وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتسىزدىگىن ايتۋشىلار دا بار. تۇركىستاندىقتار داستارقانىنان ۇزىلمەيتىن قىزاناق پەن قياردىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قاتارىنان شىعىپ قالۋىن دا باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىمەن بايلانىستىرادى.
ايتپەسە نەگىزىنەن وسى قىزاناق پەن قياردى وندىرەتىن جىلىجايلاردىڭ جالپى كولەمى وبلىستا 1 467 گەكتاردى قۇراپ, رەسپۋبليكاداعى جىلىجاي اۋماعىنىڭ 71%-ىن يەمدەنۋدە. ياعني وڭىردە 3 366 جىلىجاي بار. سونداي-اق بيىل تۇركىستاندا 50 گەكتار اۋماققا زاماناۋي ۇلگىدەگى جىلىجاي كەشەنىن سالۋ جوسپارلانۋدا. قازىرگى تاڭدا ينۆەستورلار انىقتالىپ, ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى قارالۋدا. «الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەردىڭ تاپشىلىعىن تۋدىرماۋ ماقساتىندا كارتوپ 8,5 مىڭ گەكتارعا, پياز 2 مىڭ گەكتارعا جانە ءسابىز 2 مىڭ گەكتارعا ەگىلۋدە. ەگىستىك جەرلەردى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 52 شاقىرىم كانالدى بەتونداۋ, 241 شاقىرىم كانالدارعا مەحانيكالىق تازالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى», دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆ.
جىلىجاي جانە ونىڭ ونىمدەرىنىڭ باعاسى جونىندە «وڭتۇستىك قازاقستان جىلىجايلارى قاۋىمداستىعى» جەكە كاسىپكەرلەر مەن زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ وكىلدەرى دە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ وڭىرلەردە بولعان ساپارلارى كەزىندە دابىل كوتەرگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە, جىلىجاي سالاسىنىڭ كۇردەلى جاعدايىنان حاباردار بولعان دەپۋتاتتار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءمينيسترى ە.قاراشوكەەۆكە ساۋال جولدادى.
«ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە جىلىجاي كوكونىس شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەتەكشى سالاسى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ەرتە شىعاتىن كوكونىستەردىڭ قازىرگى قۇنى قىمبات, كوپتەگەن قازاقستاندىق ءۇشىن باعاسى قولجەتىمسىز بولاتىنى, اكىمدەردىڭ بازارداعى باعامەن جاعالاسىپ شاپقىلايتىنى دا بەلگىلى. سەبەبىنە ءۇڭىلىپ, زەرتتەگەن جان بار ما؟ قاۋىمداستىق ۇسىنعان ەسەپ-قيساپتار بويىنشا ونەركاسىپتىك جىلىجايدىڭ ءبىر گەكتارىن جىلىتىپ, جارىقتاندىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار ساعاتىنا 45 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋعا دەيىن بارادى. وعان قوسا ەلەكتر ەنەرگياسىنا, مينەرالدىق تىڭايتقىشتارعا, ەڭبەككە اقى تولەۋگە, كۇندىزگى جارىق ۇزاقتىعىنىڭ قىسقارۋىنا بايلانىستى قوسىمشا جارىقتاندىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىندار جانە بار. تيىسىنشە, وسىنداي ۇلكەن شىعىندار بولعان كەزدە كوكونىستەر باعاسىنىڭ جەلتوقساننان باستاپ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىنا دەيىن تومەندەۋى ەكىتالاي. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتەكشى ەكسپورتتاۋشى ەلدەردە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن جاساندى قوسىمشا جارىقتاندىرۋ (كۇندىزگى جارىق ۋاقىتىن ۇزارتۋ) قولدانىلادى. الايدا تۇركىستان وبلىسىندا كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ قىمبات بولۋىنا بايلانىستى قوسىمشا جارىقتاندىرۋدى قولدانۋ ءتيىمسىز.
