تاريح • 10 ءساۋىر، 2022

«قوياندى جارمەڭكەسى» قۇرۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر

673 رەت كورسەتىلدى

ءوز داۋىرىندە-اق اتاعى الىسقا كەتكەن ايگىلى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ جىلدار العا جىلجىعان سايىن كەزىندەگى داڭقتى داقپىرتى سەيىلگەنىمەن، ۋاقىت اعزام الاقانىندا بەدەرلەنگەن تاعىلىمى ءھام تاريح الدىنداعى قۇندىلىعى تيتتەي دە قۇلدىراعان جوق. قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىنا تابانى تيگەننىڭ دەنى ۋاقىت تاۋىپ قوياندىعا سوعا كەتكىسى كەلىپ تۇرادى. تۋعان جەرگە تالاي جول ءتۇسىپ جۇرسە دە، قازاق دالاسىنداعى العاشقى ساۋدا-ساتتىق ورنى عانا ەمەس، ونەردىڭ ۇلكەن ورداسى بولعان ەل تورىندەگى تاريحي مەكەنگە تابان تيگىزۋدىڭ، تاعىلىمىن تانۋدىڭ ءساتى ەندى بۇيىرىپتى.

القيسسا...

قارقارالىدان 50 شاقىرىم قاشىق­تىقتا جاتقان قوياندىعا قاراي جول تارت­تىق. كوڭىل دەگەن كوك دونەن جۇيتكىپ الدەقاشان كولىگىمىزدىڭ الدىنا شىققان. قيالىمىز قوياندىنىڭ قازىرگى كەلبەتىن ويشا كوز الدىمىزعا كەلتىرىپ، ءتىپتى ورەك­پيمىز. قايناعان قان بازارى مەن دۇر­كىرەگەن توي-دۋمانى قارسى الماسا دا، سايدىڭ تاسىنداي ساپ تۇزەگەن تاريحي ەسكەرتكىشتەر كوڭىل قۋانتاتىنا نىق سەن­دىك. الايدا... الايدا ءبىزدى توز-توزى شى­عىپ، قۇلاۋعا شاق قالعان قويمانىڭ جال­عىز قابىرعاسى جابىرقاي قارسى الدى. وكىنىشكە قاراي، ايگىلى قوياندى جار­مەڭكەسىنەن قالعان جالقى عيمارات وسى.

وتكەن كۇننىڭ جالعىز كۋاگەرى – توز-توزى شىققان كونە قابىرعانىڭ تاريحىنا ۇڭىلسەك، بۇل ءبىر كەزدەرى ساۋداگەرلەردىڭ تاۋار ساقتايتىن قويماسى بولعان، كەيىننەن ماي زاۋىتى رەتىندە پايدالانىلىپتى. بۇگىندە ەسىك-تەرەزەسى، شاتىرى تونالىپ، قاڭىراپ سىڭار قابىرعاسى عانا قالعان. كوزىمىز كۋا بولعان وسى جاعدايدان كەيىن-اق اتاقتى جارمەڭكەنىڭ وزگە تاريحي ەسكەرتكىشتەرى مەن قۇندى جادىگەرلەرى جايلى كوڭىلىمىزدە ايالاپ كەلگەن ءتاتتى ەلەسىمىز ءدال سول ساتتە ەرتەگىلەر ەلىنە ءسىڭىپ، كوزدەن دە، كوڭىلدەن دە بۇلبۇل ۇشتى. ءبىز ويلاعانداي ەمەس، قيال مەن شىندىق اراسى تىم الشاق بولىپ شىقتى. قۇلازىپ قالدىق.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا، عاسىردان استام ۋاقىت قاراۋسىز جاتقان قويمانىڭ كەيبىر قۇرىلىس ماتەريالدارى كەزىندە قولدى بولىپتى. ۇرلىقتان امان قالعانىن سالعىرتتىق سارقىپ تىنعان. دەسەك تە، ءبىزدى قۋانتىپ، جىلت ەتىپ جانىمىزعا ساۋلە قۇيعان اقپارات – كەيبىر جادىگەرلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇيىندە سارى مايداي ساقتالىپ، قوياندىنىڭ كەلەشەكتە مادەني كەشەن رەتىندەگى جۇمىسىنىڭ جاندانىپ، تۋريستىك نىسانعا اينالۋىن كۇتىپ جاتقاندىعى بولدى. ال كەزىندە بۇل قوياندى قانداي ەدى؟!.

