كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «ەQ»
«الدىن الا ستاتيستيكاعا سايكەس, 1 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 6,4 ملن توننا استىق بولعان. ىشكى تۇتىنۋدى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل كولەم ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋ جانە ءبىر بولىگىن ەكسپورتقا, ونىڭ ىشىندە ۇن تۇرىندە جىبەرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. ايتا كەتەرلىك جايت, جىل سايىن ءبىز 3 ملن توننا ۇن وندىرەمىز. بىراق بۇل كولەمنىڭ جارتىسى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. وسىلايشا, وندىرىلەتىن ۇننىڭ بارلىعى ىشكى نارىققا قالدىرىلمايتىندىعىن, ال كەيبىر ديىرمەندەر ءتىپتى ەكسپورتقا عانا جۇمىس ىستەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ەگەر كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ سەبەپتەرىنە كەلسەك, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ماسەلە استىقتىڭ جەتكىلىكتىلىگىندە ەمەس, باعاسىندا. بۇرىن ءبىزدىڭ ۇن تارتاتىن كاسىپورىندارىمىز بيدايدى رەسەيدەن نەعۇرلىم تومەن باعامەن بەلسەندى تۇردە يمپورتتادى. اسىرەسە, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان شەكارالاس وبلىستارىنداعى ديىرمەندەر وسىلاي ىستەدى. ال ءبىزدىڭ استىق نەگىزىنەن ەكسپورتقا كەتەتىن. بۇل تەپە-تەڭدىك رەسەي ءداندى داقىلداردى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعانعا دەيىن ساقتالدى. رەسەيدىڭ ەكسپورتقا تىيىم سالۋى ۇن تارتۋشىلاردى ىشكى نارىقتاعى ساتىپ الۋعا شۇعىل كوشۋگە ءماجبۇر ەتەدى, وندا استىق باعاسى سايكەسىنشە ءوستى. بۇل رەتتە قولدا بار 6,4 ملن توننا كولەمنىڭ 3,4 ملن تونناسى ءوز ونىمدەرىنە جوعارى باعا بەلگىلەگىسى كەلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىندە ساقتالۋدا. بىراق فەرمەرلەرگە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, نەسيەلەرگە قىزمەت كورسەتۋگە قاراجات قاجەت ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى, استىق باعاسى ءادىل بولسا, فەرمەرلەر قولدا بار قورلاردى ساتاتىن بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.ساپاروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ىشكى نارىقتا بيداي مەن ۇننان تاپشىلىق بولمايدى. سەبەبى بيداي مەن ۇن ەكسپورتىنىڭ كۆوتالارى بەلگىلەندى. سىرتقى ساۋدا ساياساتى جانە حالىقارالىق ەكونوميكالىق ۇيىمدارعا قاتىسۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ەكسپورتقا ارنالعان كۆوتانىڭ كولەمىن 1 ملن توننا بيداي, 300 مىڭ توننا ۇن دەپ بەلگىلەدى. شەشىم 1 ساۋىردە قابىلدانىپ, 15 ساۋىردەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. سونىمەن قاتار ەكسپورتقا قويىلعان شەكتەۋ ماۋسىمنىڭ ورتاسىنا دەيىن جارامدى بولادى. بۇل شارا ىشكى نارىقتا تاپشىلىقتىڭ تۋىنداۋىنا جانە ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ ارتۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا قابىلداندى.
ىشكى نارىقتاعى ناقتى جاعدايدى باعالاۋ ءۇشىن اشم ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ وڭىرلەردە بيدايدىڭ بار-جوعىن تۇگەندەۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. وسىلايشا, ۇكىمەت ىشكى نارىقتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن تولىقتىرۋ بويىنشا شارالاردى قابىلداپ جاتىر.
«7 ساۋىردەگى جاعداي بويىنشا ۇن قورى 118 مىڭ توننانى قۇرايدى, ونىڭ ىشىندە تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا 10 مىڭ توننا, «اينالىم سحەماسى» شەڭبەرىندە 22 مىڭ توننا, وندىرۋشىلەردە 48 مىڭ توننا, قويمالاردا شامامەن 20 مىڭ توننا, ساۋدا وبەكتىلەرىندە 18 مىڭ توننا بار. كورسەتىلگەن كولەم ىشكى قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنىڭ رەسۋرستارىندا 800 مىڭ توننادان استام استىق بار, ولار قاجەت بولعان جاعدايدا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن ىشكى نارىققا جىبەرىلەتىن بولادى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا جۋرناليستەر سپيكەرلەرگە بىرقاتار سۇراق قويدى.
«استىق وندىرۋشىلەر وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جاقىندا ۇننىڭ باعاسىنىڭ ەداۋىر ءوسۋى مۇمكىن ەكەنىن مالىمدەدى. باعا قانشاعا قىمباتتايدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرگەن مينيسترلىكتىڭ اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك نارىقتارى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى نازگۇل حاتەپوۆا ىشكى نارىقتا ۇننىڭ ءوندىرىسى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىنىن جانە كۇن سايىن قاجەتتى ۇن كولەمىمەن تولىقتىرىلىپ وتىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
«باق-تا ۇننىڭ نەمەسە ناننىڭ باعاسىنىڭ كوتەرىلەتىنى تۋرالى كوپ اقپارات تارالۋدا. ىشكى نارىقتا بيدايعا نەمەسە ۇنعا دەگەن تاپشىلىق جوق. ارينە, الەمدىك نارىقتا رەسەي تاراپىنان سالىنعان شەكتەۋگە بايلانىستى بيداي مەن ۇنعا دەگەن سۇرانىس ارتقانى بەلگىلى. سول سەبەپتى الەمدىك نارىقتا بيداي باعاسى بىرنەشە ەسە ءوستى. ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا قاجەتتى كولەمدە كەز كەلگەن ءوڭىردىڭ فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نورمالارىنا سايكەس حالىقتى قاجەتتى كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەپىلدى تۇردە تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا قاجەتتى كولەمدەگى ۇن ساتىپ الىنادى. قازىرگى كەزدە جالپى قازاقستان بويىنشا 120 مىڭ تونناعا جۋىق ۇن بار. سونىڭ 30 مىڭعا جۋىعى – تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا. تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – باعانى تۇراقتاندىرۋ. ياعني نارىقتا, قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعى بولسىن, الەمدىك نارىق بولسىن, بيدايعا نەمەسە ۇنعا باعانىڭ جوعارىلاۋ فاكتىلەرى ورىن العان كەزدە اتالعان تۇراقتاندىرۋ قورلارىندا ساقتاۋلى ۇن ىشكى نارىقتا ارزانداتىلعان باعامەن ساتىلادى. ودان بولەك ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنىڭ رەزەرۆىندە 800 مىڭ تونناعا جۋىق استىق ساقتالعان. ونىڭ 500 مىڭ تونناسى – رەزەرۆتىك قور. اتالعان قوردىڭ دا نەگىزگى ماقساتى – ىشكى نارىقتى تۇراقتاندىرۋ نەمەسە قانداي دا ءبىر تاپشىلىق تۋىنداعان كەزدە كەپىلدى تۇردە ىشكى نارىقتى بيدايمەن قامتاماسىز ەتۋ. «سوندىقتان بيداي نەمەسە ۇن باعاسىنىڭ الەمدىك نارىقتا ءوسۋى ىشكى نارىقتا تىكەلەي ۇننىڭ نەمەسە ناننىڭ باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتەدى» دەگەن پىكىر قاتە. ەلىمىزدە ىشكى نارىقتا مەملەكەت تاراپىنان قولدانىلىپ وتىرعان باعانى تۇراقتاندىرۋعا ارنالعان ارنايى باعدارلامالار بار. سونىڭ اياسىندا الەۋمەتتىك نانعا جانە ۇنعا دەگەن باعا ءاردايىم تۇراقتى بولادى. ىشكى نارىقتا بيداي قورى جەتكىلىكتى. ىشكى نارىقتا ۇننىڭ ءوندىرىسى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى جانە كۇن سايىن قاجەتتى ۇن كولەمىمەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى», دەپ جاۋاپ بەردى دەپارتامەنت ديرەكتورى.
تىلشىلەر تاراپىنان «ديىرمەندەر جۇمىسىن توقتاتىپ جاتسا, تاپشىلىق جوق دەپ قالاي ايتامىز؟ رەسەي شەكتەۋ قويعانعا دەيىن بۇل ماسەلەگە مونيتورينگ جۇرگىزىلدى مە؟» دەگەن ساۋال قويىلدى.
«مينيسترلىك تاراپىنان, جالپى, قانداي دا بولسىن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلىنا نەمەسە تاۋارىنا مونيتورينگ اپتا سايىن جۇرگىزىلەدى. ناۋرىز ايىنىڭ باسىنا دەيىنگى نەمەسە كەيىنگى جاعدايعا تالداۋ جاسالىپ, مونيتورينگ جۇرگىزىلدى. استىق وندىرۋشىلەر وداعى وسى جاعداي تۋرالى بىرنەشە رەت ايتتى. بىرنەشە وبلىستا, سونىڭ ىشىندە رەسەيمەن شەكارالاس وڭىرلەردىڭ استىق وڭدەۋ كاسىپورىندارى قازىرگى كەزدە جۇمىستارىن ۋاقىتشا توقتاتتى. بۇگىندە ىشكى نارىقتا بيدايدىڭ قاجەتتى كولەمى بار. بىراق بيداي باعاسى, بۇل – ەندى عانا تۋىنداعان ماسەلە. شارۋالاردىڭ كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا دەگەن شىعىستارىن ەسكەرە وتىرىپ ۇسىناتىن وڭتايلى باعاسى بار. بۇل باعا ۇن تارتۋشىلار تاراپىنان نارازىلىق تۋدىرىپ, ەكى ارادا بەلگىلى ءبىر كەلىسىم بولماي تۇر. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا ۋاقىتشا توقتاپ تۇرعان ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنىڭ نەگىزگى سەبەبى وسى. جالپى, ىشكى نارىقتا بيداي بار, بىراق ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنان بەرىلەتىن باعا مەن شارۋالار تاراپىنان ۇسىنىلعان باعانىڭ اراسىندا ۇلكەن اراقاتىناس بار. بۇل ماسەلەنى ءبىز ىشكى نارىققا ارزانداتىلعان بيداي جىبەرۋ ارقىلى شەشەمىز», دەپ جاۋاپ بەردى اشم وكىلى.
سونداي-اق «قازاقستاندا قانشا ديىرمەن رەسەيلىك استىقتى پايدالانىپ كەلدى؟ باعادان بولەك ونى وڭدەۋگە تاعى قانداي كەدەرگىلەر بار؟» دەگەن سۇراق بەرىلدى.
«قازاقستاندا 240-قا جۋىق ۇن تارتاتىن كاسىپورىن بار. سونىڭ ىشىندە 170-ءى جۇمىس ىستەپ تۇر. جالپى, ىشكى نارىقتا رەسەي بيدايىن تۇتىنىپ, وڭدەپ جۇرگەن ديىرمەندەر نەگىزىنەن شەكارالاس ايماقتاردا ورنالاسقان. اتاپ ايتقاندا, سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنداعى ديىرمەندەر. مۇنىڭ دا ءوز سەبەپتەرى بار. ىشكى نارىقتا سولتۇستىكتەن باتىسقا بيداي تاسىمالداۋ شىعىندارىنىڭ نەمەسە رەسەيدەن اكەلۋ شىعىندارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. اتالعان وڭىرلەردە شامامەن 45-50-گە جۋىق ۇن تارتاتىن كاسىپورىن بار. سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى رەسەيلىك ونىممەن جۇمىس ىستەدى. قازىرگى كەزدە رەسەيدە ەكسپورتقا قويىلعان شەكتەۋگە بايلانىستى ۇن تارتۋ كاسىپورىندارى ىشكى نارىقتان بيداي ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. ولار الداعى ۋاقىتتا توقتاپ قالمايدى. ءوتىنىم بەرگەن جاعدايدا, ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى ارزانداتىلعان بيدايدى وڭىرلەرگە اپارىپ, تارتىپ, جەكەلەگەن وبلىسقا قاجەتتى كولەمدە ۇن وندىرۋگە قاۋقارلى. باعادان باسقا كەدەرگى جوق. ءبىزدىڭ ديىرمەندەر ترانسپورتتىق جانە لوگيستيكالىق نەگىزدەمەلەر بويىنشا عانا وسى كەزگە دەيىن رەسەي بيدايىن تارتىپ كەلدى», دەپ جاۋاپ بەردى نازگۇل حاتەپوۆا.
سونداي-اق ن.حاتەپوۆا جۋرناليستەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا «الەۋمەتتىك بيداي», «الەۋمەتتىك ۇن» تەرميندەرىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. بۇل نەگىزىنەن ىشكى نارىقتىق باعانى تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا ارزانداتىلعان كولەمدە ىشكى نارىققا ساتىلاتىن بيداي كولەمى.
«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى ءوز رەزەرۆىندە قولدانىستا بار بيداي كولەمىن وبلىس اكىمدىكتەرىنىڭ سۇرانىسى بويىنشا, حالىق سانىنا, فيزيولوگيالىق تۇتىنۋ نورماسىنا بايلانىستى, سول وڭىردەگى بارلىق ادامداردى كەپىلدى تۇردە ۇنمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى بيدايعا شاققانداعى كولەمىن ۇسىنادى. كومپانيا نارىقتا قالىپتاسقان جاعدايعا, باعاعا قاراماستان بيدايدى ارزان باعامەن ساتادى. ياعني ورتا ەسەپپەن بيداي باعاسى 150 مىڭ تەڭگە بولسا, ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسى ساتاتىن بيدايدىڭ قۇنى 90 مىڭ تەڭگە بولادى. اكىمدىكتەردەن تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن 275 مىڭ توننانى ساتۋ تۋرالى ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. ءار ايعا بولىنگەن كەستە بويىنشا وسى وبلىستارعا ساتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. قاڭتار-اقپان ايلارىنا دەگەن كولەمنىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا ءالى ساتىلىپ الىنباعان. دەمەك, سۇرانىس ىشكى نارىقتا از بولدى. قازىرگى كەزدە ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسياسىنا ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىنا وتىنىشتەر كەلىپ تۇسۋدە. بارلىق كولەمدەر بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا بەكىتىلگەن باعامەن ىشكى نارىققا ساتىلادى. وسى ارزانداتىلعان باعامەن ساتىلاتىن بيداي الەۋمەتتىك بيداي نەمەسە الەۋمەتتىك نان وندىرۋگە ارنالعان بيداي دەپ اتالادى», دەدى ن.حاتەپوۆا.