بۇل پروبلەما 3 جىلدان استام ۋاقىت بويى كوتەرىلىپ كەلەدى, وتاندىق ءونىم كورشى ەلدەردە (وزبەكستان, تۇرىكمەنستان) وندىرىلگەن ونىمدەرمەن باسەكەلەسە المايدى. مىسالى, كوممۋنالدىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر قۇنىن سالىستىرعاندا مىناداي: تۇركىستان وبلىسىندا 1 كۆت ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى 33,17 تەڭگەنى قۇرايدى, ال وزبەكستاندا – 18 تەڭگە, تۇرىكمەنستاندا – 2-3 تەڭگە; تۇركىستان وبلىسىندا مىڭ تەكشە گازدىڭ باعاسى – 35 788 تەڭگەنى قۇرايدى, وزبەكستاندا – فەرمەرلەر ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاعا شاققاندا 11 مىڭ تەڭگە, تۇرىكمەنستاندا بار بولعانى 45 تەڭگە. سۋ بىزدە 1 تەكشە ءۇشىن 262 تەڭگە, ال كورشى ەلدەردە تەگىن. ءوڭىر ەكولوگياسىن بۇزاتىن كومىردىڭ 1 تونناسى 14 600 تەڭگە. قىسقا قاراي ول 20 مىڭ تەڭگەدەن اسىپ جىعىلادى. گاز باعاسى بويىنشا دا باسقا وبلىستارمەن سالىستىرعاندا تۇركىستان وبلىسى 1-ورىندا تۇر. ال قازاقستانداعى ەڭ ارزان گاز شىعىس قازاقستان وبلىسىندا (مىڭ تەكشە ءۇشىن 11 218,76 تەڭگە), اقتوبە وبلىسىندا (14 536,37 تەڭگە), باتىس قازاقستان وبلىسىندا (17 873,39 تەڭگە). وسىلايشا, ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ شىعىندارى وتاندىق ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. قىسقاسى, نارىقتا كورشى ەلدىڭ 1 كيلو ءونىمى كەم دەگەندە 2 ەسە ارزان, وتاندىق ءونىم باسەكەگە قابىلەتسىز. جاعدايدى وڭالتۋ ءۇشىن ءتيىستى مينيسترلىك شۇعىل شارالار قابىلداۋى قاجەت دەپ ويلايمىز», دەدى دەپۋتاتتىق ساۋالدى جاريا ەتكەن دارحان مىڭباي.
بۇل ورايدا ياعني باعا تۇراقتىلىعىن ۇستاپ تۇرۋ جانە جىلىجاي الاڭدارىن كەڭەيتۋ, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتار كوممۋنالدىق كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى (ەلەكتر قۋاتى, تابيعي گاز, كومىر) ارزانداتۋعا ارنالعان شىعىنداردىڭ قۇنىن 50% مولشەرىندە سۋبسيديالاۋدى قاراستىرۋدى ۇسىندى. قۋات كوزدەرىن سۋبسيديالاۋ جانە جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنىڭ نەسيەلەرىن تولەۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ, كوممۋنالدىق تولەمدەرگە تولەنەتىن تاريف كولەمىن كۇندىزگى جانە تۇنگى كەزەڭگە ءبولىپ تولەۋ تەتىكتەرىن قاراستىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن شارۋالار وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆكە دە جەتكىزگەن بولاتىن. ازىرگە مينيسترلىك تاراپىنان جاۋاپ جوق.
تۇركىستان وڭىرىندە باۋ-باقشالىق ونىمدەردىڭ باعاسى دا كوپشىلىك كوڭىلىندەگىدەي ەمەس. باعبانداردىڭ ۋاجىنە جۇگىنسەك, ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. مىسالى, شەتەلدەن اكەلىنەتىن تىڭايتقىشتاردى ساتىپ الۋعا مەملەكەتتەن سۋبسيديا بولىنبەيدى. ونى شارۋاشىلىق الدىن الا ساتىپ الادى, ەندى ءبىرىنىڭ قارجىلىق جاعىنان قاۋقارى جەتپەيدى.
«تىڭايتقىشتىڭ باعاسى شارۋالار ءۇشىن قىمبات. سەبەبى شەتەلدەن يمپورتتالادى. ءبىر ءليترىن 5 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ الدىق. بىزگە 300 ليتر, كەيدە 400 ليتر كەرەك. ال كۇن سۋىتا بەرسە, ەكىنشى رەت سەبۋ قاجەت. تولاسسىز جاۋعان جاڭبىر سول تىڭايتقىشتى شايىپ كەتەدى. بۇل جاعىنان دا شىعىن بار», دەيدى «الەكساندروۆسكي ساد» جشس باسشىسى باقتيار تاعاەۆ.
ورداباسى اۋدانى ءبورجار اۋىلدىق وكرۋگىندە 40 گەكتار جەرگە الما جانە سۇيەكتى جەمىس اعاشتارىن ەككەن فەرمەر شارۋاشىلىعىنا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزگەن. قازىر باپتالعان باقتا الما, ورىك, قارا ورىك, شابدالى, شيە اعاشتارى بار. كۇن جىلىعان كەزدە سۇيەكتى جەمىستەر بىردەن بۇرشىك جارعان, الايدا ناۋرىزداعى سۋىق شارۋالاردى ءبىراز ابىگەرگە سالدى.
«بيىل جاڭبىر كوپ جاۋدى. قىستىڭ اياعى, كوكتەمنىڭ باسىنداعى سۋىقتان سۇيەكتى جەمىستەردىڭ گ ۇلىن ۇسىك ۇرىپ كەتۋ قاۋپى جوعارى. بيىل ءونىم كولەمى ەكى ەسەگە ازايىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءونىمنىڭ ساپاسى اۋا رايىنا تىكەلەي بايلانىستى – كۇن جىلى بولسا, جاقسى گۇلدەيدى, سوعان ساي جاقسى ءونىم بەرەدى», دەيدى باقتيار تاعاەۆ.
شارۋانىڭ ايتۋىنشا, باقتاعى جەمىس اعاشتارىنىڭ 80%-ى ءونىم بەرۋى مۇمكىن. فەرمەر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ەربول قاراشوكەەۆكە ءونىمدى, ارنايى قويمالاردى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن قۇرال-جابدىعىن ساقتاندىرۋ ماسەلەسىن جەتكىزىپتى.
«اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كرەديت بەرۋ شارتتارى شارۋالارعا قولجەتىمسىز بولىپ وتىر. ياعني بەرىلەتىن كرەديتتىڭ پايىزى جوعارى – شارۋا شارۋاشىلىعىن اشۋ ءۇشىن 17%-بەن قارىز الادى. بۇل – ءبىرىنشى. ەكىنشى ماسەلە – كرەديت الۋ ءۇشىن كەپىل قويۋ. مۇندا الىناتىن كرەديت سوماسىنا 120%-عا كەپىل قويۋ كەرەك. كەپىل قۇنى دا تومەن باعالانادى. اسىرەسە, شارۋا جەرىن كەپىلگە قويعان كەزدە قارجى ينستيتۋتتارى ونى وتە تومەن باعالايدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءتۇرلى ماسەلە بولادى. اۋا رايىنا بايلانىستى ءونىم ءۇسىپ كەتەدى. سونداي كەزدە فەرمەردىڭ دالەلدى سەبەبى بارىنا قاراماستان, قارجىلاندىرۋ ينستيتۋتتارى ولاردى قولداۋ پوزيتسياسىن ۇستانبايدى. ياعني ناقتى سەبەبى بولعانىنا قاراماستان, كرەديتتى مەزگىلىندە وتەي المايتىن شارۋاعا كرەديت ۋاقىتىن شەگەرۋگە مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان», دەيدى فەرمەر.
شارۋالار الما, ورىك, قارا ورىك, ءجۇزىم وسىرۋگە اۋا رايى قولايلى وڭتۇستىك وڭىرلەردە كەلەشەكتە جاڭعاق اعاشىنا ارنالعان ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت ەكەنىن ايتۋدا.
بىلتىر قۇرىلعان تۇركىستان, الماتى, جامبىل وبلىسىندا جەمىس ءوسىرۋ, ساقتاۋ, ساتۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ باسىن قوساتىن «قازاقستان باقتارى» كونسورتسيۋمىنىڭ توراعاسى نۇرلان قۇرالوۆ وڭتۇستىك وڭىردە گۇلدەپ ۇلگەرگەن جەمىس اعاشتارىنىڭ 20%-ى ءۇسىپ كەتكەنىن ايتادى. «باۋ-باقشانى ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ قاجەت. ساقتاندىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار بار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سولارمەن كەلىسىپ, جەمىستىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءۇسىپ كەتسە, سونى وتەۋ بويىنشا كەلىسىم ورناتۋى قاجەت. ارينە, شارۋالار شىعىننىڭ تولىق وتەلگەنىن قالايدى, ەكىنشى تاراپ ءوز ۇسىنىسىن ايتىپ, ورتاق كەلىسىمگە كەلۋگە بولادى», دەيدى ن.قۇرالوۆ.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ حابارلاۋىنشا, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسىنا 4,5 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە, 475 ءتۇرلى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنى 50% سۋبسيديالانىپ, 368,1 مىڭ گەكتار ەگىستىكتى تىڭايتۋ جوسپارلانۋدا. تىڭايتقىش تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ماقساتىندا «قازازوت» اق-مەن وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە قاجەتتى اممياك سەليتراسىن ۋاقتىلى جانە تولىق كولەمدە جەتكىزۋ تۋرالى ارنايى مەموراندۋم تۇزىلگەن.
الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ونىمدەردى باتىس قازاقستان, اتىراۋ, قوستاناي, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنا جەتكىزۋ جونىندە وبلىس اكىمدىكتەرىمەن مەموراندۋمدار تۇزىلگەن. جالپى, بيىل وبلىستا ەگىس كولەمى 848,4 مىڭ گەكتار القاپقا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى ەگىلەدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ەگىس القابى 3 مىڭ گەكتارعا ارتىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربەك بادىراقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگىستىكتى ارتاراپتاندىرۋعا سايكەس, بيىل مال ازىعى داقىلدارىنا كوڭىل ءبولىنىپ, ەگىس كولەمى 13 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, جالپى 228 مىڭ گا القاپقا ەگىلەدى.
«بۇگىنگى تاڭدا جوسپارلانعان جازدىق داقىلداردىڭ 21%-ى ەگىلدى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا كوكتەمگى دالا جۇمىستارى ءبىر اپتاعا ەرتە باستالدى. بيىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 22 701 بىرلىك اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى قاتىسۋدا. جوسپارلانعان جەر جىرتۋ جۇمىستارى 95%-عا ورىندالدى, 106 مىڭ گەكتار جەردە سور شايۋ جۇمىستارى تولىقتاي جۇرگىزىلدى. بيىلعى جىلدىڭ ءونىمى ءۇشىن ەگىلگەن 177 مىڭ گەكتار كۇزدىك بيدايدىڭ جاعدايى جاقسى. قورەكتەندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. جالپى, تۇركىستان وبلىسىنداعى اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارى 100% تۇقىممەن قامتاماسىز ەتىلدى. وسى تۇقىمداردىڭ 50%-ى سۋبسيديالاۋ ماقساتىندا 600 ملن تەڭگە قارجى ءبولىندى. بۇدان بولەك, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنان 6%-بەن 5,3 ملرد تەڭگە نەسيە قارجى قارالىپ, 3,6 ملرد تەڭگەسى 783 تاۋار وندىرۋشىگە تاراتىلدى. بۇدان بولەك 60 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتى دەر كەزىندە جەتكىزۋ ءۇشىن «قازازوت» جشس كەلىسىمشارت جاسالدى.
بۇگىنگى تاڭدا وبلىستا وسى قاجەتتىلىكتىڭ 50%-ى بار, 10 مىڭ تونناسى تاراتىلدى, 25 مىڭ تونناسى قويمادا تۇر, تاۋار وندىرۋشىلەرگە كۇندەلىكتى كەلىسىمشارتقا سايكەس بوساتىلۋدا», دەدى باسقارما باسشىسى.
سونىمەن قاتار وبلىستا 47 900 توننا جانار-جاعارماي ارزانداتىلعان باعامەن بەرىلەدى. بۇگىندە 18 مىڭ توننا جانار-جاعارمايدىڭ قۇنى تولىعىمەن تولەنىپ, تاۋار وندىرۋشىلەرگە 6 300 تونناسى بوساتىلعان. باعاسى تاۋار وندىرۋشىلەرگە جەتكىزىپ بەرۋ قۇنىن قوسا العاندا 193-195 تەڭگەدەن ساتىلۋدا. ياعني وڭىردە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن وڭتايلى مەرزىمدە اتقارۋ ماقساتىندا ديقاندارعا مۇمكىندىك جاسالۋدا. دەگەنمەن بۇگىنگى باعا جىل بويى ۇزىلمەيتىن كوكونىسى دە, جەمىس-جيدەگى دە مول دەرلىك تۇركىستاندىقتاردىڭ تابەتىنە كەرى اسەرىن تيگىزىپ تۇر.
تۇركىستان وبلىسى
