ANTIKOR • 13 ءساۋىر، 2022

پاراقورلىق ءالى ۇدەپ تۇر...

84 رەت كورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «يگىلىك بارشاعا! ساباقتاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» اتتى سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا مەملەكەتتىگىمىزدىڭ مىقتى ىرگەتاسى – ادىلدىك، ال وعان اكەلەتىن ماڭىزدى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى – جەمقورلىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ ەكەنىن مالىمدەگەن بولاتىن. وسى باعىتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن بىرقاتار پارمەندى شارا قابىلدانىپ، قوعامدىق ءومىردىڭ قاي سالاسىنا بولسىن دەندەپ ەنگەن قىلمىستى قۇبىلىستان قۇتىلۋعا كۇش سالىنىپ وتىر.

بۇل رەتتە، اسىرەسە، مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنىڭ ءوز قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن جاۋاپتىلىعى ەنگىزىلگەنى، جەمقورلىعى ءۇشىن سوتتال­عاندارعا شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇ­رىن بوساتۋ شاراسى قولدانىلمايتىن بولعانى جانە وندايلاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتە جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا جۇمىس ىستەۋىنە ءومىر بويى تىيىم سالىنعانى، كورسەتكەن قىزمەتىنە بايلانىستى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە سىي­لىق الۋعا رۇقسات ەتىلمەيتىنى جۇرت­شى­لىقتىڭ كوكەيىندەگىنى ءدوپ باسقان ءارى شەنەۋنىكتەردىڭ كوبىن ويلانتىپ، «التىن كورىپ، جولدان تايعان پەرىشتەلەردىڭ» قاتارىن كەمىتۋگە ىقپالىن تيگىزگەن شەشىمدەر ەكەنى انىق. ماسەلەن، 2021 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا كورسەتىلگەنىندەي، 2018 جىلى ەلىمىزدە 2375 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس تىر­كەلگەن بولسا، بۇل جونىندەگى كورسەتكىش 2019 جىلى – 2245-كە، 2020 جىلى – 2193-كە، ال وتكەن جىلى 1557-گە دەيىن ازايعان.

بىلتىر جاسالعان جەمقورلىق قىل­مىس­تاردىڭ 1037-ءىن، ياعني 67 پايىزعا جۋىعىن سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى اشكەرەلەگەن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – 326، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى – 72، پروكۋراتۋرا ورگاندارى – 68، ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتى 53 جەمقورلىق قىلمىستى اشقان. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتتى ءوز الدىنا دەربەس ۆەدومستۆو ەتىپ قۇرىپ، ونىڭ الدىنا كوررۋپتسيامەن ماقساتكەرلىكپەن كۇرەسۋ مىندەتىن قويعانى دۇرىس بولعانىن كورسەتسە كەرەك.

جەمقورلىق قىلمىستاردىڭ جالپى سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ كەلە جاتقا­نى سۇيىندىرگەنىمەن، سونىڭ ىشىندەگى پاراقورلىقتىڭ ۇلەسى ازايماي تۇرعانى كۇيىندىرمەي قويمايدى. مىسالى، 2019 جىلى پارا بەرۋ مەن الۋعا قاتىستى 1089 قىلمىس اشكەرەلەنسە، وسى جونىندەگى كورسەتكىش 2020 جىلى – 1195-كە دەيىن شارىقتاپ كەتىپ، بىلتىر 1053-كە دەيىن تومەندەگەن. وتكەن جىلى جاسالعان بارلىق جەمقورلىق قىلمىستىڭ 67 پايىزعا جۋىعى پاراقورلىققا قاتىستى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى كۇنى وتكەن كەڭەس زامانىندا ايتىلعان «باستىققا بارا بەرمە، پارا بەر» دەگەن ءسوزدىڭ ءالى دە ءمانىن جوعالتپاعانىن اڭعارتادى. سوندىقتان دا انتيكوردىڭ قازىرگى تاڭداعى باس­تى مىندەتى – پاراقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ بولۋعا ءتيىس.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىز­­مەت وتكەن جىلى جۇيەلى سىبايلاس جەم­قورلىقتىڭ 82 دەرەگىن جانە 3 ۇيىم­داسقان قىلمىستىق توپتى (ۇقت) اشكەرەلەگەن. 2020 جىلى بىردە-ءبىر ۇقت قۇرىق­تالماعاندىعىن ەسكەرسەك، اتال­عان اگەنتتىكتەگى بىلتىرعى كادرلىق وز­گەرىستەر دە وڭ ناتيجە بەرگەنگە ۇقسايدى.

