اتا-بابالارىمىز الىمساقتان بەرى ونەردى ەرەكشە قادىر تۇتقان. اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ تاسقا قاشاپ, ورنەك سالۋ ونەرى باعزى زامانداردان باستاۋ السا كەرەك. ونىڭ ىشىندە سۋرەت سالۋ نەمەسە كەسكىندەمە ونەرى كوپ تارالعانى كۇنى بۇگىنگە جەتكەن سان عاسىرلىق تاريحىمىزدان بەلگىلى. سۋرەت سالۋ ەرمەك ەمەس, ادامدى, تابيعات كورىنىستەرىن, ماڭايىمىزدى قورشاعان نەشە ءتۇرلى وقيعالاردى بەينەلەۋ, شىم-شىتىرىق ءومىر, جايناعان تابيعات قۇبىلىستارىن قىلقالام ارقىلى كەسكىندەمە سۇلباسىن ءتۇسىرۋ ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرا بەرمەيتىن كيەلى ونەر دەسەك قاتەلەسپەگەن بولار ەدىك. سىزىق, جارىق پەن كولەڭكە, ءتۇس, بوياۋ تاعى باسقا تاسىلدەردى پايدالانۋ ارقىلى سۋرەتشى بولمىستاعى سان الۋان وقيعالاردى تىزبەك-تىزبەك ەتىپ كوز الدىمىزعا كەلتىرەدى, ەرەكشە ەستەتيكالىق تولقۋ, وي-سەزىمىن تۋعىزدى.
ۇلى سۋرەتشى ي.رەپين: «كەسكىندەمە جانى بوياۋ ەمەس, يدەيا, تەك يدەيا!» دەگەن پىكىر ايتقان ەكەن. ادامدى بەينەلەۋ, ونىڭ ىشكى سىرىن اشىپ, رۋحاني ءومىرىن كورسەتۋ, قوعامداعى تارتىستى, كۇرەستى سيپاتتاۋ – سۋرەت ونەرىندەگى باستى تاقىرىپ. قاي سۋرەتشى دە كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىنداي وبرازدار جاساۋعا تىرىسادى. سونداي دارىندى دا تالانتتى سۋرەتشىلەرىمىز قاسيەتتى نارىن ولكەسىندە دە از بولماعان. سولاردىڭ ىشىنەن اتىراۋدىڭ ابزال ۇلدارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى قىلقالام شەبەرى, دارىندى سۋرەتشى, كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تۋما تالانت يەسى شايماردان تىلەمىس ۇلىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتار ەدىك. اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىر جولى قيىن دا قيلى بۇرالاڭ جىلدارعا تولى دەسەك بىرەۋ سەنەر, ەكىنشىسى سەنبەۋى مۇمكىن.
1937 جىلى اتىراۋ وبلىسىنىڭ نوۆوبوگات اۋدانىنىڭ (يساتاي اۋدانى) زابۋرىن اۋىلىنىڭ امانگەلدى ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن ول 1954 جىلى نوۆوبوگات اۋىلىنداعى امانگەلدى (ع.ءماسالىموۆ اتىنداعى) ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن, كومسومولدىق جولدامامەن ارقا جەرىندەگى قاراعاندى قالاسىنا اتتانادى. بويىندا جاستىققا ءتان قىزبالىق تا, ورشىلدىكتە قاتار وربىگەن جاس جىگىت قولىنا قايلا الىپ, شاحتاعا تۇسەدى. سوندا ءجۇرىپ ول ءومىردىڭ ءمانى ناعىز ەڭبەكتە ەكەنىن تۇسىنەدى. سودان كەيىن شالقيا كەن بارلاۋ ەكسپەديتسياسىندا (جەزقازعان وبلىسى) جۇمىس ىستەيدى. وسىلايشا, ءومىرتانۋ مەكتەبىنىڭ العاشقى دارىستەرىنەن ساباق الىپ, قارا ەڭبەككە شىڭدالعان ول اسكەري ءومىردىڭ دە ءدام-تۇزىن تاتىپ ۇلگەرەدى. وسىندا ونىڭ بالا جاستان ارمانداعان سۋرەتكە دەگەن قۇشتارلىعى ويانادى. 1961 جىلى ۋكراينانىڭ حاركوۆ قالاسىنداعى كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1965 جىلى ءبىتىرىپ شىعادى.
سول كەزدەن-اق ش.ساريەۆتىڭ توتاليتارلىق جۇيە مەن كەڭەستىك قوعامعا دەگەن وزىندىك كوزقاراسى مەن ويلاۋ پايىمى وزگەشە قالىپتاسا باستاعان بولاتىن. وعان وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى دا تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇل جىلداردا جەر شارىندا مادەني دۇمپۋلەر ءجۇرىپ جاتقان كەز ەدى. كوسموسقا ادام بالاسى اياق باسىپ, مۋزىكا مادەنيەتىندە دە توڭكەرىستەر بولىپ جاتىر ەدى. بۇل وزگەرىستەر تەك وسى سالالاردى عانا شارپىعان جوق, پوەزيا, بەينەلەۋ ونەرىندە دە توبە كورسەتكەن-ءدى. پوەزيادا اتاقتى م.ماقاتاەۆ, ج.ناجىمەدەنوۆ, ق.مىرزا ءالى, و.سۇلەيمەنوۆ, ت.ايبەرگەنوۆ, م.وتاراليەۆ, ءو.نۇرعاليەۆ سىندى «بۋنتارلار» بوي كورسەتسە, بەينەلەۋ ونەرىندە دە س.ايتباەۆ, ش.ساريەۆ, ا.سىدىحانوۆ, س.عۇماروۆ, ت.توعىسباەۆ, ت.ب. وسى سىقىلدى ۇركەردەي توپ رەفورماتورلىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن-ءدى.
1962 جىلى الماتى قالاسىنا بارعان شايماردان «ونەر» كومبيناتىندا جۇمىس ىستەپ, بۇكىلوداقتىق, رەسپۋبليكالىق كورمەلەردە العاشقى جۇمىستارىن كورسەتە باستايدى. ونىڭ قىلقالامىنان شىققان العاشقى تۋىندىلارى استانا جۇرتشىلىعى اراسىندا زور ىلتيپاتپەن باعالانادى. ش.ساريەۆتىڭ 1967 جىلعى «تۇرار», 1969 جىلعى «شوپان», 1971 جىلعى «گۋرەۆ بالىقشىلارى» جانە باسقا دا قۇندى تۋىندىلارى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىنىڭ قورىندا ساقتالىپ, ءجيى-ءجيى كورمەلەرگە قويىلىپ وتىرعان. ءتىپتى ونىڭ «سارى كيىمدى ايەل» مەن «قىزدار» اتتى تۋىندىلارىن پاريج بەن ماسكەۋ كورمەلەرى قايتا-قايتا سۇراتىپ العان كورىنەدى. ەلدەن ەرەك جاراتىلعان شىن تالانت يەسىنىڭ ونەردەگى مىنەزى مەن ومىردەگى مىنەزىن جاراتپاعان قىزعانشاق, وركوكىرەك بيلىك باسىنداعىلار مەن اياقتان شالۋشىلار ونى قوعامنان الاستاتۋدى ويلاستىرادى. اقىرى ءورشىل تالانت يەسىن «كسرو سۋرەتشىلەر وداعى مۇشەسىنىڭ ارى مەن اتاعىنا كىر كەلتىرەتىن قوعامعا جات قىلىقتار جاساعانى ءۇشىن» دەگەن سىلتاۋمەن شايماردان تىلەمىس ۇلىن كسرو سۋرەتشىلەر وداعى مۇشەلىگىنەن شىعارىپ تاستايدى. ونەر ادامىنا بۇدان ارتىق قورلىق بار ما ەدى؟
ايتسە دە بوياۋ مەن قىلقالام سۋرەتشىنىڭ قولىنان تۇسكەن جوق. ول ءوز الەمىنىڭ ورتاسىندا قالدى. بۇل الەمنەن ساريەۆتى ەشكىم دە الىستاتا الماسى انىق. ونىڭ جازعان كارتينالارى, گرافيكالىق سەريالارى كورمەلەردەن كورىنۋگە قۇقى بولماي, شەبەرحاناعا اينالعان اياداي عانا قورجىن پاتەرىنىڭ ءبىر بولمەسىنە جينالىپ, قاتتالىپ جاتتى. كەنەپكە, قاعاز-قاتىرماعا ءزارۋ بولعان ساتتەردەگى مۇقتاجدىق پەن دارمەنسىزدىككە تاپ بولعان حاس شەبەر, شابىتى بۋىرقانعان شاقتاردا سۋرەتتەرىن بۇرىنعى كارتينالارىنىڭ ەكىنشى جاعىنا سالدى. ال «الەم» اتتى كارتيناسىن شاكەڭ ءبىر اياۋلى سۋرەتشى دوسىنىڭ مەكەنجايىنىڭ قابىرعاسىنا ەستەلىك رەتىندە جازىپ قالدىرعان. شايماردان اعا ۇلتتىق كەسكىندەمە مەكتەبىن قۇرۋدى ارمانداعان عوي. سول ارمانىنىڭ ورىندالعانىن كورە الماي كەتكەنى وكىنىشتى, ارينە. ءار سۋرەتشىنىڭ ءوز بوياۋى بار. شاكەڭ سارى بوياۋ, قىزعىلت سارى, قوڭىر سارى, اقسارى, كۇرەڭ سارى, توبىلعى سارى, شىم سارى بوياۋلاردى جيۆوپيس پەن گرافيكادا كوپ قولدانعان ەكەن. ول سونىمەن بىرگە پورترەتتىك شىعارمالارعا دا دەن قويعان. ونىڭ پورترەتتەرىنەن, اسىرەسە ادىلەتتىلىككە ىنتىزار ادامداردى بىردەن جازباي تانيسىڭ. ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن سول قالپىندا مولدىرەتىپ بەرەتىنى تاڭعالدىرادى. مىسالى, «لەبىز» پورترەتىن الايىق. بالالىق كىرشىكسىز بەينەدە تىرشىلىكتىڭ كۇنادان پاك رۋحى بار, كۇن مەن اۋانىڭ نۇرى جانىڭىزدى ايالاپ, شۋاق پەن جىلى سامالعا كەۋدەڭىزدى توسىپ تۇرعانداي سەزىنەسىز. تالانتتىڭ قۇدىرەتتىلىگىنە باس يەسىز.
تاعدىرلى سۋرەتشى ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, بىرنەشە قۇندى كارتينالاردى دۇنيەگە اكەلگەن. 1988 جىلى حالىق جۇرەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان ەرەكشە دارا تۇلعا ماڭگىلىككە كوز جۇمدى. بىراق تۋعان جەرى ەش ۇمىتقان ەمەس. 1988 جىلى الماتىداعى عالىمدار ءۇيىنىڭ فويەسىندە ش.ساريەۆتىڭ العاشقى دەربەس كورمەسى وتكىزىلدى.
وسى جەردە ايتا كەتۋىمىز كەرەك, شايماردان اعا جۇبايى كۇلپاش ساريەۆا جەڭگەمىز ەكەۋى – ەرتاس, لەبىز, قۋانىش, جايدارى, نۇرداۋلەت دەگەن بەس ۇل-قىزدى ومىرگە اكەلگەن ابزال اكە. جەڭگەمىز كۇلپاش اعامىزدىڭ ارتىندا قالعان مۇرالارىن سارى مايداي ساقتاپ, ونى ەل اراسىنا ناسيحاتتاۋدا كوپ ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ك.ساريەۆا قازىر الماتى قالاسىنان 2003 جىلدان بەرى ءۇش ايدا ءبىر شىعاتىن «ادىسكەر-مەتوديست» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق جۋرنالعا باسشىلىق جاساۋدا.
دارىندى ۇلىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا يساتاي, ح.ەرعاليەۆ اۋىلىنىڭ ءبىر كوشەسىنە ەسىمى بەرىلدى. ع.ءماسالىموۆ اتىنداعى مەكتەپ جانىنان ش.ساريەۆتىڭ ونەرتانۋ بولمەسى اشىلدى. اتىراۋ قالاسىندا ش.ساريەۆ ەسىمىمەن اتالاتىن وبلىستىق ونەر مۇراجايى بار. جىل سايىن اۋدان مەكتەپتەرىندە جاس سۋرەتشىلەردىڭ بايقاۋى وتكىزىلىپ تۇرادى. تەك ءبىر «اتتەگەن-ايى» اعامىزدىڭ مەرەيتويى ەشبىر جەردە اتالىپ وتكەن ەمەس. مۇنى جەرگىلىكتى باسشىلار ويلانۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
ش.ساريەۆتىڭ زامانداسى ءارى جەرلەسى, ارداقتى ۇستاز وتەپقالي زۇلقاشەۆ بىلاي دەپ ەسكە الادى: «شايماردانمەن ءبىر مەكتەپتە وقىدىق. مەكتەپتە جۇرگەن كەزىندە-اق سۋرەتتى شەبەر سالاتىندىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ ەدى. شايماردان دارىندى سۋرەتشى ەدى, كوزى تىرىسىندە ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الا المادى عوي». ال قۇربىسى نۇرەدەن ەسماعانبەتوۆ: «مارقۇم شايماردان تىلەمىس ۇلى قازاق بەينەلەۋ ونەرىندە وزىندىك قولتاڭباسىن قالدىرعان دارا تۇلعا, كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, جارىق جۇلدىزداي جارق ەتىپ, جانىپ, سونگەن قۇبىلىس ەدى», دەپ تەبىرەنەدى.
ايتسا ايتقانداي, ءبىز ونى كوزى تىرىسىندە قۇرمەتتەي المادىق, ونەر قۇدىرەتىن باعالاي الماعان ەكەنبىز. وبلىس نەمەسە رەسپۋبليكا كولەمىندە دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەشتەڭە جاساي الماعانىمىز دا وكىنىشتى.
اياپبەرگەن ساليحوۆ,
جۋرناليست