ە

تاريحتان سىر تارتساق...

قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ تاريحى ءحىح عاسىردان باستاۋ الادى. ناقتىراق ايتساق، 1848 جىلدىڭ جازىندا يالۋتورسك كوپەسى ۆارناۆا بوتوۆ تالدى وزەنىنىڭ قاراسور وزەنىنە قۇياتىن ساعاسىنداعى توقپان تاۋىنىڭ ەتەگىنە ءوندىرىس بۇيىمدارى تيەل­گەن كەرۋەنىن توقتاتىپ، ەرۋ جاسايدى. ونداعى ماقساتى – قىزىلجار بازارىنا مال ايداپ بارا جاتقان قازاقتاردىڭ جولىن توسىپ، ولار ءۇشىن تاپشى دۇنيەلەردى ءتىرى تاۋارعا، ياعني ءتورت ت ۇلىككە ايىرباس­تاۋ بولاتىن. كولىگىن قاڭتارىپ، تەڭدەرىن شەشىپ، جەر-جەرگە حابارشى جىبەرىپ، اتوي سالادى. بوتوۆتىڭ حابارلاندىرۋىنان ءاپ ساتتە قۇلاقتانعان حالىق، تالدى وزەنى مەن قاراسور، بالىقتى كول مەن سيىرلى بەكەتى ماڭايىنداعى قالىڭ قاراكەسەك مىڭعىرعان مالىن ايداپ، ءجۇن-جۇرقا، تەرى-تەرسەكتەرىن سۇيرەپ ساۋدا كەرۋەنى توقتاعان جاققا قاراي اعىلادى. اككى كوپەس قولىنداعى بارىن بىردەن جايىپ تاستاماي، باستاپقىدا دۇنيەسىن شىم-شىمداپ قانا شىعارىپ، اۋەلى ينە-ءجىپ، اينا-تاراق، ءيىسماي، تۇيمە، اتتىڭ تاعاسى مەن شەگەسى سىندى ۇساق-تۇيەك نارسەلەرىن ساۋداعا سالىپ كورەدى. ءبىرازدان بەرى رەسەي جاقتان كەرۋەن كەلمەي، تۇرمىستىق قاجەتتى زاتتاردان تارىعا باستاعان جۇرت ارزان-قىمباتىنا قاراماي قولما-قول ايىرباسقا قولقا ەتىپ، قۇلاي كەتەدى. اۋىزدان-اۋىزعا تاراعان جاڭالىققا جەلپىنگەن حالىق بوتوۆ كەرۋەنىنىڭ ماڭايىنا جان-جاقتان اعىلا بەرەدى، اعىلا بەرەدى. ءاۋ باستا مۇنداي قارقىندى كۇتپەسە كەرەك، ساۋدا قىزىعىنا تۇسكەن بوتوۆ ەندى ۇلكەن تەڭدەرىن شەشە باستايدى. ساتۋعا ىدىس-اياق، ساماۋرىن، قازان، ءىس تىگەتىن ماشينا، تاي-تاي كەزدەمە، كيىم-كەشەك، كىلەم سياقتى قوماقتى زاتتارىن شىعارادى. اقىسىنا ارقاداعى قازاقتاردىڭ قورا-قورا قويىن، ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى مەن تابىن-تابىن سيىرىن مىڭعىرتىپ ايداپ، قانار-قانار ءجۇن، تەڭ-تەڭ كيىز بەن ەسەپسىز اڭ تەرىسىن ولجا قىلادى. ارادا ناقتى سوماسى بەلگىلەنگەن اقشا ەمەس،  ايىرباسقا مال جۇرگەندىكتەن پايدانى كوكسەگەن كوپەس وسىلايشا تاۋارىن بىرنەشە ەسە قىمباتقا ساتىپ، ۇشان-تەڭىز تابىسقا كەنەلەدى. ءوزى ويلاعاننان ارتىق پايدا تابادى. قاۋمالاعان جۇرت كوپەسپەن قوشتاساردا: – ءاي، بورناي-اي! بارىڭدى باپتاپ كەلەسى جىلى وسى ۋاقىتتا تاعى دا كەل، زاتىڭدى كوپ اكەل! – دەپ قيقۋلاسادى. – مىندەتتى تۇردە كەلەمىن، وسى جەردە توسىڭدار! دەپ پايداعا قۇنىققان كوپەس تە ويلانباستان ۋادەسىن بەرەدى.

ەل قۇلاعى ەلۋ ەمەس پە؟  ونى ەستىگەن شەتتەگى وزگە ساۋداگەرلەردىڭ دە ارانى اشىلىپ، تاۋار تولى كەرۋەنىمەن ارتىنىپ-تارتىنىپ تالدى وزەنىنىڭ ماڭايىنا كەلىپ توپتاسا باستايدى. كەلەسى جىلدان باستاپ قوياندىعا قاراي تۇمەن مەن تومنان دا الىپساتارلار اعىلادى.  بۇعان دەيىن دە ەلگە ءجيى ات ءىزىن سالىپ جۇرگەن تاشكەنت پەن بۇقارانىڭ دا ساۋداگەرلەرى ەندى ارقا تورىنە قاراي ويىسادى. كەلە-كەلە ساۋدا اۋقىمى ارتىپ، جىل وتكەن سايىن قاناتىن كەڭگە جايعان قوياندى جارمەڭكەسى قازاق دالاسىنىڭ شەگىنەن شىعىپ، ءسىبىر مەن ورتا ازياعا، جايىق سىرتىنداعى ەلدەرگە ىقپالىن تيگىزدى. رەسەي كوپەستەرى مۇندا استىق داقىلدارىن، ەۋروپالىق زاۋىت پەن فابريكا بۇيىمدارىن جەتكىزسە، بۇقارا مەن سامارقان ساۋداگەرلەرى باۋ-باقشا ونىمدەرىن، قىتاي الىپساتارلارى جىبەگى مەن شىنى ىدىستارىن، شايى مەن وزگە دە تاڭسىق بۇيىمدارىن اكەلىپ، مالعا ايىرباستادى. ءسويتىپ، بۇل ءۇردىس ءار جاز مەزگىلى سايىن ءداستۇرلى سيپاتقا يە بولادى. جىلدان جىلعا ساۋدا اۋقىمى دا، ساپاسى دا ارتىپ، جارمەڭكە جۇمىسى جاندانا تۇسەدى.

ن

بوتوۆ پا، الدە قوياندى ما؟

جارمەڭكە بازارى العاشقى كەزدە جىل سايىن مامىردىڭ 15-نەن ماۋسىمنىڭ 15-نە دەيىن جۇمىس ىستەگەن. بازارعا تۇسكەن باستى تاۋار مال بولعان. قارقارالىلىق قالامگەر احمەتبەك ءارىن ۇلىنىڭ كەل­تىرگەن مالىمەتىنشە، ءبىر ايدا مۇندا جارتى ميلليونعا دەيىن قوي، ەكى ءجۇز مىڭعا دەيىن سيىر مەن جىلقى اكەلىنگەن. جىل سايىن جارمەڭكەگە تارتىلعان مال سانى ارتىپ وتىرعان. ءتىپتى 1855-1862  جىلدارى قازاقتاردىڭ مال سانىنىڭ ازايىپ كەتۋىنە قاراماستان 1869 جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە ساۋداعا تۇسكەن مال باسى جارتى ميلليوننان اسىپ كەتكەن.