اتاپ ايتساق، انتيكور وتكەن جىلى استاناداعى كولىكتىك باقىلاۋ ينسپەك­تسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە تەحنيكالىق بايقاۋدىڭ جالپى سوماسى 500 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن 260 مىڭنان استام جالعان دياگنوستيكالىق كارتاسىن بەرۋدى ۇيىم­داستىرعانىن اشكەرەلەدى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرى بىرەگەي قاراعايلى ور­ماندى سانيتارلىق كەسۋگە زاڭسىز رۇق­سات بەرىپ، پارا العاندارى ءۇشىن ۇستال­دى. قوستاناي قالاسىنداعى مامان­دان­دىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزۋشى كۋالىگىن وڭاي جولمەن العىسى كەلگەن ازاماتتارعا زاڭسىز «اقىلى قىزمەت» كور­سەتىپ، جۇزدەگەن ەمتيحان ناتيجەلەرىن قولدان جاساپ بەرگەنى انىقتالدى.

بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 892 ادام سوتتالعان. ونىڭ 207-ءسى – ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەكەنىن بىلگەندە جاعامىزدى ۇستادىق. مىنا قالپىمىزبەن «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن قالاي جۇزەگە اسىرماقپىز؟!

جەمقورلار «جارىسىندا» پوليتسەي­لەردەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندى اكىمدىك­تەردىڭ قىزمەتكەرلەرى ەنشىلەپ، 150 شەنەۋنىك «بارماق باستى، كوز قىستى» ارەكەتتەرى ءۇشىن سوتتالىپتى. ونىڭ ىشىن­دە 5 اكىم بار.

بۇعان قوسا قارجى مينيسترلىگىنىڭ – 34، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ – 19، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ­16 قىزمەتكەرى جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشى­لىق جاساعانى ءۇشىن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا اتتاندىرىلعان.

«ەت بۇزىلسا تۇز سەبەدى، تۇز بۇزىلسا نە سەبەدى؟» دەمەكشى، جەمقورلىقپەن كۇرەستىڭ الدىڭعى شەبىندە جۇرۋگە ءتيىس ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ – 10، ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىزمەتىنىڭ – 4، پروكۋراتۋرانىڭ – 3 قىزمەتكەرى جانە 3 سۋديا قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولعاندىعى دا ويلاندىرماي قويمايدى. وسى ورايدا ءبىزدى قايران قالدىرعان جايت: 2021 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا انتيكور قىزمەتكەرلەرىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرىپ سوتتالعاندىعى جايلى مالى­مەت جوق بولىپ شىقتى. ولاردىڭ ەشقاي­سىسى زاڭنان اتتاعان جوق پا، الدە اتالعان باياندامانى ازىرلەگەن اگەنت­تىك باسشىلارى «مۋنديرلەرىنىڭ ابى­رويىن» ويلاپ، ءوز ىشتەرىنەن شىق­قان «شۇبار جىلانداردىڭ» سانىن كورسەتۋدەن قىمسىندى ما – ول جاعى بىزگە بەلگىسىز. الايدا وكىنىشكە قا­راي، انتيكوردىڭ قاتارىندا دا قولدارى تازا ەمەس قىزمەتكەرلەر بارىن ايعاقتايتىن دەرەكتەر بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ارا-تۇرا جاريالانىپ جاتادى. ماسەلەن، بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ وفيتسەرى ءبىر كاسىپكەردەن 21 ميلليون تەڭگە پارا الىپ جاتقاندا قولعا تۇسكەنى، سونداي-اق بيىلعى ناۋرىز ايىندا انتيكوردىڭ قىزىلوردا جانە قاراعاندى وبلىستىق دەپارتامەنتتەرىنىڭ ءۇش قىزمەتكەرى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاسالعان قىل­مىستاردى تەرگەۋ بارىسىندا پارا الدى دەگەن كۇدىكپەن ۇستالعانى جاريا ەتىلدى. دەمەك، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت باسشىلىعى «جاۋىردى جابا توقىماي»، ءوز قاتارىن ارام پيعىلدى قىزمەتكەرلەردەن تازالاۋ جۇمىسىن جۇيەلى جۇرگىزۋى جانە كوررۋپتسيامەن كۇرەسكە جۇمىلدىرىلعان ساردارلاردىڭ شىنايى بەدەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋى قاجەت. بىزدىڭشە، انتيكور شىن مانىندە ەلگە ادال قىزمەت ەتۋدى ماقسات تۇتاتىن ءبىلىمدى جاستار قىزىعاتىن ەليتالىق قۇقىق قور­عاۋ ورگانى بولعانى ابزال.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭ­ناماعا بەرتىندە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا كەلسەك، وتكەن جىلى قاراماعىنداعىلاردىڭ سىبايلاس جەم­قورلىعى ءۇشىن 3 مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشىنىڭ وتستاۆكاسى قابىلدانىپ، 5 ساياسي قىزمەتشى تارتىپتىك جازاعا تار­تىلعان. ايتكەنمەن، وتستاۆكا ينس­تيتۋتى جۇرتشىلىقتىڭ كوڭىلىنەن شى­عىپ وتىر دەۋ قيىن. وعان اشىقتىق پەن پرينتسيپتىلىك جەتىسپەيتىن ءتارىزدى. ماسەلەن، جەتەكشىلىك ەتەتىن باس­قارما باسشىسىنىڭ جەمقورلىعى اشكەرە­لەنگەنى ءۇشىن وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ءوتى­نىش بەرگەن ورىنباسارىنا قاتاڭ سوگىس بە­رۋمەن شەكتەلگەن ءبىر قالا اكىمىنىڭ «قا­يىرىمدىلىعى» قوعامدا قيلى پىكىر تۋعىزىپ، قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ سولقىلداقتىعى سىنعا الىندى. دەمەك، پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ قۇلاق­تارىنا «التىن سىرعا».

تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جاڭا­شىلدىق – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىرماسىنا سايكەس باس پروكۋرا­تۋرا مەن انتيكور بىرلەسىپ، مەملە­كەتتىك ورگاندارداعى سىبايلاس جەم­قورلىق دەڭگەيىن باعالاۋ جۇيەسىن ازىر­لەگەنى. سوعان سايكەس جۇرگىزىلگەن باعا­لاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل جونىندە جەتكىلىكتى شارالاردى قابىل­داماعان مينيسترلىكتەر مەن اكىم­دىكتەر انىقتالدى. ولار – يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا مينيستر­لىكتەرى، نۇر-سۇلتان، شىمكەنت قالا­لارىنىڭ جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى.

جالپى، وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا قازاقستان Transparency International سىبايلاس جەمقورلىقتى ءتۇيسىنۋ يندەكسىندە مۇمكىن بولعان 100 بالدان نەبارى 37 بالل الىپ، 180 ەلدىڭ ىشىنەن 102-ورىندى مىسە تۇتتى. ال 2020 جىلى ەلىمىز العاش رەت 38 بالل جيناپ، 94-ورىندى ەنشىلەگەن بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك، ەلىمىز جەمقورلىقپەن كۇرەستە بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرا­مىندا بولعان گرۋزيا (55 بالل)، ارمەنيا (49 بالل) جانە بەلارۋسكە (41بالل) جول بەرىپ وتىر.

Transparency International بايانداماسىندا «قازاقستاننىڭ ساياسي ەليتاسى­نىڭ سىبايلاس جەمقورلىق ارقىلى جينال­عان بايلىعى» ماسەلەسى، وففشورلىق اكتيۆتەر تۋرالى جاريالانىمدار بو­يىنشا جانە جەمقور جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرگە قاتىستى قاتاڭ شارالار قابىلداماۋ سياقتى فاكتورلار كورسەتىلگەن. سونىمەن قاتار كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كەزىندە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اشكەرەلەنگەن بى­لىق-شىلىقتار قازاقستاننىڭ حالىقارا­لىق بەدەلىنە ەداۋىر نۇقسان كەلتىرگەن. بۇعان قوسا قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ كارانتيندىك شەكتەۋلەر جاعدايىندا تۋىنداعان پروبلەمالاردى پارا بەرۋ ارقىلى شەشۋى كوبەيىپ كەتكەن.

ەلىمىزدى كەرى تارتقان سىبايلاس جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 2 اقپانداعى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن جانە ونى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن بەكىتتى. وسى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن ماڭىزدى باس­تامالاردىڭ ىشىندە نەگىزسىز بايۋ ءۇشىن جاۋاپتىلىقتى قاراستىرۋ، قارجىلىق تەرگەۋ ينستيتۋتىن (Follow the money) قۇرۋ، پاراساتتىلىققا تەكسەرۋدى ەنگىزۋ (Integrity check)، بيۋدجەت پروتسەسىنىڭ، مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ، مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن ازايتۋ سىندى جۇيەلى شارالار بار. سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ پاراساتتىلىعىن ءھام جەمقورلىقتان ادالىعىن تەكسەرۋگە ارنالعان Integrity check تەتىگىن ەنگىزۋ قوعامدا ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: شەنەۋنىكتىڭ ادالدىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن وعان بىرەۋگە كورسەتىپ جاتقان قىز­مەتى ءۇشىن ادەيى پارا ۇسىنىلادى. ەگەر ول پارا الۋدان باس تارتپاسا، وندا مەملە­كەتتىك قىزمەتتەن بىردەن قۋىلۋعا ءتيىس. وسى جوبانى ەنگىزۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان باستالماقشى.

«بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردا ءالى دە ۇدەپ تۇرعان پاراقورلىقتى تىيۋعا كومەگى تيەتىن جوبا دەپ سانايمىز. بىراق ول شىنداپ ءارى جاپپاي ىسكە اسىرىلسا، يگى. سوندا مەملەكەتتىك ورگاندارداعى قولدارىن بىلعاپ ۇيرەنگەن جاستارى ۇلكەن قىزمەتشىلەردىڭ كوبىنەن قۇتىلىپ، پەيىلدەرى تازا، كەلەشەگى زور جاستارعا جول اشىلار ەدى. وسى تەتىكتى قاتارداعى شەنەۋنىكتەرگە عانا ەمەس، لاۋازىمى جوعارى باسشىلارعا دا قولدانۋ كەرەك دەپ ويلايمىز...»، دەيدى ءبىز پىكىرلەسكەن قاراپايىم ازاماتتار. حالىق ايتسا، قالت ايتپايدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار