ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
«سوڭعى جىلدارى ءبىز قازاقستاندى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا, ترانسفورماتسيالاۋعا كوشتىك. ءتۇرلى سالادا اۋقىمدى وزگەرىستەر باستالدى. بۇل كەيبىر ىقپالدى ادامدارعا ۇنامادى. ولار جىلدار بويعى زاڭسىز ارەكەتتەرىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋدى كوزدەدى. نەعۇرلىم جوعارى بيلىككە يە بولۋدى كوكسەدى. سول ءۇشىن كانىگى قىلمىسكەرلەر, قارۋلى باندىلار مەن وپاسىز شەنەۋنىكتەر بىرىگىپ, استىرتىن توپ قۇردى.
ىشكى جانە سىرتقى جاۋلارىمىز ءوزارا ىمىرالاسىپ, بيلىكتى باسىپ العىسى كەلدى. ولار حالىقتىڭ نارازىلىق شەرۋىن باسقا ارناعا بۇرىپ, جۇرتتى قاساقانا ارانداتتى. لاڭكەستەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا, ستراتەگيالىق نىساندار مەن بيزنەسكە تيەسىلى عيماراتتارعا شابۋىل جاسادى. بيلىككە كۇيە جاعۋ ءۇشىن بەيبىت تۇرعىندارعا وق اتتى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قانى سورعالاعان شىنايى شىندىقتى قاقىراتا ايتۋى – ۇلت پاتريوتىنىڭ رۋحاني كەلبەتىن تولىق ايقىندايدى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ قاسكوي, ارام كۇشتەردەن مۇلدە تازارىپ, ادىلدىكتىڭ جولىنا ءبىرجولا بەت بۇرۋعا, ۇلت ماسەلەسىن, حالىق تاعدىرىن شەشۋگە, تاريحي-مادەني قۇندىلىقتاردى بايىتۋعا ايقىن قۇبىلاناما ىسپەتتى. «قاندى قىلمىستىڭ» ءمان-جايىنا قانىق ەل پرەزيدەنتى:«پرەزيدەنتتى بيلىكتەن كەتىرگىسى كەلدى. شىن مانىندە, بۇل مەملەكەتتىلىگىمىزگە تونگەن اسا قاۋىپتى سىن-قاتەر بولدى. بىراق قاستاندىق جاساۋشىلاردىڭ ارام پيعىلى ىسكە اسپادى. مەن ەڭ قيىن ساتتە, قانداي جاعداي بولسا دا, سوڭىنا دەيىن حالقىممەن بىرگە بولامىن دەپ اشىق ايتتىم» دەپ, ءوزىنىڭ گۋمانيستىك كوزقاراسىن, ەلشىلدىك-مەملەكەتشىلدىك ۇستانىمىن مالىمدەدى.
قيىن-قىستاۋ شاقتا الداسپانداي جارقىلداپ قارا قىلدى قاق جارىپ ار-نامىستىڭ ءسوزىن ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىنىن, جۇيەلى سوزگە تۇيە شوگەتىنىن سەزىنگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تۇتقاسىن مىقتاپ ۇستاعانداردىڭ ءوزىن دولبارلاپ, يشاراتتاپ ەمەس, ناقتىلى كورسەتتى. وعان پرەزيدەنتتىڭ «جوعارى لاۋازىم يەلەرى مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى. وپاسىزداردىڭ ىشىندە اسكەري جانە ارناۋلى ورگانداردىڭ باسشىلارى دا بار» دەگەن ءسوزى دالەل.
پرەزيدەنت حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتىپ: «وتانشىلدىق رۋحىنىڭ ارقاسىندا قاسيەتتى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاپ قالدىق» دەپ, تەبىرەنىسپەن ايتتى. راسىندا, مەملەكەت ساياساتىنىڭ بەل ومىرتقاسى – رۋح, سانا جانە ءداستۇر. بۇدان بىلاي «حالىققا كوپىرمە ءسوز, بوس ۋادە ەمەس, كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن وڭ وزگەرىستەر كەرەك» دەپ, تاعدىر انىقتاعىشتىق ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشتى.
جولداۋدا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى, تەرريتوريانىڭ تۇتاستىعى, ۇلتتىق مۇددە, ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭارتۋ, ديالوگ پەن مامىلەنىڭ جوعارى مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, جالپىۇلتتىق بىرلىك, ينتەللەكتۋالدىق قۇندىلىقتاردى جەتىلدىرۋ, پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ىقشامداۋ, «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن ورنىقتىرۋ سەكىلدى تۇعىرنامالىق بىلىكتى تۇجىرىمدامالار ۇسىنىلدى. جاڭادان اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىم جاساۋ جانە «قۋاتتى وڭىرلەر – قۋاتتى ەل» ۇستانىمىن قولداۋدىڭ دا ءمانى زور. سونىمەن قاتار قۇجاتتا ەل پرەزيدەنتى جاڭا قازاقستان نەگىزىندە ء«تۇرلى كوزقاراس, بىراق ءبىرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىنا جۇگىنۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن كۇشەيتۋ, كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋراسىندا ورەلى يدەيالار ۇسىندى. وسى باستامالاردىڭ بارلىعى لايىم, مەملەكەت پەن حالىقتىڭ يگىلىگىنە, بەرەكە-بىرلىگىنە, تاۋەلسىزدىگىنە قىزمەت ەتكەي!
ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جاڭاشا ويلاۋى, وزگەشە پايىمداۋى, كونستيتۋتسيالىق قاعيدالار مەن ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىك مەڭگەرۋى, مەملەكەت باسقارۋ تاجىريبەسى جەتكىلىكتى ەكەنىن مىنادان كورۋگە بولادى. ول «قازاقستاندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسى» ەندى جارامايتىنىن باتىلدىقپەن تۇسىندىرگەنى. مۇنىڭ ناقتى سەبەپتەرىن كورسەتتى.
وركەنيەتتى ەلدەردە, اسىرەسە جاپونيا مەن قىتايدا ەرلى-زايىپتىلار, اعايىندىلار ءبىر مەكەمەدە, ءبىر كومپانيادا ىستەۋگە قۇقىعى جوق. ەلىمىزدىڭ مىسالىنا جۇگىنسەك, 1946-1954 جىلداردا قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ بالالارى مەن جاقىن تۋىسقاندارىن جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتكە سۇيرەمەك تۇرسىن, كولىگىنە دە مىنگىزبەگەن. اڭىز قايراتكەر ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ جەكە كولىگى دە, ساياجايى دا بولماعان. اتاعى الاتاۋداي ايگىلى كلاسسيكتەر مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆ, مەملەكەت قايراتكەرلەرى ءىلياس وماروۆ پەن كەنجالى ايمانوۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين مەن رەيحستاگقا تۋ تىككەن راحىمجان قوشقارباەۆ تا سونداي كورگەندى. كوشەلى قايراتكەرلەردە ەلىم جەتىلسە ەكەن دەگەن وي عانا بولعان. اي مەن كۇننىڭ امانىندا, ەل تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەندە, بيلىكتەگىلەردىڭ بەيبەرەكەت, بەيباستاق ارەكەتتەرگە بارۋى – تاريح الدىنداعى ادەپسىزدىك, جونسىزدىك.
مەملەكەت پەن قوعامنىڭ مۇددەسىنە وراي – جاڭا قازاقستاندى ودان ءارى گۇلدەندىرۋ ماقساتىندا: «سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنادى. مۇنداي نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزسەك تە ارتىق بولمايدى دەپ سانايمىن. پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگى نەعۇرلىم كوپ بولسا, ول سوعۇرلىم شەكسىز بيلىكتىڭ يەسىنە اينالادى» دەۋى كورەگەندى شەشىم ەكەنى راس. ويتكەنى كونستيتۋتسيا – قازىنالى قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن قۇجات. ءارى قاراي: «پرەزيدەنتتى تىم كوپ وكىلەتتىلىگىنەن ايىرۋ ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسىنىڭ تەك ىلگەرى باسۋىن قامتاماسىز ەتەدى» دەپ, ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ جەمىستى ناتيجەسىن كورسەتەدى.
ۇلتىمىزدىڭ بىرەگەي نۇسقالى, وزىق تا وزات قوعامدىق-پسيحولوگيالىق ءمانى تەرەڭ رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق, گۋمانيستىك قۇندىلىقتارى جانە ستراتەگيالىق, ليدەرلىك, پاتريوتتىق يدەيالار جولداۋدىڭ نەگىزىن قۇرايدى. سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنە كەزەك بەرەيىك.
«...اقىل مەن سابىر, پاراسات پەن ۇستامدىلىق قاجەت. ءبىز ءار شەشىمدى مۇقيات سارالاپ, ءار ءىستى بايىپپەن جاساۋعا ءتيىسپىز. وتانشىلدىق رۋحى جوعارى ەل كوزدەگەن ماقساتىنا قالاي دا جەتەدى». «مەملەكەت ءار ازاماتتىڭ ۇنىنە قۇلاق اسادى. ادال ەڭبەك, وزىق ءبىلىم جانە ۇزدىك تاجىريبە ءاردايىم جوعارى باعالانادى». ء«اربىر ادام جانە بۇكىل قوعام جاڭعىرۋى قاجەت. قۇندىلىقتارىمىز تۇبەگەيلى جاڭارۋعا ءتيىس». مىنە, ناعىز وركەنيەت بيىگىنە جەتۋدىڭ, توتەنشە جاڭارۋدىڭ كىلتى وسىلار.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, ساياسي-مادەني جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ ورايىندا جاڭادان اكىمشىلىك-اۋماقتىق وڭىرلەردى قۇرۋدى ۇسىندى. «ەڭ الدىمەن, سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى ماسەلەنى ايماق تۇرعىندارى كوپتەن بەرى ايتىپ جۇرگەنىن بىلەمىن. قازىر ول جاقتا شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر از ەمەس. مىسالى, ايماقتىڭ ىشكى ينفراقۇرىلىمى ابدەن توزعان. كەزىندە الاش ارىستارىنىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالاسىنىڭ جاعدايى دا ءماز ەمەس» دەيدى. ەندى بۇل ايماقتا جاڭادان ينفراقۇرىلىمدار قۇرىلادى. جەتىمسىرەگەن جەرگە جان بىتەدى. جەرى مال اتاۋلىعا قايىسقان, ەگىنشىلىگى, شارۋاشىلىعى, ءوندىرىسى, ونەرى, دەموگرافياسى دامىعان داۋلەتتى, ساۋلەتتى ەلگە اينالادى. اباي رۋحى اسقاقتايدى.
ەندىگى ءبىر كوكەيكەستى ەل تىلەگىن مىقتاپ ەسكەرگەنى ۇلىتاۋ جايىندا: «ەل تاعدىرى شەشىلگەن ۇلى جيىندار وسىندا وتكەن. سارىارقانىڭ تورىندە ورنالاسقان بۇل ايماقتىڭ تۋريستىك الەۋەتى وتە زور. ونىڭ وندىرىستىك قۋاتىن, لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز ۇلىتاۋ ايماعىنىڭ دامۋىنا جول اشامىز». «كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءدال جۇرەگىندە ورنالاسقان ۇلىتاۋدىڭ ءتول تاريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە». ۇلىتاۋدىڭ قاسيەتىن, تاريحىن, وركەنيەتىن جەتە تۇسىندىرگەن. قاڭباق كەزگەن ۇلى دالاعا قۇت, باق قۇسى قونعان, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان دەگەن وسى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ تەرريتورياسى نەگىزگە الىنباعان دۇرىس. اقتوعاي اۋدانى جەزقازعاننان 750 شاقىرىم جەردە, بالقاش قالاسى 800 شاقىرىم جەردە. ەل تاعى دا ازىپ-توزىپ شۇبىرماۋ ءۇشىن باسقاشا ءبىر امالىن ويلاۋ ءلازىم.
تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, قاراعاندى وبلىسىنىڭ قازىبەك بي اۋدانى قارقارالى اۋدانىمەن كىرىكتىرىلگەن, ەندى وسىنى قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. اتاقتى كۇيشى تاتتىمبەت, قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدىڭ ۇرپاعى, اقىن-كومپوزيتور, ءانشى ءمادي, مەملەكەت قايراتكەرى نىعمەت نۇرماقوۆ, ءاليحان بوكەيحانعا تىلەۋقور اقايدىڭ حاسەنى, قازاق حالقىنىڭ 700 ءانىن شىرقاعان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, سونداي-اق قالي بايجانوۆ, قۋان لەكەروۆ, راحيا قويشىباەۆا, ماعاۋيا كوشكىنباەۆ, تەاتر اكتەرى قاليبەك قۋانىشباەۆ, كوركەمونەر شەبەرلەرىنىڭ بىلگىرى ماقساتبەك مايشەكين, ا.زاتاەۆيچتى تابىندىرعان ءدۇلدۇل ءانشى عابباس ايتباەۆتار وسى ءبىر جەرى ءپ ۇلىش, سۋى كۇمىس ۇلى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن. داڭقتى قوياندى جارمەڭكەسى شە؟! الماتى وبلىسىنان جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ءبولىنىپ شىعۋى وڭ وزگەرىستەرگە داڭعىل جول اشادى.
جولداۋدا قازاق قوعامىن «تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋ» جونىندە قانشاما باستامالار كوتەرىلگەن. «ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ 30-دان استام بابىنا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. سونداي-اق جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 20-دان استام زاڭ قابىلداۋ كەرەك».
شىنايى پرەزيدەنت بولمىسى قانداي دەگەندە, نەگىزىنەن, ەل باسىنا كۇن تۋعاندا شۇعىل شەشىم شىعارىپ, ىسىمەن, كورەگەندىك, ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىمەن, وتانشىلدىق رۋحىمەن, اقىل, سابىر, پاراساتىمەن, تازا ەڭبەگىمەن, حالقىمەن مۇراتتاس, پىكىرلەس, تىلەكتەس قاراپايىم مىنەزىمەن ەرەكشەلەنگەن تۇلعا بولۋعا ءتيىستى. اسىلى, ءسوزى مەن ءىسى, كىسىلىك ونەگەسى ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمدى. بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتىنىڭ مىنا ءبىر ءتۇيىندى پىكىرى: «ەڭ باستىسى – ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى! شىن مانىندە, ءبىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى بارىنەن قىمبات. وسى تۇراقسىز, قۇبىلمالى الەمدە قازاقستانىمىز بىزدەن باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس. سوندىقتان ماعان ەلىمنىڭ اماندىعى مەن جەرىمنىڭ تۇتاستىعىنان اسقان ەشبىر قۇندىلىق جوق» دەگەنى, مەملەكەتتىك ويلاۋى مەن جان تىلەگىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى حالقىنا ارناعان جولداۋى – ەلىمىزدى شىنداپ كوركەيتۋدىڭ ستراتەگياسى, ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزدەمەسى, تاۋەلسىزدىكتىڭ فيلوسوفياسى!
بۇل كۇندە الەمنىڭ الەك-شالەگى شىقتى. جەر-انانىڭ مەيىرىمىن مەنمەنشىل ادامزات ۇمىتىپ, كەلەشەكتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدا. گەوساياسات كۇردەلى. جاڭا قازاقستاننىڭ الدىندا الاشتىڭ ۇرانىن جازعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ تولعاعانداي, «تولعان ماقسات, تولعاۋ تاڭداۋ» تۇر. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى 1913 جىلدىڭ 2 اقپان كۇنگى «قازاق» گازەتىنىڭ №1 نومىرىندە زامانا زاڭعارىنان «وزعاندارعا جەتۋ كەرەك, جەتكەندەرىمىزدەن وزۋ كەرەك. دۇنيەنىڭ تورىنە تىرمىسقاندار توردەن ورىن الىپ جاتىر» دەپ ايتقان عاسىرلىق پاتريوتتىق ويى ۇلى دالا رۋحىن اسقاقتاتىپ, اسۋ-اسۋ اسقارلارعا شاقىراتىنداي.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