«قوياندى جارمەڭكەسى» باستاپقىدا نەگىزىن قالاۋشى ورىس كوپەسىنىڭ قۇرمەتىنە وراي بوتوۆ جارمەڭكەسى دەپ اتالىپ كەلدى. جارمەڭكەنىڭ ساۋدا-ساتتىقتى دامىتىپ قانا قويماي، ساياسي تۇرعىدان دا زور ماڭىزعا يە ەكەندىگىن تۇسىنگەن باتىس ءسىبىر باس باسقارماسىنىڭ كەڭەسى 1869 جىلدىڭ 12 قىركۇيەگىندە قابىلدانعان قاۋلى بويىنشا قوياندىعا «بوتوۆ جارمەڭكەسى» دەگەن رەسمي اتاق بەرىپ،  جىل سايىن 15 ماۋسىمنان 15 شىلدەگە دەيىن جارمەڭكە ۇيىمداستىرۋدى بەكىتەدى. 1872 جىلى قوياندىدا ساۋدا ورىندارىن كوپتەپ سالۋ قولعا الىندى. رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 1876 جىلى ون التى بالاعان، 120 كيىزۇي بولعان. 1883 جىلى بۇلاردىڭ سانى تيىسىنشە 110-عا جانە 250-كە، ال 1890 جىلى 247-گە جانە 1000-عا جەتكەن. 1889 جىلى تەلەگراف تارتىلىپ، 1894 جىلى بانك بولىمشەسى اشىلدى. 1900 جىلى 30 دۇكەن، 276 بالاعان، 707 كيىزۇي بولادى. ساۋدا نۇكتەلەرى 55 شارشى شاقىرىم جەردى الىپ جاتقان. ءبىزدى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ تاريحىمەن تانىستىرعان قارقارالىداعى تاريحي ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرى: «قوياندى جارمەڭكەسىن بۇگىنگىنىڭ تىلىمەن «قوياندى ەكسپوسى» دەۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز، اتالعان جارمەڭكە ءوز زامانىندا قازىرگى حالىقارالىق ەكسپو-نىڭ ءرولىن اتقاردى. اتاقتى ساۋدا ورنىنا كەلگەن قوناقتار ساۋداعا تۇسكەن ءتورت ت ۇلىك مالمەن قوسا، جارمەڭكەدەن مال ونىمدەرىنەن جاسالعان قازاقتىڭ ءارتۇرلى قولونەرىمەن تانىستى. سونداي-اق سول جەرگە جينالعان ەلدىڭ ءىشى-سىرتىنان كەلگەن ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قازاقتىڭ مادەنيەت مايتالماندارىنىڭ ونەرىنە كۋا بولعان. قوياندى جوعارىدا ايتقانىمىزداي، بانك، تەلەگراف سياقتى ءوز ۋاقىتىنداعى ەڭ وزىق قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالىپ وتىرعان. قىسقاسى، ءتورت قۇبىلاسى تەڭ ساۋدا، ساياسي، مادەني جانە مەديتسينالىق ورتالىقتار قىزمەت اتقارعان كورمە ورتالىعىنا اينالدى»، – دەپ اتاقتى جارمەڭكەنىڭ تاريحي ءھام يدەولوگيالىق قۇندىلىعىنا توقتالىپ ءوتتى.

قوياندىنىڭ ءا دەگەننەن بۇلايشا قارىشتاپ دامۋىنا اسەر ەتكەن بىرنەشە قولايلى جاعداي بولدى. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – ارينە، گەوگرافيالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگى. ەكىنشىدەن، سۋى مول تالدى وزەنىنىڭ قورى جەر قايىسقان مالدى شولدەن تارىقتىرماۋعا جاقسى جاعداي جاسادى. ونىڭ ۇستىنە، ساۋداعا تۇسكەن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە تاۋ-كەن ونەركاسىپ شيكىزاتىن رەسەيدىڭ ەۋروپالىق بولىگىندەگى كاسىپورىندارىنا جەتكىزۋگە وتە قولايلى قارقارالى–كەرەكۋ كولىك جولى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ءۇستىن باسىپ وتەتىن. سونىڭ ناتيجەسىندە اتاقتى جارمەڭكە – اقشا اينالىمى بويىنشا قازاق جەرىندەگى ەڭ ءىرى بازارعا اينالدى ءھام ۋاقىت وتكەن سايىن اتاعى كەڭگە جايىلى­پ، داڭقى شارتاراپتى شارلادى.

ن

قوياندى قۇندىلىعى

بىردە بوتوۆ بوپ، بىردە قوياندى اتانعان جارمەڭكەنىڭ قاي اتاۋدى يەلەنسە دە قازاق قوعامىنىڭ دامۋىنا ەتكەن اسەرى مول. جەتىسۋداعى سان عاسىرلىق تاريحى بار جىبەك جولىنىڭ ماڭىزى قانداي بولسا، ارقاداعى اتاقتى قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ دە ەل تاريحىنان الاتىن ورنى ەرەكشە. قوياندى تەك قارقارالى ايماعىن دامىتۋعا عانا اسەر ەتىپ قويعان جوق، بۇكىل قازاق دالاسىنا ساۋدا كاپيتالىنىڭ قانات جايۋىنا ىقپال جاسادى. ءوندىرىسى جوق ۇلكەن ولكەنىڭ قاجەتىن وتەدى. ءار تاراپتا بىتىراپ جۇرگەن حالىقتىڭ باسىن قوسۋعا، ونەرىن ۇشتاۋعا جول اشتى. سول ۋاقىتتا قازاق جۇرتى وسى جارمەڭكە ارقىلى ساۋدا-ساتتىق ەليتاسىن قالىپتاستىرۋعا جول تاپسا، ودان بولەك الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ساۋدالىق جانە مادەني قارىم-قاتىناستى دا قوسا دامىتتى. وزدەرى دە دۇنيەنى تانۋعا بەت الدى. اسىرەسە قارقارالى جەرىندە 82 جىل دۇرىلدەگەن قوياندىنىڭ حالىقارالىق جارمەڭكە مارتەبەسىنە يە بولۋىنىڭ ءوزى كوپ دۇنيەنى ايعاقتاسا كەرەك. قوياندىعا ءۇندىستان، موڭعوليا، قىتاي، رەسەي، جاپونيا قاتارلى ەلدەردەن ساۋداگەرلەر عانا كەلىپ قويماي، تالانتتار باس قوسقان ۇلكەن ونەر الاڭىنا دا اينالدى. ەلىمىزدىڭ اتاقتى ادامدارىنىڭ ىشىندە وعان ات ءىزىن سالماعانى كەمدە-كەم. قوياندى جارمەڭكەسىندە العاشقى جىلدارى تەك ساۋدا-ساتتىق باستى ورىن السا، جىلدار وتە كەلە ساياسي-مادەني ماسەلەلەر دە بيىك ورىنعا كوتەرىلە باستاعان. مۇندا قىر ەلدەرى بيلەرىنىڭ سەزى ءوتىپ، ءتۇرلى الەۋمەتتىك، قۇقىقتىق ماسەلەلەر ءسوز بولىپ، ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان. سونىڭ ءبىرى – 1905 جىلى قوياندى جارمەڭكەسىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن پاتشا وكىمەتىنە ساياسي قارسىلىق رەتىندە 14 مىڭ ادام قول قويعان اتاقتى «قارقارالى پەتيتسياسى» جازىلدى. 

ءيا، قازاق دالاسىندا سوناۋ ءحىح عا­سىردان باستاپ كەرەگە كەرگەن جارمەڭ­كەلەردىڭ تەك ساۋدا-ساتتىق باعىتىندا عانا ەمەس، مادەني، رۋحاني ءھام الەۋمەتتىك قىزمەتى دە ماڭىزدى بولدى. قوياندىدا تەك ساۋدا كورىگى عانا قىزعان جوق، ءان مەن كۇي، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار پىكىرتالاستار، ءتۇرلى داۋ-دامايدى شەشۋ سىندى ءتۇرلى قىزمەتتى ءبىر باسىنا توعىستىرعان رۋحاني ورتا قالىپتاستى. وندا الۋان ءتۇرلى كونتسەرتتىك كەشتەر، رۋلار مەن حالىق­تاردىڭ پىكىر الماسۋى، سپورتتىق شارالار، ۇلتتىق ويىن جارىستارى، مادەني-رۋحاني كەشتەر وتكىزىلدى. ونەرپازدار مەن سپورتشىلار ونەر كورسەتىپ، حالىقتىڭ رۋحاني كوڭىلىن سەرپىلتتى. ءتىپتى ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىرجان سال، قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلى، كۇيشى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى، ايگىلى اقىندار قامبار، جاناق، شوجە ءتارىزدى قازاقتىڭ ءبىرتۋار تالانتتارى باس قوسىپ، قوياندى دالاسىن دۋمانعا بولەگەن. ماسەلەن، كەزىندە جارمەڭكەنىڭ نەگىزىن قالاعان ورىس كوپەسى ۆارناۆا بوتوۆ قوياندىدا سارعىش، كوك، قىزىل تاس­تاردان ءۇي، دۇكەن سالدىرعان. جۇرتتى ءبىر جەرگە جيناردا ءتورت جەرگە ورناتقان ۇلكەن-ۇلكەن قوڭىراۋلاردى ارنايى ادام جالداپ قاققىزاتىن كورىنەدى. سول كەزدە قىزىلدى-جاسىلدى كيىنگەن ءبىرجان سال ات ۇستىندە ۇكىلى دومبىراسىن بەزەپ:

«بازارىڭ قۇتتى بولسىن،

ارداقتى ەلىم،

قوياندى – تۋ كوتەرگەن دۋمان جەرىم.

قارقارالى، سۇلۋ كوكشە –

جەر شوقتىعى،

سارىارقا التىن اسۋ، اسقار بەلىم، – دەپ جارمەڭكە بازارىن انمەن اشقان ەكەن. جاياۋ مۇسا، ۇكىلى ىبىراي، ءمادي ءباپي ۇلى، ءيمانجۇسىپ، مايرا ۋاليقىزى سىندى كومەيىنە بۇلبۇل ۇيا سالعان ان­شىلەردىڭ ءۇنى قالىقتادى قوياندى اسپانىندا. ادامزاتتىڭ الىبى، قازاقتىڭ باس اقىنى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ دا ناعاشىلاپ قارقارالىعا كەلگەندە ءجيى ات باسىن بۇراتىن قۇتتى مەكەنى بولعان بۇل قوياندى! سول سەكىلدى مۇندا شىڭىلتىر داۋسىمەن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىن ءدۇر سىلكىنتىپ، سەگىز شاقىرىمعا دەيىن جەتكەن ەرەك ۇنىمەن ەلدى ۇزدىكتىرگەن امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ونەرىمەن سۋسىندادى قالىڭ جۇرت. سۋىرىپ سالما اقىن يسا بايزاقوۆ، ء«ان اكادەميگى» جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، قالي بايجانوۆ، عابباس ايتباەۆ باستاعان ءدۇلدۇل دارىندار دا قوياندىدان تۇلەپ ۇشقان تالانتتار. بالۋان شولاق – نۇرماعامبەت باي­مىرزا ۇلى مەن قاجىمۇقان مۇڭايت­پاس ۇلىنىڭ دا تالاي رەت كۇش-قايراتىمەن قالىڭ جۇرتتى تاڭ قالدىرعان قاسيەتتى توپىراعى بۇل! ءتىپتى بالۋان شولاقتىڭ ومىرىندەگى ايگىلى وقيعا – فرانتسۋز بالۋا­نى كروننىڭ جاۋىرىنىن جەر يىسكەتىپ، قابىرعاسىن سىندىرعان تاريحي ساتىنە دە وسى كيەلى ولكە كۋا!

سونىمەن قاتار قوياندىنىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي تەاترىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا سىڭىرگەن ىقپالى زور. تۇڭعىش ۇلت تەاترى­نىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ ءبىر ءوزى ءبىر مەزەتتە بىرنەشە رولگە ەنەتىن قىزىقتى قويىلىم­دارى مەن «شانشارلارىن» دا ەڭ العاش حالىق وسى جارمەڭكەدە تانىپ، ءبىلدى،ساف ونەر قۇدىرەتىنە تولاسسىز قوشەمەتىن ارنادى. قوياندىدا قانات قاتايتىپ، قياعا قالىقتاعان قاليبەك قۋانىشباەۆ، امىرە قاشاۋباەۆ، يسا بايزاقوۆ باستاعان تۋما تالانتتار 1926 جىلى قىزىلوردا توپىراعىندا تۋ تىككەن تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار ەكەنىن ەسكەرسەك، دەمەك قوياندى ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ دە قاسيەتتى وتاۋى دەپ بەك سەنىممەن ايتا الامىز. قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ قۇدىرەتى سول – اشىق اسپان استىندا ونەرىمەن كورەرمەنىن الديلەگەن تالانتتاردىڭ قازاق ونەرىنىڭ شەكسىزدىگىن پاش ەتۋگە ىقپال ەتكەندىگى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ونەرىمىز وزگەشە باعىتقا بەت بۇردى. وسى ءۇشىن دە قازاق ونەرى قوياندى جارمەڭكەسىنە قارىزدار!

ن

ءسوز سوڭى

قيراعان قابىرعالار استارىنا جا­سى­رىنعان قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ تا­عىلىمدى دا باي تاريحى البەتتە ەشبىر جان­دى بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. اسىرەسە وتكەنىن قاستەرلەپ، ۇلتتىق ونەرىنەن ۇلا­عات ىزدەيتىن كەز كەلگەن ادام ءۇشىن قوياندى توپىراعى وسىنىسىمەن قۇندى. ايتسە دە، كەزىندە اتاعى جاھانعا جايىلىپ، دۇركىرەگەن سول قوياندى بۇگىندە قۇرۋدىڭ، قاڭقاسى عانا قالعان قابىرعامەن بىرگە قۇلاۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعاندىعىن كورىپ جانىڭ جابىرقايدى. تالاي ۇلىلارىمىز بەن تاۋ تۇلعالارىمىزدىڭ ءىزى قالعان قاسيەتتى مەكەندى قاستەر تۇتىپ، تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ءوز دەڭگەيىندە ساقتاي الماعانىمىز قانداي وكىنىش! ءبىز تىلدەسكەن اۋىل تۇرعىندارىن دا وسى ماسەلە تولعاندىراتىنى قۋانتتى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن اتاقتى جارمەڭكەنىڭ 170 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قالپىنا كەلتىرىلەدى دەپ كۇتكەن تۇرعىنداردىڭ بۇگىندە ءۇمىتى ۇزىلۋگە شاق قالعانداي. ايتسە دە، جاقسىلىققا سەنگىسى كەلەدى.  ماسەلەن، كەزىندە مەتالل ساۋداسىنا وتكىزىپ جىبەرمەكشى بول­عانداردىڭ قولىنان قوماقتى اقشاسىن تولەپ الىپ قالعان قويمانىڭ تەمىر قاقپاسى قۋات قادىربەكوۆ دەگەن اۋىل تۇرعىنىنىڭ ۇيىندە شيرەك عاسىر ساقتاۋلى تۇر. اۋىل تۇرعىنى الداعى ۋاقىتتا قوياندى جارمەڭكەسىنە ارنالىپ مۇراجاي-كەشەن اشىلسا، قۇندى جادىگەردى قۋانا-قۋانا مەملەكەت قاراماعىنا وتكىزۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. سول سە­كىلدى تاعى دا بىرنەشە اۋىل ازاماتى تالان-تاراجعا تۇسكەن، ورتادان تارتىپ الىپ قالعان قوياندىعا تيەسىلى دۇنيەلەردى مۇراجاي قورىنا وتكىزۋگە ءازىر. «الايدا ول كۇن قاشان تۋاتىنى بەلگىسىز» دەيدى كۇمىلجىپ. اۋىل تۇرعىنىنىڭ الاڭى ورىندى. ويتكەنى جىلدار العا جىلجىعان سايى­ن مەملەكەتتىڭ تولىقتاي قورعاۋىنا الىن­باعان تاريحي مەكەننىڭ قۇرىپ كەتۋ قاۋپى باسىم. وسىدان 30-40 جىل بۇرىن ءالى دە ساقتاپ قالۋعا بولاتىن 50-60-قا جۋىق عيمارات ورنى بار بولسا، بۇگىندە سول كەشەننەن قالعانى – تەك وسى قۇلاعان قابىرعا عانا. ادام مەن مالدىڭ سۇعىنان قورعالماعان تاريحي مەكەننىڭ بۇگىنگى سيقى، وكىنىشكە قاراي، وسىنداي. تاريحىن تاعىلىم تۇتىپ، ەلدىڭ ەرتەڭىنە بەيجاي قارامايتىن ۇلت ازاماتتارى مەن ەل باسشىلارى وسى ءبىر قۇندىلىعىمىزعا قامقور بولىپ، قۇرىپ كەتۋدەن قورعاي السا، قانەكي؟!.

سوڭعى جاڭالىقتار

تاعى 1650 قازاقستاندىق ىندەت جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:00

سوفيادان ولجالى ورالدى

سپورت • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار