جولداۋدان تۇيەر تۇيىندەرىمىز دە, تۇيسىنەتىنىمىز دە از ەمەس. ءبارىن ايتپاي-اق ءبىرىن ايتساق, جولداۋ جاڭا قازاقستاننىڭ بۇگىننەن باستالاتىن بولاشاعىن جان-جاقتى ايقىندادى. جاڭعىرۋدىڭ باسى سۋپەرپرەزيدەنتتىكتەن ارىلۋدان باستالاتىنىن نەگىزدەپ بەردى. بۇگىن بولماسا ەرتەڭ, بىرتە-بىرتە جاقسارار دەگەن ۇمىتپەن جايباراقات جۇرگەنىمىز دە راس. وسىنداي كەزەڭدە قوعامدى نەدەن ارىلتامىز, نەدەن تازارتامىز, نەمەن جەتىلدىرەمىز دەگەن ويكەشتى پايىمداۋدىڭ ناقتى ساياسي مودەلى مەن جولدارىن ايقىنداپ بەرۋى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايتىنى انىق. ويتكەنى ءبارىمىز دە – ساياسي ورتانىڭ سۋبەكتىسىمىز. زاڭ بارىمىزگە دە ورتاق.
پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ وكىلەتتىلىگى, پارلامەنتتىڭ ءرولى, قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ورنى, مەديا قۇرالدارىنداعى باسەكەلەستىك, ۇلتتىق قۇرىلتايدى قۇرۋ – وسىنىڭ بارلىعى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ اقيقات ومىرگە ساي دايەكتەلگەن مودەلى دەپ ۇعىندىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىڭ ۇنىنە قۇلاق اسايىق دەپ اۋەلدەن ايتىپ جۇرگەن ءسوزى دايەكتەلىپ, اقيقاتقا اينالىپ جاتسا, ەل سەنىمىنىڭ ارتا تۇسەرى دە ءسوزسىز.
ەلىمىزدە ءۇش بىردەي وبلىستىڭ شاڭىراق كوتەرەتىنى جۇرتشىلىقتىڭ دىتتەگەن كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. اكىمشىلىك ايماقتاردى قايتا قۇرۋدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيىمدىلىگى ءوز الدىنا, مۇنداي رەفورمانىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني مۇددەسىمەن ۇيلەسىم تابۋىن ءارى قۇپتارلىق, ءارى قۋانتارلىق شەشىم ەكەنىن قاتارداعى جاي ازامات رەتىندە دە, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە دە ايتا كەتكەن ءجون. رەتى كەلىپ جاتسا, قاسيەتتى تورعاي ءوڭىرىن دە ءوز الدىنا وبلىس ەتىپ قۇرۋ ماسەلەسى ەل كوكەيىندە جۇرگەنى دە بىزگە ءمالىم.
سەمەي بۇرىننان دا وبلىس بولعان, ال وعان اباي ەسىمىن بەرۋ كوكەيىمىزگە قونىمدى ۇسىنىس بولدى. «سەميپالاتينسك» اتاۋىن حالىق ءوزى ءتىلىنىڭ دىبىستىق جۇيەسىنە بەيىمدەپ سەمەي دەپ اتاعانى بارشامىزعا ءمالىم. بۇل تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقتىڭ جەتىشاتىر دەگەن ەسكىلىكتى قونىس-قورعان اتاۋىنىڭ قونىستانۋشىلاردىڭ كالكا جولىمەن ورىسشالاعان ءسوزى بولۋى ىقتيمال. ويتكەنى ءيسى تۇركىلىك مادەني داستۇردە جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ تاق سانمەن اتالۋى – حالىقتىق ونوماستيكادا ورنىققان جۇيە. قاپشاعاي شاتقالىنان ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى شىعىسىندا ارحەولوگتەر زەرتتەگەن بەسشاتىر دەپ اتالاتىن ەڭ ەجەلگى قونىس-قورعان بار. بالكىم, سەمەي جەرىندە دە جەتىشاتىر دەگەن مادەني-تاريحي ءمانى بار قونىس-قورعان سياقتى ەسكىلىكتى وشاقتار بولۋى, ونى حالىقتىڭ جەتىشاتىر دەپ اتاۋى ىقتيمال. بىزدىكى تەك ويتۇرتكى عانا, ال ونىڭ انىق-قانىعىن ارحەولوگ عالىمدارىمىز بەن ولكەتانۋشىلار تەكسەرە جاتار.
جەر-سۋ اتاۋلارىن, ءبىر وكىنىشتىسى, تەك قانا «ادرەستىك قىزمەتتەگى» سوزدەر دەپ جاداعاي تۇسىنەتىندەر دە ارامىزدا از ەمەس.
جولداۋدى وقي وتىرىپ, تاعى ءبىر ايتپاعىمىز ۇلىتاۋمەن بايلانىستى. ۇلىتاۋ ورونيم (تاۋ اتاۋى) عانا ەمەس, ونىڭ مازمۇن مەجەسىندە ۇلى دالانىڭ «كىندىگى» دەگەن حالىقتىق گەوگرافياعا ءتان تانىم سيمۆولدىق ماعىناعا اينالعان. سونىمەن بىرگە ۇلىتاۋ تۇركى-تۇران تاريحىندا الاتىن وزىندىك ورنى دا بار. اق وردانىڭ حانى توقتامىسقا قارسى جورىعىندا ۇلكەن دايىندىق جاساپ, ەكى سان (ەكى ءجۇز مىڭ) قولمەن قاڭتار ايىندا تاشكەننەن اتتانعان ءامىر تەمىر ساۋران, ياسىدان ءوتىپ, بەتپاققا كەلگەندە ازىقتارى تاۋسىلىپ, اتتارى بولدىرىپ, ءبىر ۋىس ۇندى ءبىر توستاعان سۋعا سالىپ, اشتىققا ۇشىراي باستاعان كەزدە, كوكەك ايىندا, ۇلىتاۋعا تايانىپ, اڭ-قۇستى ازىق ەتىپ ەستەرىن ازەر جينايدى. تەڭىزدەي شالقىپ جاتقان ۇشى-قيىرى جوق دالاعا تاڭىرقاي قاراپ, ءامىر تەمىر سارىسۋدىڭ سول جاق جاعالاۋىندا قارساقپاي جەرىندە ەڭسەلى ناسات تاس (گرانيت) ورناتقىزىپ, جازۋ قالدىرادى. جازۋدا تۇران سۇلتانى 793-ءتىڭ (قازىرگىشە 1391 ج.) قوي جىلى ەكى ءجۇز مىڭ قولمەن بۇلعار (التىنوردا) حانى توقتامىسقا قارسى جورىقتا وسى جەرگە كەلگەنىن جازدىرادى. تاريحشىلار ايتقان بۇل دەرەكتەر « ۇلىتاۋعا شىقتىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟!» دەيتىن حالىقتىڭ شەجىرە ءسوزىن ەسكە تۇسىرەدى. ارينە, الاتاۋداعىداي, التايداعىداي قارلى بيىكتە جۇرەتىن ۇلاردىڭ ۇلىتاۋدا بولعان-بولماعانى بىزگە بەيمالىم.
دەگەنمەن قىرعاۋىل تۇقىمداسىنا جاتاتىن ۇلاردىڭ شاعىن تۇرلەرى, كەكىلىك سياقتى قاناتتىلاردىڭ بولعانىن جوققا شىعارۋعا بولا قويماس. حالىق تىلىندە نەبىر تاريحي ۋاقيعالارمەن بايلانىستى قازاق قايىڭ ساۋعاندا, قىرعىز عيسسار اۋعاندا; اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما; التى الاشتىڭ اعاسىمىز, قازاقبايدىڭ بالاسىمىز دەيتىن شەجىرە سوزدەر از ەمەس. وسىلار سياقتى « ۇلىتاۋعا شىقتىڭ با, ۇلار ەتىن جەدىڭ بە؟!» دەگەن فرازانى تاريحي شەجىرە سوزدەردىڭ قاتارىندا قاراۋدىڭ جاڭساقتىعى جوق سياقتى.
ۇلار – حالىقتىڭ ورنيتولوگيالىق تانىمىندا ەرەكشە قۇس. اڭشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ۇلارداي شۋلادى دەيتىن ءسوز ۇلاردىڭ قورازى قاۋىپ تونگەندە جۋساۋداعى بارشا ۇلار شۋلاعانداي دىبىس شىعارادى ەكەن. قىردىڭ قوڭىر اڭدارىنىڭ ىشىندە ۇيىرىنە قاۋىپ تونگەندە قاراۋىلدا تۇرعان قۇلاننىڭ ايعىرى عانا اششى داۋىس شىعارىپ, قاق سۋىنا باس قويعان ءۇيىرىن سوڭىنان ەرتىپ اكەتەدى دەيدى. ماحامبەتتىڭ «قۇلانداي اششى داۋىستىم» دەيتىنى سودان.
قىر ادامدارىنىڭ مۇنداي تابيعات دۇنيەسىنەن تۇيگەن سيپاتى مەن سىنى ءتىلدىڭ لەكسيكا-فرازەولوگيالىق بىرلىكتەرىنىڭ تانىمدىق الەۋەتىن ءاردايىم كۇشەيتە ءتۇسىپ وتىرعان.
جەتىسۋ – حالىقتىڭ بايىرعى گەوگرافيالىق, تاريحي-تانىمدىق قۇندىلىقتارىنىڭ تىلدىك ماتريتساسى بولىپ سانالاتىن ەرەكشە اتاۋ. بايىرعى دەيتىنىمىز جەر-سۋ اتاۋلارى, ەكىباستۇزدى ەسەپتەمەگەندە, تەك تاق ساندارمەن اتالۋى ەجەلگى ەزوتەريالىق تانىم-سەنىمدەرمەن بايلانىستى دەۋگە بولادى.
جەتىسۋ – حالىقتىڭ گەوگرافيالىق كوورديناتىندا ىستىقكول مەن بالقاشتىڭ ارالىعى. حالىقتىڭ مادەني-ەكونوميكالىق تىرشىلىگىندە ءتورت تاراپقا تارايتىن كەرۋەن جولدارىنىڭ ولكەسى رەتىندە جەتىسۋ جەرىنىڭ مادەنيەتارالىق قارىم-قاتىناستاعى ورنى ەرەكشە بولدى. وزدەرىن مادەنيەتتى ساناعان قوس وزەن (سىر مەن ءامۋداريا) ارالىعىنداعى ماۋەرەنناحرلار جەتىسۋدى جايلاعان كوشپەندى رۋ-تايپالاردى جاعىمسىز ەموتسيالىق فوندا جەتەلەر (دجەتەلەر, چەتەلەر) دەپ تە اتاعان. بۇلاي دەۋى «كوشپەندىلەر» مەن «وتىرىقشىلار» اراسىنداعى باسەكەنى بايقاتادى. ال جەتەلەر ولاردى سارتتار دەگەن.
قاپشاعاي قالاسىنا د.قوناەۆتىڭ ەسىمىن بەرۋ قىرىقتان استام قالا سالدىرىپ, ەلىمىزدەگى ايماقتاردى وركەنيەتتەندىرۋدىڭ نەگىزگى جولى ۋربانيزاتسيالاۋ ءۇردىسىن جولعا قويعان قايراتكەر تۇلعاعا ابدەن لايىق ەكەنى ءسوزسىز.
بۇل اتالعان جاڭا اتاۋلار ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىق نەمەسە گەوگرافيالىق نىساندار عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ تاريحى, رۋحاني مادەنيەتى, تابيعي بايلىعىمەن, الەۋمەتتىك ەرەكشەلىگىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر.
راس, بايىرعى داستۇردە جەر-سۋدىڭ, ونىڭ تاۋى مەن تاسى, قىرات-قىرقالارى, وزەن-سۋلارى كىسى ەسىمدەرىمەن اتالمايتىن. ال زاماننىڭ پاسسيونارلىق قوزعاۋشى كۇشى ءداستۇرلى كونتەنت اياسىن كەڭەيتىپ تە, جاڭارتىپ جاتاتىن كەزدەرىندە حالىقتىڭ قادىرمەندى قايراتكەر تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىمەن دە ۇلىقتالۋى ورىندى دەپ تانىلادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ بۇل جولداۋىندا وسى مادەني ءداستۇر نۇسقالى ويمەن دايەكتەلە تۇسكەن.
وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتارىمىز, سەمەي, جەزقازعان, قاپشاعاي اتاۋلارىن ءداستۇرلى ونوماستيكا جۇيەسىنەن «ىعىستىرۋ ەمەس پە؟» دەيتىن كۇدىكتىڭ كەيدە كومەيدە كولدەنەڭدەپ تۇراتىنى دا بولادى. بىراق ونداي كۇدىككە ورىن جوق. ويتكەنى ءوندىرىس ورىندارى اشىلىپ, مادەني وشاقتار كوبەيىپ جاتقان تۇستا حالىقتىق اتاۋلاردىڭ دا جاڭارىپ, قاپشاعاي سۋقويماسى سياقتى ءوز ورىندارىن تاباتىنىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.
جەر-سۋ اتاۋلارى تاريحي, مادەني, راتسيونالدى تانىممەن بايلانىستى ۇلتجاندىلىق سەزىمدى وياتاتىن قۇندىلىقتار قاتارىنا جاتادى. ونداي قاسيەتكە يە ونوماستيكالىق اتاۋلار قوعامدىق سانادان استە تىسقارى قالماي, ورنىقتى ورىن الۋعا ءتيىس. جولداۋدىڭ دا بەرەر باعدارى وسىعان مەڭزەيدى. ۇلتجاندىلىق سەزىم بولماسا, مەنىڭ قازاقستانىم دەيتىن وسكەلەڭ ۇرپاق قايدان بولسىن. اتالعان جولداۋ قوعامدىق ساناعا قوزعاۋ سالىپ, جاڭعىرۋدىڭ, جاڭارۋدىڭ جولدارىن دايەكتەپ, ءجون سىلتەپ وتىر.
نۇرگەلدى ءۋالي,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى
