بۇگىندە اۋىز سۋ تاپشىلىعى عالامدىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وسى ورايدا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە سارقىندى سۋلاردى تازارتۋداعى قازاقستاندىق عالىمداردىڭ جوباسىن شەتەلدىك ارىپتەستەر جوعارى باعالايدى. 2018-2020 جىلدارى جۇزەگە اسقان «مەمبرانالىق ديستيللياتسيا جانە تىكەلەي وسموسقا قاجەتتى قاسيەتتەرى بار جولدىق مەمبرانالاردى الۋ» جوباسى جوعارى ساراپتامالىق رەيتينگكە يە بولدى. فيزيكا-تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ماكسيم زدوروۆەتستىڭ جەتەكشىلىگىمەن ماماندار سۋدى, سونىڭ ىشىندە تىكەلەي وسموس پەن مەمبرانالىق ديستيللياتسياعا جەتىلدىرىلگەن جولدىق مەمبرانالاردى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن راديونۋكليدتەردەن تازارتۋ تەحنولوگيالارىن ۇسىندى. جوبا پوليەتيلەنتەرەفتالات (پتەف) نەگىزىندە الىنعان جولدىق مەمبرانالار تازا سۋ الۋدا ەنەرگيا شىعىندارىن ايتارلىقتاي تومەندەتەدى جانە اعىندى سۋلاردى تيىمدىرەك تازارتۋعا ىقپال ەتەتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ جوباسى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن اۋماقتارىنىڭ سۋسىزدانۋى جانە سۋ رەسۋرستارىنىڭ بولجالدى تاپشىلىعىندا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە ماڭىزدى.
وسى سياقتى د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىسقى ۋاقىتتا جولدار مەن تروتۋارلاردى تازالاۋ بويىنشا مەحانيكالاندىرىلعان كەشەن تۋرالى جوباسى جاياۋ جۇرگىنشى جولدارىن كوك مۇزدان ەكولوگيالىق تازا ادىستەرمەن تازالاۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ميحايل دۋدكين باستاعان عالىمدار ءتيىمدى ءارى تەحنولوگيالىق قاراپايىم نۇسقاسىن جاساعان. ولاردىڭ تەحنولوگياسى بويىنشا, اسفالتتى نەمەسە توسەمتاستاردى بۇلدىرمەستەن جول بەتىندەگى مۇز قاباتىن تازالاۋعا بولادى. قازىرگى تاڭدا مۇز جارعىش ماشينالاردىڭ 2 تاجىريبەلىك مودەلى, جۇمىس جابدىقتارىن زەرتتەۋگە ارنالعان زەرتحانالىق تاجىريبەلىك ستەندى دايىندالىپ, سىناقتان ءوتىپ, وندىرىسكە ەندى.
ال حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گريگوري مۋن جەتەكشىلىك ەتكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عىلىمي-تەحنولوگيالىق پاركى ۇجىمىنىڭ «قالا اۋاسىن تازارتۋ مەن كونديتسيالاۋدىڭ ءوزىن ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن كەشەندى جۇيەلەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن جاساۋ» جوباسىنىڭ دا تيىمدىلىگى جوعارى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, بۇل تەحنولوگيا – مۋلتيمەديا ەكرانى مەن اۋا تازارتقىشىنىڭ گيبريدى. وندا سۋ ءبىر ۋاقىتتا بولمەدەگى اۋانى دا تازارتىپ, ەكراننان كەسكىندى دە كورسەتىپ وتىرادى. ساۋدا ورتالىقتارى مەن قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنىڭ زالدارىنا ىلۋگە ارنالعان مەديا-ەكراننىڭ ۇلكەن ولشەمدى ۇلگىسى دە جاسالدى. بۇل ۇلگىنى اۋانى دەزينفەكتسيالاۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولادى. COVID-19 پاندەمياسى ادامزاتقا مۋتاتسياعا ۇشىرايتىن ۆيرۋستاردىڭ قاۋىپ-قاتەرىنە جانە جاڭا ۆيرۋستاردىڭ نەمەسە ينفەكتسيالاردىڭ پايدا بولۋىنا بەيىمدەلۋ قاجەتتىگىن تۇسىندىرگەندەي. گ.مۋننىڭ عىلىمي كومانداسى ۇسىنعان شەشىمدەر بيولوگيالىق ەمەس, ۆيرۋسقا قارسى قورعانىس تەحنولوگيالارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2018-2020 جىلدارى گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا يە بولعان «miRNA اسسوتسياتسيالارى جانە ولاردىڭ ماقساتتى گەندەرى نەگىزىندە جۇرەك-قانتامىر, ونكولوگيالىق جانە نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋلاردى ەرتە دياگنوستيكالاۋدىڭ تەست-جۇيەسىن ازىرلەۋ» جوباسىنىڭ ناتيجەلەرى ساراپشىلار تاراپىنان جوعارى باعاسىن الدى. جوبانى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اناتولي يۆاششەنكونىڭ جەتەكشىلىگىمەن بيولوگيا جانە بيوتەحنولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى جۇزەگە اسىرعانى بەلگىلى.
سوڭعى جىلدارى جۇرەك-قان تامىرلارى, ونكولوگيالىق, نەيرودەگەنەراتيۆتى اۋرۋلار (التسگەيمەر اۋرۋى, پاركينسون اۋرۋى, سكلەروز جانە ت.ب.) حالىق اراسىندا كەڭىنەن ەتەك جايىپ بارادى. وسى ورايدا الەمدە مۇنداي پاتولوگيالاردىڭ پايدا بولۋ تابيعاتىن تولىق تۇسىنۋگە جانە الدىن الا انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلۋدە.
وتاندىق عالىمداردىڭ قول جەتكىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كوپ كەزدەسەتىن اۋرۋلاردىڭ مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسادى دەپ كۇتىلۋدە. مىسالى, ميوكارد ينفاركتى, جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋى, گيپەرتونيا, اتەروسكلەروز, ينسۋلت سياقتى اۋرۋ تۇرلەرى كانديداتتىق گەندەر جيىنتىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونىمەن بىرگە بۇل اۋرۋلاردى قوزدىراتىن جالپى گەندەر تاعى بار. ولار جۇرەك-قانتامىر اۋرۋلارىنىڭ ناقتى ءبىر تۇرلەرىن قوزدىراتىن كانديدات گەندەردى انىقتاۋدا ايتارلىقتاي قيىندىقتار تۋعىزادى. جوبا اياسىندا ادام گەنومىنىڭ ايقىندالۋىن رەتتەۋگە قاتىساتىن نانوولشەمدى رنق مولەكۋلالارىنىڭ (ميرنق) ءرولى زەرتتەلدى.
بۇگىندە د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى دا ءىرى قارا مالعا قۇرامىنداعى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتارى جوعارى ساپالى جەمشوپ قوسپالارىن الۋدىڭ تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا مال ازىعىن وندىرۋگە كەتەتىن شىعىن 65-75 پايىزدى قۇرايدى. ال بۇل زەرتتەۋلەر جالپى مال شارۋاشىلىعىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. نارىقتاعى ءداستۇرلى تەحنولوگيامەن وندىرىلگەن قۇراما جەمدەردىڭ قۇرامىندا ءداندى-داقىلدار ۇلەسى 60-80 پايىز. بۇل جەمنىڭ باعاسىنا اسەر ەتەدى. بۇگىندە كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە جەم-شوپكە استىقتى قوسپايتىن بولعان. ياعني باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە جەم قۇرامىنداعى ءداندى-داقىلداردىڭ ۇلەسى بار-بولعانى 12-15 پايىز. بۇل وتاندىق مال ازىعىمەن سالىستىرعاندا 4-5 ەسە از.
وتاندىق عالىمدار اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق جانە استىق وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ پايدالانىلماعان قالدىقتارىن ەكسترۋزيالىق وڭدەۋ ارقىلى جەم جانە جەمشوپ قوسپالارىن جاساۋدىڭ رەتسەپتى مەن تەحنولوگياسىن ۇسىنىپ وتىر. ەكسترۋزيا تەحنولوگياسى وسىمدىك جانە بيولوگيالىق بەلسەندى كومپونەنتتەردى وڭدەۋمەن قاتار, ساپاسىز شيكىزاتتىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الىنعان جەم جوعارى تاعامدىق قۇندىلىعىمەن, جەڭىل سىڭىمدىلىگىمەن, بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىمەن, سونداي-اق ءۆيتاميندى جانە مينەرالدى قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ال ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءاليا اسقاروۆا باستاعان عىلىمي ۇجىم ازىرلەگەن جوعارى تەمپەراتۋرالى ورتاداعى جىلۋ جانە ماسسا الماسۋ ۇردىستەرىن 3D ۇلگىسىندە مودەلدەۋگە ارنالعان جاڭا كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالارى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنداعى وت جاعۋ كامەرالارىندا بولىپ جاتقان ۇردىستەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني جەس-تاعى وت جاعۋ كامەرالارىنداعى جىلۋ مەن ماسسا الماسۋدىڭ كۇردەلى ۇردىستەرىنەن تىڭ مالىمەتتەر الۋعا بولادى. بۇل كومىر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەردىڭ ءتيىمسىز جانە قىمبات ادىستەرىنە ۋاقىت كەتىرمەي, جانۋ ءۇردىسىن وڭتايلاندىرۋعا ىڭعايلى.
مۇناي سالاسى ءۇشىن وزەكتى جوبانى تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اللا بيريۋكوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى جۇزەگە اسىرعان بولاتىن. ارشىما تاۋ جىنىستارىنىڭ حيميالىق-مينەرالوگيالىق قۇرامى جانە شيكىزاتتى كۇيدىرۋ بارىسى زەرتتەلدى. MgO-Al2O3-SiO2 جۇيەسىنىڭ دياگرامماسىنا سايكەس ارشىما تاۋ جىنىستارى نەگىزىندەگى ماگنەزيالى-سيليكاتتى كومپوزيتسيالار قۇرامى ەسەپتەلدى. كوپ كومپونەنتتى شيحتالاردى پايدالانا وتىرىپ, ارشىما تاۋ جىنىستارى نەگىزىندەگى ماگنەزيا-سيليكات قۇرامدارىن سينتەزدەۋدە جۇرەتىن فيزيكالىق-حيميالىق ءۇردىس زاڭدىلىقتارى, سونداي-اق فازالىق قۇرامى, قۇرىلىمى جانە كەراميكالىق ماتريتسانىڭ مەحانيكالىق قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا اسەرىن انىقتاۋ جوبانىڭ باستى جاڭالىعى. ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءتيىمدى جوبادا تابيعي جانە تەحنوگەندىك شيكىزاتتار پايدالانىلادى.
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شولپان اسقاروۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان جاسۋشالىق تەراپيانى قولدانۋ ارقىلى سۇيەك ءتىنىن قالپىنا كەلتىرۋ جوباسى استانا ۇلتتىق زەرتحاناسىنىڭ ءومىر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى بيوينجەنەريا جانە رەگەنەراتيۆتى مەديتسينا زەرتحاناسىنا تيەسىلى. عىلىمي توپ العان پوليمەر وستەوپوروز سالدارىنان سۇيەكتىڭ سىنۋىنان زارداپ شەگەتىن ەگدە جاستاعى ادامدارعا سۇيەكتى تەزىرەك قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەدى. زەرتتەۋدىڭ كەلەسى كەزەڭدەرىندە جانۋارلارعا ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋ جوسپارلانۋدا. بۇل تاجىريبەلەردىڭ ناتيجەسى ءساتتى بولسا, قازاقستاندىق فارماكولوگتار الەمدىك نارىقتا سۇرانىسقا يە جاڭا ءدارى جاساۋعا مۇمكىندىك الادى. ۇسىنىلعان شەشىمدەردى مەديتسينا مەن بيوتەحنولوگيادا كەڭىنەن قولدانۋعا بولادى.
قازاقستاندىق عالىمدار اشىپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن جاڭالىقتار وتاندىق عانا ەمەس, الەمنىڭ عىلىمي كەڭىستىگى ءۇشىن ءتيىمدى. بۇل ادام دەنىنىڭ ساۋلىعى مەن ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان عىلىمنىڭ جەتىستىگى ەكەنى قۋانتادى.
ءادىل يبراەۆ,
ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى
