ءسۇيىنشى! ءسۇيىنشى! اتاقتى «ارا» جۋرنالى قانات قاعىپ, قايتا شىعاتىن بولدى. «ساتيرا – قاھارلى قارۋ, ونى قولدان تۇسىرۋگە بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمدى تۋ ەتىپ ۇستاعان الەۋمەت قۋانىشتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «ۇيىمداسقان قىلمىس پەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ الەۋەتىن كەڭىنەن پايدالانۋ – ۋاقىت تالابى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەندەشە, ءار ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي «قاھارلى قارۋ» قاجەت-اق. وسىعان وراي, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قىزۋ قولداۋىمەن قايتا تۋعان «ارا» جۋرنالىنا رەداكتور بولىپ بەكىتىلگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى سىقاقشى كوپەن امىربەكپەن سۇحباتتاستىق.
– تۇتاستاي الساق ءجۇز جىلدىق تاريحى بار «ارانىڭ» قايتا شىعاتىنىن ەستىگەن جۇرت ەلەڭدەپ قالدى. جابىلىپ قالعان جۋرنالدى قايتا شىعارۋ ءۇشىن ءبىراز تەر توككەنىڭىزدى بىلەمىز. جاڭا پىشىندە شىققالى جاتقان باسىلىمنىڭ ەندىگى باعىتى قانداي بولماق؟
– اڭگىمەنى ارىدەن قوزعايىن. بەس قارۋىن بويىنا اسىنعان باسىلىم «تار جول, تايعاق كەشۋدى» باسىنان ابدەن وتكەردى!
سوناۋ 1915 جىلى «ساداق» دەگەن اتپەن شىعا باستادى دا ءۇش جىلدان سوڭ جابىلىپ قالدى. رەداكتورى – بەيىمبەت مايلين بولاتىن. سوسىن 1925 جىلى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ رەداكتورلىعىمەن «شانشار» دەگەن جاڭا اتاۋدى يەلەنىپ, قايتا جاڭعىردى. بىراق شەتىنەگەن ءسابيدەي بولدى. تاعى دا جابىلدى. اۋمالى-توكپەلى 1932 جىلى ءىلياس جانسۇگىروۆ «بالعا» دەگەن اتپەن جالعىز سانىن شىعارعان سوڭ, تاعى توقتادى.
اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, سوعىس, ناۋبەت كەزەڭدەرىنەن كەيىن قوعامعا ەسىپ سويلەمەي, كەسىپ سويلەيتىن باسىلىم قاجەت بولدى دا 1956 جىلى «ارا» جۋرنالىنىڭ كىندىگى كەسىلدى. باس رەداكتورلىققا ءسوز زەرگەرى عابەڭ, عابيت ءمۇسىرەپوۆ كەلدى. ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن بەزەندىرىلگەن ساتيرالىق جۋرنالدىڭ باعىت-باعدارى العاشقى بەتتە ايعايلاپ تۇردى. «ارا» ءوز ءسوزىن:
ۇشقالى تۇرعان «ارامىن»,
الدارىڭا بارامىن.
قيسىق,
قىڭىر,
قىرساۋدى
تالقىعا سۇيرەپ سالامىن.
جەكسۇرىن,
جىلپوس,
توڭمويىن,
تورەشىلدى تابامىن,
تابامىن دا شاعامىن! – دەپ باستادى.
بەرەكەنى دە, كەلەكەنى دە قاتار ۇستانعان بەدەلدى باسىلىم اسقار توقماعامبەتوۆ, مىڭباي راشەۆ, ءوسپانالى يماناليەۆ, ءجۇسىپ التايباەۆ, شونا سماحان ۇلى, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, وسپانحان ءاۋباكىروۆ, سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, قاجىتاي ءىلياس ۇلى سەكىلدى سايدىڭ تاسىنداي ساتيريكتەردى توڭىرەگىنە توپتاستىرىپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا قوماقتى ۇلەسىن قوستى. ءاپايتوس الپاۋىتتاردىڭ ءبارى «ارادان» اياعىن تارتاتىن. سەسكەنەتىن.
– وسىنىڭ سەبەبى نەدە؟
– «ەشتەڭەدەن قورىقپايتىن ادامنىڭ ءوزى كۇلكى بولۋدان قايمىعادى» عوي. «ارا» – ارا بولادى, شاققان جەرى جارا بولادى», دەدى وسپانحان اعامىز. عاسىر مەن عاسىردىڭ توعىسىنا تامان نارىق قىسپاعىنا تۇسكەن باسىلىم تاعى دا تاپىراقتاپ, توقتاپ قالدى. سول تۇستا «ارا» جابىلعانى – قازاق ساتيراسىنىڭ قارا جامىلعانى» دەپ قالتاي اعامىزدىڭ قابىرعاسى قايىستى. ءبىرلى-جارىم سىقاقشىلار تىزە قوسىپ, تىكەنەك ءتىلدى جۋرنالعا جان بىتىرەمىز دەپ جانتالاسىپ-اق باعىپ ەدى, ودان كوڭىل كونشىتەتىندەي ناتيجە شىعا قويمادى. مىنە, وسى.
– ەندى سۇراققا ويىسساڭىز.
– باياعى بابالارىمىزدىڭ مىسالداپ ايتقان مىسقىل ولەڭى بار ەدى عوي.
قارعا كەلىپ قارق ەتىپ,
قالقىپ ءىشىپ ول كەتتى.
كوبەلەك كەلىپ كۇمپ ەتىپ,
كولكىپ ءىشىپ ول كەتتى.
ساۋىسقان كەلىپ ساڭق ەتىپ,
سارقىپ ءىشىپ ول كەتتى.
ويلاپ قاراساڭ, قازىرگى زاماننىڭ قارعا, كوبەلەك, ساۋىسقاندارىن مەڭزەگەندەي. جەمقورلىق دەگەن جەگى قۇرتتىڭ تۇقىمىن تۇزداي قۇرتاتىن جول قايسى؟ قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ قۇرىعىنا ءتۇسىپ, اباقتىعا ايدالىپ جاتقاندار از با؟ باسقاسى باسقا, ءارىسى وبلىس اكىمى مەن گەنەرالدار, بەرىسى ءمينيستردىڭ ورىنباسارلارى مەن اۋىل اكىمدەرىنە شەيىن قامالىپ جاتسا نە شارا؟ اتام قازاق «اسپانداعى قۇستى جەردەگى جەم ۇياتقا قالدىرادى» دەيدى. سوراقىلىققا بارعان سوندايلاردى سىنايىق. مىنەيىك. جۇرت ءبىلسىن. كۇلسىن. زامانانىڭ كەسەلى اجۋامەن ەمدەلسىن.
بۇگىنگى جاستاردىڭ تۇيسىگىنە دە «جەمەيتىن ادام جەردىڭ استىندا» دەگەندەي تەرىس تۇسىنىك ءسىڭىپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. كەرىسىنشە, جەمەيتىن, پارا المايتىن ادام كۇلكىگە اينالىپ بارا جاتقانداي. ءبىر مىسال اڭگىمە. جۇمىرتقانى جاڭا عانا جارىپ شىققان سارى ۋىز بالاپان جارىق دۇنيەگە كوزىن اشىپ قاراسا, ءبىر شىركەي تۇر ەكەن. قىلق ەتكىزىپ جۇتىپ قويادى. دانىككەننەن قۇنىققان جامان, ۇياسىنان ۇزاڭقىراپ موينىن سوزسا, بەتى بەدىرەيىپ, ەك-ءۇش تال مۇرتى ەدىرەيىپ قارسى الدىندا قارا مىسىق تۇر ەكەن. ول مۇنى اپ دەپ «اساپ» قويادى.
بالاپانداي قانات قاققان قازىرگى جاستاردىڭ سانا-سەزىمىن قالىپتاستىرۋدا, مەنىڭ ءتۇسىنۋىمشە, ساتيرانىڭ ءرولى وراسان. ءتالىمدىك, تاربيەلىك ماڭىزى زور. «ءۇيتتىك, بۇيتتىك!» نەمەسە «انانى ءىستەگەلى جاتىرمىز!» دەپ ايتقان جاتتاندى جاۋىر سوزدەردىڭ جاستاردىڭ قاۋاشاعىنا كىرە قويۋى ەكىتالاي.
سوندىقتان, جۋرنالدى قايتا شىعارايىق, قولدان كەلگەنشە دەرتكە ءدارۋ ەتەيىك دەپ ەلىمىزدىڭ باس پارتياسىنا ءجۇگىندىم. «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باۋىرجان بايبەك ورالىمدى ويلاردى بايىپپەن قابىلداپ, «ارا» جۋرنالىنىڭ وقىرماندارمەن قايتا قاۋىشۋىنا مۇرىندىق بولسا, نەگە قۋانباسقا؟
– ءسوزىڭىزدى بولەيىن, ءسىز ساتيريكسىز. «نۇر وتان» پارتياسىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, جۇمىلا جۇمىس ىستەگەلى تۇرسىز. ساتيرا مەن ساياساتتى ساباقتاستىرىپ, قالاي ۇيلەستىرمەكشىسىز؟
– ءدال وسى مەن ايتقان ماسەلەدە ساتيرانىڭ دا, ەلدى ويلاعان شىن ساياساتتىڭ دا ماقساتى ءبىر. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىن جاساۋ ءۇشىن اق تەر, كوك تەر بولىپ ايانباي قاجىر-قايراتىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك. اركىم قولىنان كەلگەنشە. «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ساياسي دوكتريناسىندا «سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ بارشانىڭ جانە ءار ادامنىڭ مىندەتى. ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى جەگىدەي جەيدى, سوندىقتان ءبىز ونىمەن ىمىراسىزدىقپەن كۇرەسە ءبىلۋىمىز كەرەك» دەلىنگەن, ەگەر جاڭىلىسپاسام. وسى جولدا مەنىڭ قولىمنان كەلەتىنى – ساتيرا. بىلە-بىلسەڭىز كۇلكى – كۇشتىلەر قارۋى. ءالجۋاز بولىپ السىرەپ جاتقان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ تۇيتكىلىن ساتيرانىڭ تىلىمەن كورسەتىپ, تىرەسەتىن جەردە تىرەسسەك, كۇرەسەتىن جەردە كۇرەسسەك, نەسى سوكەت. ەڭ باستىسى, ءبىزدى بىرىكتىرگەن – ەل مۇددەسى.
جاڭا جىل قارساڭىندا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ساياسي دوكتريناسىن تالقىلاۋعا باۋىرجان بايبەك زيالى قاۋىم وكىلدەرىن شاقىردى. قاتىستىم. وي ءبولىستىم. «نۇر وتان» پارتياسى جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىستارىنا دا بارىپ, بار-جوقتى باعامداپ ءجۇردىم. ايتارى بار ازاماتتاردىڭ شىر-پىرى شىعىپ سويلەگەن سوزدەرىنە قۇلاق ءتۇردىم. قىسقا كۇندەگى قىرىق قىلمىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن ەستىگەندە تۇسىڭنەن شوشيسىڭ. مەن نەگە ۇندەمەيمىن دەپ ويلاندىم. سوندا ساتيرا مەن ساياساتتىڭ ماقسات-مۇددەسى ءبىر ەكەنىنە كوزىم جەتتى. ەڭ الدىمەن, پارتيالىق ازاماتتاردىڭ شىنايىلىعىن بايقادىم. ولاردىڭ قاجىر-قايراتىنا, اعا بۋىن القالاسا تاۋ قوپارىپ, تاس كوتەرەتىنىنە سەندىم. ۇلت مۇددەسى مەن ەل بولاشاعىنىڭ بۇل ازاماتتار ءۇشىن ۇلكەن ماعىناعا يە ەكەنىن ءتۇسىندىم. جەمقورلىقپەن كۇرەسەتىن «ارا» سياقتى جۋرنالدىڭ سىبايلاستىقتان, جەرشىلدىكتەن, تۇيەنى تۇگىمەن جۇتىپ جىبەرەتىن جالماۋىزدىقتان تىنىسى تارىلىپ بارا جاتقان بۇگىنگى قوعامعا اۋاداي قاجەت بولىپ تۇرعانىن سەزدىم. ءسويتىپ, ءبىراز ۋاقىت تولعانىپ «نۇر وتان» پارتياسىنا ۇسىنىس ايتتىم. پارتيا باسشىلىعى مەنىڭ ۇسىنىسىمدى بىردەن قولداي كەتتى.
– ءسىزدىڭ «ارا» جۋرنالىندا 1973 جىلدان باستاپ ۇزاق جىل ەڭبەك ەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. سوۆەت زامانىندا دا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىقتى سىناعان فەلەتوندار جايلى ءبىر-ەكى مىسال ايتا كەتپەيسىز بە؟
– قايسىبىرىن ايتايىن. ءبىزدىڭ قازىرگى جاعدايىمىزعا پاراللەل رەتىندە كەلتىرگەن ءجون شىعار. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا الماتىدا تىكەلەي ماسكەۋگە باعىناتىن ءتۇستى مەتاللۋرگيا مينيسترلىگى بولدى. سول ۇجىمدا جۇمىس ىستەيتىن ءبىر جاناشىر ازامات «اراعا» ارىز جولدادى. تەكسەرىپ, اق-قاراسىن انىقتاساق ءبىزدىڭ مينيسترلىك «پالەنباي كەن ورىندارىن اشتىق!» دەپ ماسكەۋگە وتىرىك مالىمەت بەرگەن. قاعاز جۇزىندە قالعان جالعان اقپاراتقا سەنگەن جوعارىداعى دوكەيلەر 370 مىڭ سىيلىق بەرىپ, مايشەلپەككە باتىرعان. بۇل ۇلكەن اقشا ەدى. قۇداي-اۋ, سول كەزدە «ارا» رەداكتورىنىڭ ايلىعى 190 سوم بولاتىن. فەلەتون شىققاننان كەيىن مينيستر, ونىڭ ەكى ورىنباسارى, سونداي-اق قۇزىرىنداعى باسقارمانىڭ ءبىراز باستىقتارى ورىندارىنان سىپىرىلدى.
ول كەزدەردە دە «سۇيەۋشىڭ مىقتى بولسا, سۇيەك جۇت – قاقالمايسىڭ» دەيتىندەردىڭ دە توبەسى كورىنىپ تۇراتىن. «جوعارىعا» ارقا سۇيەگەن ءبىر مينيستر ءوزىنىڭ بىلىق-شىلىعى تۋرالى جازىلعان فەلەتوندى وقي سالا باس رەداكتورعا تىكەلەي تەلەفون شالىپ «دو ۆاس دوبەرۋس!» دەپ قوقان-لوققى جاساعانى ەسىمنەن كەتپەيدى. وعان رەداكتور نە دەسىن؟ «پوتوروپيتەس» دەپتى.
– ايدارىنان جەل ەسكەن «ارا» جۋرنالى وقىرمانعا قاشان جول تارتپاق؟
– اۋەلى «ايقىن» گازەتىنىڭ ىشىنەن ايىنا ەكى رەت سەگىز بەت بولىپ شىعا باستايدى. كۇش الىپ كۇلكىنىڭ تۋىن كوتەرگەن سوڭ ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, ەنشى الاتىن كۇن دە الىس ەمەس-اۋ.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى.
