ەڭبەك ادامىن قادىرلەۋ قاي زاماندا دا باستى قاعيدات بولىپ قالا بەرمەك. بۇل جاعىنان العاندا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ جاقسى داستۇرىنەن ونەگە العان دۇرىس. ول ۋاقىتتا شىنى كەرەك, شوپان, مەحانيزاتور, ساۋىنشى, توكار, ت.ب. قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى جوعارى ماراپاتتارعا يە بولىپ, پارتيا سەزدەرىنە دەلەگات بولىپ قاتىساتىن. بۇل قاي زامانعا دا قاجەت, كەرەك تاجىريبە ەكەنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان العاندا, مال شارۋاشىلىعىندا قول جەتكىزگەن اسا ۇزدىك كورسەتكىشتەرى ءۇشىن ەڭ جوعارى ناگراداعا – «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعىنا يە بولعان ماريا اياباەۆانىڭ ءومىرى, ەڭبەك جولى, ەلگە قىزمەت ەتۋ قاعيداتى – جاستارىمىزعا ءاردايىم ۇلگى-ونەگە.
ماريا كودەنقىزى بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ گۆارديا اۋدانىنداعى رازۆيلنوە (جاڭالىق) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى كودەن قارىمساق ۇلى 1941 جىلى مايدانعا اتتانىپ, ۆورونەج تۇبىندە ەرلىكپەن قازا تاپقان. اناسى مۇلگىسىن 25 جاسىندا قوساعىنان ايىرىلىپ, جارىنا بەرگەن ومىرلىك سەرتىن ادال ورىنداپ, ەڭبەككە ارالاسىپ, ۇل-قىزىن جەتكىزگەن. ەگىن سالعان, ءشوپ شاپقان, مال باعىپ, بالا ءوسىرىپ, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن تىنىم تاپپاعان. اناسىنىڭ جانكەشتىلىگىن كورىپ وسكەن ماريا ەڭبەكقور بولماي قايتسىن.
1956 جىل ماريا كودەنقىزىنىڭ ومىرىندەگى ەڭ ەرەكشە جىلداردىڭ ءبىرى بولدى. ءدال وسى جىلى ماريا قىزايباي اياباەۆپەن وتاۋ قۇرىپ, جاڭا ءومىر جولىن بىرگە باستادى. اتاقتى ارقارلى وڭىرىندەگى پانفيلوۆ اتىنداعى كولحوز – كىندىگى كەسىلىپ, كىر جۋعان, قاسيەتتى اتامەكەنى. كەيىننەن بۇل شارۋاشىلىق «قىزىلجار» كەڭشارىنا قوسىلىپ, 1974 جىلى «ارقارلى» اتانعان. ۇلكەن ۇجىمجار ەدى.
ماريانىڭ مال ورگىزىپ, وتار-وتار قوي باعىپ, ەڭبەك كورىگىن قىزدىرعان جەرى ارقارلى ادىرى اتالادى. تۇگىن تارتساڭ, مايى شىعاتىن, مالعا جايلى, ءشوبى شۇيگەن, سۋى ءمولدىر, اۋاسى تازا مەكەندە قول ۇزبەستەن ەڭبەك ەتكەن-ءدى. قىستاۋى – قىزىلقۇدىق. ماريانىڭ شۇمەكتەپ اققان ماڭداي تەرى سىڭگەن قاسيەتتى جەر عوي. كەزىندە جۇرت ونى «ماريا بازى, ماريا قوراسى» دەپ اتايتىن. ەڭبەگىن باعالاعانى عوي.
مال باعۋ ايتقانعا عانا وڭاي. ايتپەسە بەينەتى كوپ, اۋىرتپالىعى مول, جىلدىڭ قاي ماۋسىمى بولسىن, قيىندىعى شاش ەتەكتەن كەلەتىن تىنىمسىز, بوساڭسۋدى كەشىرە المايدى شوپاننىڭ تىرلىگى دەگەنىڭىز. دەمالىس جوقتىڭ قاسى. ونى ايتاسىز, مالدىڭ جايىن تەرەڭ ءبىلۋ كەرەك, جەم-ءشوبىن ازىرلەپ, قوراسىن جىلى ۇستاپ, شۇرايلى جايىلىم ىزدەۋ, كوكتەۋى مەن كۇزدەۋىن جاڭىلىسپاي تاپ باسىپ تانىپ, قىستاعى قوڭىن كوزدەن تاسا قىلماۋ – اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەس كاسىبي شەبەرلىك, زەرەكتىك, اركىمنىڭ بويىنا بىتە بەرمەس قاسيەت. ايتپەسە دەيمىن-اۋ, مال باققاننىڭ ءبارى ەڭبەك ەرى بولماي ما؟
ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىن اتاقتى ماريا اپامىز بىلايشا سىر عىپ شەرتكەن: «مال – باققاندىكى», – دەيدى ءبىزدىڭ كەيىنگى شوپاندار ماقالداي سويلەپ. سول راس. مىنە, ءبىر بوز ساۋلىق ەكى قوشاقان ءبىزدى تۇسكە دەيىن اۋرە ەتتى. ال ءبىر وتارداعى 700-800 ساۋلىققا, ونىڭ سوڭىنان ەرگەن 1 400-دەن استام قوزىسىنا يە بولىپ كور. وسىنىڭ بارشاسىنىڭ قيىندىعى ءتىپتى شاش ەتەكتەن كەلەدى ەمەس پە؟! بىراق قوعام يگىلىگى, ەل بايلىعى – باققان ءوز مالىڭ. اتقارعان ەڭبەگىڭ سەنى باياندى باقىتقا جەتكىزىپ, شەكسىز قۋانىشقا بولەيدى. ال ابىرويلى, اتاقتى شوپان بولۋ ءۇشىن توزىمدىلىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك, شىدامدىلىق, تاباندىلىق كەرەك! سوندا عانا مال وسەدى, ءتول كوبەيەدى, وتار ورتايمايدى».
ماريا كودەنقىزى وتكەن عاسىردىڭ 1960-1970 جىلدارى اۋداندىق كەڭەسكە ەكى رەت, وبلىستىق كەڭەسكە ەكى رەت دەپۋتات, قازاقستان كومپارتياسى XIII, XIV, XV, XVI سەزدەرىنە, كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ XXVI سەزىنە دەلەگات بولىپ سايلانعان. ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىنە يە بولىپ, 1985 جىلى «سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلىپ, «لەنين» وردەنىمەن, «وراق پەن بالعا» التىن مەدالىمەن ماراپاتتالعان. سونداي-اق كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
ادامنىڭ اتىن ەڭبەك شىعارادى. باقىت دەگەن كيەلى ۇعىم دا تۇسىنگەن جانعا ادال ەڭبەك, ماڭداي تەرمەن كەلەدى. ماريا كودەنقىزى ءوزىنىڭ بار باقىتىن ماماندىعىنان, بەينەلەپ ايتقاندا, قويشىنىڭ قۇتتى تاياعىنان تاپقانىن ايتىپ تا, جازىپ تا كەتكەن ەكەن.
بىردە كەربۇلاق اۋدانىنداعى سارىباستاۋ ورتا مەكتەبىنىڭ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋىندە اتاقتى شوپانعا بالالار «باقىت دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟» دەگەن ساۋال قويادى. سوندا ول: «ەگەر ۇلى وتانعا, ءوزىڭ تۋعان ارداقتى ەلگە نەعۇرلىم كوپ ەڭبەك سىڭىرسەڭ, باقىت دەگەن سول. دۇنيەدە ءوزىڭ سۇيگەن ىسىڭمەن اينالىسىپ, سول كاسىپتىڭ (ول مەيلى قانداي ماماندىق بولسىن) بۇگە-شىگەسىن, قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرسەڭ, سول ماماندىقتىڭ شىرقاۋ شىڭىنا شىقساڭ, سول باقىت» دەپ جاۋاپ بەرەدى.
حالقىمىز ەڭبەكتىڭ قادىرىن جەتە بىلگەن. سوندىقتان دا ادال ەڭبەك ەتىپ, ماڭداي تەرىن توگىپ, ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن جاندار تۋرالى عيبراتتى سوزدەردى كوپ ايتقان. جاستارعا ولاردىڭ تولاعاي تابىستارىن ۇلگى ەكەن. «ەڭبەك ەر اتاندىرادى» دەگەن دانالىق ءسوز سودان قالسا كەرەك. ءوز باسىم سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, ءوز ءداۋىرىنىڭ ماقتانىشى بولعان, اتاقتى شوپان ماريا اياباەۆانىڭ ءومىرجولىنا قاراپ, حالىق دانالىعىنا ءبىراۋىز ءسوزىمدى قوسىپ, «ادال ەڭبەك ەر اتاندىرادى» دەگىم كەلەدى. بۇعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ونەگەلى ءومىرى – ناقتى دالەل.
ماريا كودەنقىزىنىڭ ومىردەن وتكەنىنە التى جىلعا جۋىقتاپتى. «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشى, ەڭبەك ەرىنىڭ عيبراتتى جولىن بۇگىندە ۇرپاقتارى جالعاستىرىپ كەلەدى. ماريا مەن قىزايبايدىڭ بالالارى التىن, التىنكۇل, قۋانىش جانە مولدىردەن تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەر ارداقتى اتا-اپاسىنىڭ اتتارىن ماقتانىشپەن ايتىپ, ونەگەسىن ءوز ومىرلەرىنىڭ باعدارشامىنداي بەرىك ۇستانادى.
جاقىندا سارىباستاۋ اۋىلىندا اۋىل تۇرعىندارى, اۋدان, اۋىل, مەكتەپ باسشىلىعى ۇيىتقى بولىپ, سارىباستاۋ ورتا مەكتەبىندە ەڭبەك ەرى ماريا اياباەۆانىڭ اتىندا مۋزەي اشىپ, ونىڭ جەتىستىكتەرى مەن ەڭبەك جولىنان كورمە ۇيىمداستىردى. ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىماس» دەگەندەي, التىن جۇلدىزدى اپامىزدىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, اتا داستۇرىنە ساي اس بەرىلدى.
كەلەشەكتە يگىلىكتى ءىس-شارا جالعاسىن تاۋىپ, ماريا اياباەۆانىڭ ارداقتى ەسىمى اۋىلىنداعى سارىباستاۋ ورتا مەكتەبىنە بەرىلىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ۇسىنىسقا اۋىل اكىمى باستاپ, مەكتەپ ۇجىمى قوشتاپ, اۋدان اكىمشىلىگى دە ۇلكەن قولداۋ ءبىلدىرىپتى. باستاما الماتى وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق ارنايى كوميسسيادان قولداۋ تاباتىنىنا سەنەمىز.
تاعى ءبىر ۇسىنىسىمىز, اۋىل عانا ەمەس, اۋدان, ءتىپتى وبلىس كولەمىندە ەڭبەكتە, اسىرەسە مال شارۋاشىلىعىندا جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن جاستاردى كوتەرمەلەۋ ماقساتىندا جىل سايىن ماريا اياباەۆا اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالسا دەيمىز. اۋىل, اۋدان, وبلىس كولەمىندە ورتالىق ءبىر كوشەگە ەڭبەك ەرىنىڭ اتى بەرىلىپ جاتسا, قانەكي! ەڭبەك ادامىنا دەگەن ول دا ۇلكەن قۇرمەت ءارى جاستارعا ۇلگى-ونەگە بولماس پا؟!
ءيا, اياداي اۋىلى ارقارلىنىڭ اتىن الاش جۇرتىنا ادال ەڭبەگى ارقىلى تانىتقان ەڭبەك ەرى ماريا اياباەۆاعا لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ – اۋىل, اۋدان جانە وبلىس باسشىلارى ءۇشىن ۇلكەن سىن ءارى ابىرويلى مىندەت. ويتكەنى وتكەنگە قۇرمەت ەرتەڭگە تاعىلىم ەكەنى بەلگىلى.
نۇرلان قالقا,
اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
