جاعدايدى كۇردەلەندى­رىپ جىبەرگەن. بىراق ولاردىڭ «قولدارىندا بارىندا قونى­شىنان باسىپ»، سۋبسيديا بويىنشا ءوز قالاۋلارىنشا شە­شىم قابىلداۋىنا كەڭ وكىلەتتىلىك بەرىلگەن.

ماسەلەن، انتيكور جۇرگىزگەن ساراپ­تاما ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاق­س­تان وبلىسىندا اتاق-داڭقى دۇ­رىل­دەپ تۇرعان «زەنچەنكو جانە ك» كوم­مان­­ديتتىك سەرىكتەستىگى جانە «تايىن­شا­اگروينۆەست»، «تۇقىم»، «شاتيلو ي ك» سياقتى ءىرى جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سە­رىك­تەستىكتەر عانا جىل سايىن قوماقتى سۋب­سيدياعا قول جەتكىزىپ كەلە جاتقانى انىقتالعان. سەبەبى مول سۋبسيديا الۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتارعا تىم جوعارى تالاپ قويىلادى. مىسالى، دەمەۋقارجىدان دامەلى شارۋاشىلىقتىڭ وگىزشەلەردى سەمىرتىپ، ەتكە وتكىزۋ ءۇشىن 1000 ءىرى قارا سىياتىن بورداقىلاۋ الاڭى بولۋى شارت. البەتتە، ونى سالۋ شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قولىنان وڭايلىقپەن كەلمەيتىنى ايدان انىق. ال سۋبسيديا الۋدىڭ «قىر-سىرىنا» قانىق ادامعا مۇنداي تالاپتىڭ قانداي ماقساتپەن قابىلدانعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى...

بۇعان قوسا، سۋبسيديالاۋدىڭ اقپا­رات­تىق جۇيەلەرى ءالى كۇنگە جەتىلدىرىلمەگەن، رۇقساتسىز قول جەتكىزۋدەن قورعالماعان، ال مۇنىڭ ءوزى دەرەكتەرمەن ايلا-شارعى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جانۋارلاردىڭ جاسىن، جىنىسىن ءوز بەتىنشە تۇزەتۋ، ولاردىڭ سايكەستەندىرۋ نومىرلەرىن قايتالاپ كورسەتۋ سياقتى كوپتەگەن بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرىلگەن. ولار بەلگىلەنگەن كريتەريلەرگە ساي كەلمەيتىن جانۋارلاردى سۋبسيديالاۋ، ءبىر مال باسىن ەكى رەت سۋبسيديالاۋ، سۋبسيديا تولەنگەن مالدىڭ ساقتالۋىن جانە ماقساتسىز پايدالانى­لۋىن قامتاماسىز ەتپەۋ ءۇشىن قاسا­قانا جاسالعان. مىسالى، تۇركىستان وبلىسىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ بىرىندە سۋبسيديا الۋ ءۇشىن سيىرلاردىڭ جاسىن بۇزاۋدىڭ جاسىنا تۇزەتۋدىڭ 400-دەن استام فاكتىسى اشكەرەلەنگەن.

سۋبسيديانى جىمقىرۋدىڭ تاعى ءبىر سحەماسى – وڭىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وزدە­رىنىڭ جەكە مۇددەلەرى بار كومپانيالار ساتىپ الاتىن جابدىقتار قۇنىن بارىنشا كوتەرۋى جانە ساپاسى تومەن، ارزان تەحنيكانى تاڭداپ الۋى. كەيدە ءتىپتى قاجەتتى جابدىق اكەلىنبەسە دە، اقىسى جالعان اكتىلەر بويىنشا اۋدارىلعان. ال اقتوبە وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى ۇلتتىق اگرار­لىق عىلىمي ورتالىقتىڭ (ۇاعو) قىزمەتكەرلەرىنەن قۇرىلعان قىلمىستىق توپ 3 جىل بويى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرى بار كاسىپورىندار ارقىلى 400-دەن استام شارۋا قوجالىعىنا كۇن پانەلدەرىن جوعارى باعامەن جەتكىزىپ قانا قويماي، ولاردىڭ ەلەكتروندى تسيفرلى قولدارىن پايدالانىپ ءوتىنىم جاساپ، بەرىلگەن سۋبسيديانى ءوزارا ءبولىپ العان. وسى ۇاعو قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى اتىراۋ، جامبىل، تۇركىستان وبلىستارىندا دا قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان.

ەگىنشىلىك سالاسىن سۋبسيديالاۋدا نەگىزگى تاۋەكەلدەر جالعان مامىلەلەر جاساسۋ مۇمكىندىگىمەن، قۇجاتتاردىڭ دۇرىستىعىن، دەمەۋقارجى تولەنەتىن تىڭايتقىشتار، پەستيتسيدتەر، تۇقىم سياقتى ونىمدەردى ناقتى ساتىپ الۋ مەن ماقساتتى پايدالانۋدى تەكسەرۋ تەتىكتەرىنىڭ بولماۋىمەن بايلانىستى.

وسىنداي كوررۋپتسيالىق تاۋەكەل­دەر سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى قىزمەتتىڭ جانە پروكۋراتۋرا ورگان­دارىنىڭ تەكسەرۋلەرى بارىسىندا راستالىپ، 100 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. بىل­تىر انتيكور جۇرگىزگەن ارنايى وپەراتسيا بارىسىندا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنە، نۇر-سۇل­تان، شىمكەنت قالالارىنىڭ، اقمو­لا، تۇركىستان، جامبىل، شىعىس قا­زاق­ستان، باتىس قازاقستان، اتى­راۋ جانە اقتوبە وبلىستارىنىڭ اكىمدىك­تە­رىنە باعىنىشتى ۇيىمداردىڭ قىزمەت­كەر­لەرىنەن قۇرىلعان قىلمىستىق توپتاردىڭ جولدارى كەسىلگەن. تەرگەۋ ناتيجەسىندە 14 لاۋازىمدى تۇلعا قاماۋعا الىنىپ، 22 ادام كۇدىككە ىلىنگەن. ءبىرتالاي ءىس سوتقا بەرىلىپ، ءتيىستى ۇكىمدەر شىعارىلعان: جامبىل وبلىسىندا مال شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ءوزىنىڭ جەكە مۇد­دە­سى بار شارۋا قوجالىعى ءۇشىن ءىس جۇزىندە ساتىپ الىنباعان مالعا 33 ملن تەڭگە سۋبسيديا الۋدى ۇيىم­داستىرعانى ءۇشىن 7 جىل 6 ايعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. «اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اكتسيونەرلىك قوعامى تۇركىستان وبلىستىق فيليالىنىڭ مەنەدجەرى «سىباعا» باعدارلاماسى بو­يىنشا اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋ ءۇشىن العان 45 ملن تەڭگەنى جىمقىرعانى ءۇشىن 5 جىل­عا شارتتى تۇردە باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ءبولىم باسشىسى باسقا ادامدارمەن توپتاسا وتىرىپ، 120 شارۋا قوجالىعىنىڭ اتىنان جالعان قۇجاتتار جاساپ، ولاردىڭ شوتتارىنا تۇسكەن سۋبسيديالاردى جىمقىرعانى ءۇشىن سوتقا تارتىلعان.

بيىل شىعىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى، جامبىل جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­مالارى باسشىلارىنىڭ ورىنباسار­لا­رى اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديا­لاۋعا بولىنگەن قارجىنى جىمقىردى
دەگەن كۇدىكپەن ۇستالعانى ءمالىم بولدى.

اۋىل شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋ ىسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. بىرىنشىدەن، وسى سالانىڭ ءمينيسترى اۋىس­قان سايىن سۋبسيديالاۋ ساياساتى مەن كريتەريلەرى دە وزگەرتىلىپ وتى­رادى. انتيكور مۇنىڭ «سىرىن» اشىپ ايتپاعانىمەن، ماماندار ءار باس­شىنىڭ سۋبسيديالاۋ ىسىندەگى «رەفور­ماسىنىڭ» كوزدەگەنى – شىنتۋايتىندا، مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ەمەس، قىزىل سوزبەن بۇركەمەلەنگەن جەكە باسىنىڭ مۇددەسى، ويتكەنى ارقايسىسىنىڭ سىر­تىندا ءوزىنىڭ «بۇيرەگى بۇرىپ تۇرا­تىن» كومپانيالار بار دەگەن پىكىر ايتادى. ەكىنشىدەن، سۋبسيديا الۋ­دىڭ باعىتتارى، تۇرلەرى، شارتتارى كوپ ەكەنى شارۋالار ءۇشىن ۇلكەن اكىم­شىلىك كەدەرگىگە اينالعان. بۇل دا اۋىل شارۋاشىلىعىنا بيلىگى جۇرەتىن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ء«تىلىن تاپقان» ءىرى كومپانيالار ءۇشىن قولدان جاسالعان ايلا-شارعى ىسپەتتى. سۋبسيديالاۋدىڭ وسىنداي جۇيەسى سىبايلاس جەمقورلىققا جاعداي تۋعىزىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن ادىلەتسىز، ءارى ۇتىمسىز بولۋگە اكەلەدى.

...وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى سۋبسيدياعا قاتىستى پاراقورلىق جايلى انەكدوتقا بەرگىسىز ءبىر «اڭىز» ەستىگەنىمىز بار: تەرىسكەي وڭىرلەردىڭ ءبىرىنىڭ تابيعاتى تامىلجىعان ۇلكەن اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالۋعا دايىندالىپ جاتقان شەنەۋنىك وزىمەن ىم-جىمى ءبىر وبلىس باسشىسىنىڭ «باتاسىن» الىپ تۇرىپ: «بىلۋىمشە، مەن بارعالى وتىرعان اۋدان اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندەگى ورىنباسارى سۋبسيديادان جينايتىن الىمنىڭ باسقا اۋداندارداعى ارىپتەستەرى سياقتى 20 پايىزىن ەمەس، 50 پايىزىن ءوز قالتاسىنا باسىپ قالاتىن كورىنەدى. ونىمەن قالاي جۇمىس ىستەيمىن؟..»، دەيدى. وبلىس اكىمى دەرەۋ الگى «ادەپسىز» ورىنباساردىڭ تۇيىندەمەسىن الدىرىپ قاراپ: «بۇل كىسى وتە تاجىريبەلى كادر ەكەن، سەنى اياعىڭنان شالىپ، ەركىن جۇمىس ىستەتە دە قويماس. ەندەشە، ونى ەشكىم قىزىعا قويمايتىن قۋ دالاداعى ەڭ الىس اۋدانعا اكىم قىلىپ ءوسىرىپ جىبەرەيىن...»، دەگەن ەكەن.

اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن العا باس­­­تىرماي كەلە جاتقان بىلىق-شىلىق­تىڭ باستى سەبەبىنىڭ ءبىرى سانالاتىن سۋبسيديا جايلى ءسوز قوزعالعاندا سول ءسوز ەسكە تۇسەدى. الايدا بۇگىندە دەمەۋقارجىنى تالان-تاراجعا سالعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلىپ جاتقانداردىڭ ىشىندە اكىمقارالار جوقتىڭ قاسى. ال سۋبسيديا اپەرگەنى ءۇشىن شارۋالاردان العان قىرۋار پارانى وڭىرلەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ باسشىلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى، ءبولىم باسشىلارى تەك ءوز قالتالارىنا باسىپ وتىر دەگەنگە سەنۋ قيىن. باياعىشا «ايران ىشكەندەر قۇتىلىپ، شەلەك جالاعاندار تۇتىلىپ» جاتقان ءتارىزدى. شىندىعىندا، سۋبسيديا كىمنىڭ ءھام كىمدەردىڭ «ساۋىن سيىرى» ەكەنىن انىقتاۋ – انتيكورعا سىن دەپ ويلايمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار