مىقتى ەلدىڭ بەلگىسى – ۇلتتىق بىرەگەيلىك

جولداۋدا ايتىلعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ 30-دان استام بابىنا, 7 كونستي­تۋتتسيالىق زاڭعا, 15-تەن استام زاڭ­عا وزگەرىس ەنگىزىلەدى. وسى تۇستا ءتىل تۋرالى زاڭنا­ما­لىق بازاعا دا قازىرگى تىلدىك جاع­دايات­تاعى وراسان وزگەرىستەردى جانە لاتىنگرافي­كالى ۇلتتىق الىپ­بيگە كوشۋ ارقى­لى جۇزەگە اساتىن بولاشاق تىلدىك رەفورمانى ەسكەرە وتىرىپ, سىن كوزبەن قا­راۋ­دى, ساراپشىلىق تالداۋلار جا­ساۋدى, سونىڭ نەگىزىندە, وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىنامىز. ساراپشى­لار قازىر قازاقستاننىڭ جازبا كوممۋنيكا­تسيا كەڭىستىگى, اسىرەسە اسا ماڭىزدى ەكونوميكا سەكتورىندا الۋانتۇرلىلىككە شال­دىققانى تۋرالى دابىل قاعىپ وتىر. قازاق تىلىندەگى ءبىر عانا ءسوز نە ءماتىن كيريلل – «قوناقۇي», رەسمي بەكتىلىگەن اكۋتتى لاتىن – «qonaqúı», اپوستروفتى لاتىن – «qonaqu'ı», اعىلشىن تىلىنە قازاق ءماتىنىن ترانسليتەراتسيالايتىن لاتىن – «khonakhui», ۋملاۋتتى (تۇرىكشەگە جاقىن) لاتىن – «qonaqüy», عالىمدار ۇسىنىپ, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇكى­مەتتە ماقۇلدانعانعان جەتىلدى­رىل­گەن لاتىن بويىنشا – «qonaqüi», ياعني الۋان ءتۇرلى نۇس­قا­دا جازىلىپ, كوزشالىمدىق قابىل­داۋدى باعدارسىزداندىرىپ جاتىر. ماماندار مۇنداي جاعداي وتە قاۋىپ­تى ەكەنىن ەسكەرتەدى: مەملە­كەت­تىك تىلدەگى جازبا كوممۋني­كا­تسيا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا تەك ءبىر عانا ءالىپبي نەگى­زىندە جۇزەگە اسپاسا, ۇلتتىق-مەم­­لەكەتتىك بىرەگەيلىككە نۇقسان كەلەدى. لاتىندانۋ بۇكىل الەمدە ءجۇرىپ جاتىر, ال قازاقستاندا ول, ءبىر وكىنىشتىسى, ستيحيالى تۇرگە كوشتى. الەمدىك تەندەنتسيا, جا­ھاندانۋدىڭ اجىراماس ۇدە­رى­سى بولعان سوڭ, ونى توقتاتۋ قيىن­عا سوعارى انىق, سوندىقتان بۇل جاع­دايدى رەتتەۋدىڭ جولى رەتىن­دە ماماندار لاتىنگرافيكالى ءالىپبيدى رەسمي بەكىتۋ قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىر.

جولداۋدىڭ نەگىزگى ريتوريكاسى, ارينە, اتىنان-اق تۇسىنىكتى. دەگەنمەن سول ريتوريكانىڭ جاناما ماعىناسى, ءتىپتى كەيدە استىرتىن تۇردەگى نەگىزگى ماعىناسى, سويلەۋشىنىڭ ىشكى ينتەنتسياسى (جانايقايى) ءماتىندى قۇرايتىن سوزدەردىڭ جيىلىگىندە جاسىرىنىپ قالادى. وسى سەبەپتى مىنا سوزدەردىڭ جيىلىگىنە نازار اۋدارۋ كەرەك, جولداۋدا مەملەكەت ءسوزى – 67, زاڭ – 44, حالىق – 43, سايلاۋ – 40, پرەزيدەنت – 19, ۇلتتىق – 19, بيلىك – 19, كونستيتۋتسيا – 18, قاڭتار – 18, سەنىم – 15, پار­لامەنت – 15, جاڭا قازاقستان – 14, جاۋاپكەرشىلىك – 9, مۇددە – 8, ءادىل – 7, بولاشاق ءسوزى 6 رەت قول­دانىلعان. بۇلار جيىلىگى جو­عا­رى تولىق ماعىنالى سوزدەر. ادەتتە مۇنداي سوزدەر بۇكىل ءما­تىن­­نىڭ, ءماتىن يەسى ويىنىڭ بازا­لىق كونتسەپتىلەرى – وزەگى بولىپ تابىلادى. وسى قاتاردا حالىق ءسوزىنىڭ جيىلىگى جوعارى بولۋى مەنى ەرەكشە قۋانتتى. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى كەزگە دەيىنگى ساياسي ەليتانىڭ ەلەكتوراتىنا ارناعان ماتىندەرىندە بۇل ءسوز بەلسەندى قوردان سالعىرت قورعا ءوتىپ كەتكەنىن بايقاپ, مۇنىڭ استارىندا بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىرەۋى جاتقانى ايتىلىپ ءجۇر ەدى. ال بۇل جولعى ونىڭ جيىلىگى­نىڭ جوعارى كورسەتكىشى پرەزيدەنت­تىڭ كوكەيىندە حالىق تۇرعانىن, ونىڭ بيلىك وكىلى رەتىندە ءوز ەلەكتوراتىمەن كوممۋنيكاتسياسىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىنىن انىق كورسەتىپ تۇر. وسى سوزدەردىڭ جيىلىگىنە قاراپ, «زاڭعا باسىمدىق بەرەتىن, «قاسىرەتتى قاڭتاردان» سا­باق العان, ۇلتتىق مۇددەگە بەرىك, حالقىنا قۇلاق اساتىن مەم­لەكەتشىل بيلىگى بار, ساي­لاۋى ءادىل وتەتىن, پرەزي­دەنتى­نىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى جوعارى, پار­لامەنتى كۇشتى, كونستيتۋتسياسى مىعىم, بولاشاعى زور «جاڭا قازاقستان» تۋرالى وي بۇكىل جولداۋدىڭ وزەگى دەپ قورىتۋعا بولادى.

مامان رەتىندە مەنى ەلەڭ ەت­كىزگەن جولداۋداعى ءسوزدىڭ ءبىرى «ۇلت­تىق بىرەگەيلىك» <لات. identikus>.  بۇل ۇعىم – گۋماني­تارلىق عىلىم­نىڭ وتە ماڭىزدى كاتەگورياسىنىڭ اتاۋى. و باس­تا پسيحولوگيادا انىق­­­تا­لىپ, جەكە تۇلعانىڭ قانداي دا ءبىر الەۋەمەتتىك, مادەني, گەن­دەر­لىك, ت.ب. توپقا ءوزىن تەلۋ ۇدەرىسى­مەن باي­لانىستى قارالدى. لينگ­ۆيستيكا­­­دا ۇلتتىق بىرەگەيلىك تىلدىك بىرە­گەي­لىك اسپەكتىسىندە كەڭىنەن زەرت­تەلىپ كەلەدى. جالپى, ۇلتتىق بىرەگەيلىك­تى قۇرايتىن گەندەرلىك, مادەني جانە تىلدىك فاكتوردىڭ سوڭعىسى ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ مىقتىسى ءارى امبە­بابى ەكەنىن گۋمانيتارلىق سالا­داعى زەرتتەۋلەر دالەلدەپ وتىر. سايا­ساتتانۋشى عالىم, پرو­فەس­سور رۇستەم قادىرجانوۆتىڭ ۇلت­تىق-مەم­لەكەتتىك بىرەگەيلىكتىڭ نەگ­ى­زىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق ەتنو­سيم­ۆوليزمى جاتقانى تۋرالى زەرت­تەۋىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلت­تى بىرەگەيلەندىرۋشى فاكتور رەتىن­دەگى رولىنە ەرەكشە ءمان بەرى­لە­دى. ۇلتتىق بىرەگەيلىگى مىقتى ەل عانا ومىرشەڭ بولاتىنى ايتىلا­دى. ول ءۇشىن مەملەكەتتەگى بار­لىق ازاماتتاردىڭ ساناسىندا بىر­دەي بىرەگەيلەندىرۋشىلەر, ياع­­ني ورتاق تۇسىنىكتەر, ايالىق ءبىلىم, كون­تسەپتىلەر بولۋى كەرەك. ال ورتاق بىرەگەيلەندىرۋشىلەردى قا­لىپ­تاستىرۋدىڭ مىقتى قۇرالى – ءتىل, سول سەبەپتى دە الەمدىك تاجى­ريبەدە مەملەكەتتىلىكتىڭ نىشانى – مەملەكەتتىك ءتىل. قانشا ءتىل بىلسە دە, مەملەكەتتىك كوممۋنيكاتسيالار الاڭىندا ءبىر تىلدە سويلەگەن حالىق ساناسىندا سول ءتىل ارقىلى ورتاق دۇنيەلىكتەر قالىپتاسادى, ونداي قوعامدا قارىم-قاتىناس تەز ءارى ءساتتى جۇزەگە اسادى, ونداي قوعام يگى ىسكە تەز بىرىگەدى, رۋحاني سالاماتتىلىعى, سىرتقى قاتەرگە قارسى تۇرۋ يممۋنيتەتى جوعارى بولادى. ماسەلەن, بۇگىندە سونداي بىرەگەيلەندىرۋشىلەر­دىڭ قاتارىنا «شاڭىراق», «اتا­مەكەن», «امانات», «وتان», «قازاق», «استانا», «داستارقان», «دالا», «بەرەكە», «داۋلەت» كون­تسەپتىلەرىن (تانىمنىڭ ەڭ كىشى بىرلىگى) جاتقىزۋعا بولادى, بۇلار قازاق سوزدەرى ارقىلى تىلدە كورىنىس تاۋىپ تۇرعانىمەن, بۇل سوزدەر بىلدىرەتىن قۇندىلىقتار مەن تۇسىنىكتەر جۇيەسى, ۇلتىنا قاراماستان, بارشا قازاقستاندىق ءۇشىن ورتاق جانە ماعىناسى ايقىن ءارى بارشا قازاقستاندىق ساناسىندا وتانى – قازاقستانمەن اسسوتسياتسيالانادى. دەمەك, وسىنداي بىرەگەيلەندىرۋشىلەر سانى كوپ بولعان سايىن ەل ىرگەسى نىعايىپ, ەل بەرەكەسى ارتا بەرمەك, ولاي بول­سا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قول­دانىس اياسىن كەڭەيتۋ مەن ساپاسىن جاقسارتۋ قازاق ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, بارشا قازاقستان ازا­مات­تارىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق شارا بولىپ تابىلادى.

ونوماستيكالىق ساياسات – مەم­لەكەتتىڭ ءتىل ساياساتىنىڭ اسا ما­ڭىز­دى بولىگى. جولداۋدا ونىڭ ۇلتتىق باعدارىن ايقىندايتىن شەشىمدەر ايتىلدى: ول – اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىن قۇرۋ, دىنمۇحامەد قوناەۆ ەسى­مىن قاپشاعاي قالاسىنا بەرۋ باستاماسى. مۇنىڭ ماڭىزى وتە زور. اتىنا قاراپ ەل تانىلا­دى, ونوماستيكالىق بىرلىك­تەر­دىڭ ۇلتتىق سيپاتى ەلدىگى­مىز­دىڭ, تەرريتوريالىق تۇتاستىعى­مىز­دىڭ كەپىلى جانە دە ۇلتتىق سانا­نىڭ, جوعارىدا ايتىپ كەتكەن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ بەرىك­تىگىنىڭ كورىنىسى. ولاي بولسا, وسى باعىتتاعى ۇدەرىستەردى توق­تاتپ­اۋدىڭ قاجەتتىگىن عىلىمي نەگىز­دەگەن پروفەسسور قىزدارحان رىسبەرگەن باستاعان وتاندىق ونوماست عالىمدارىمىزدىڭ تالاي جىلدان بەرگى زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ونو­ماس­تيكالىق كەڭىستىگىمىزدى كوسمو­پوليتتىك ۇردىستەن ۇلتتىق ۇردىسكە قاراي تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ اسا قاجەت. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ەلدى مەكەنى مەن نىسانىنىڭ اتاۋىنان «قاي ەلدىكى, قاي ۇلتتىكى, كىمگە تيەسىلى» ەكەنى تۋرالى اقپا­رات «اڭقىپ» تۇرۋى كەرەك, سەبەبى مەملەكەت تەرريتورياسى تەك شەكارامەن ەمەس, وسىنداي ەلدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىمەن دە شەگەندەلەدى.

جولداۋ ماتىنىندە قولدانى­لىپ, سانامىزداعى ۇلتتىق تا­نىم­عا قاتىستى بىلىمدەر­دى تىتىر­كەندىرگەن, سول ارقى­لى تىلتانۋ­شىلىق قىزىعۋشىلىعى­مىزدى تۋدىرعان تاعى ءبىر ۇعىم «دالا دەموكراتياسى» بولدى. «دالا دەموكراتياسى» – سۋپەركونتسەپت: كۇردەلى, ءورىسى كەڭ مەنتالدى كاتەگوريا. ونىڭ ميكروكونتسەپتىلەرى كوپ, ءبىز سولاردىڭ ىشىندە «تا­عا­ناق», «تۇرىمتاي» مەن «سۇر­قىل­تاي» تۋرالى ايتۋدى قاجەت سا­نادىق. سەبەبى وسى كون­تسەپتى­لەردىڭ مازمۇنى پرەزي­دەنت جولداۋىنداعى ۇلت­تىق قۇرىل­تايدىڭ تاريحي نەگىزى بولادى دەپ سانايمىز. بۇل كون­تسەپتىلەردىڭ عىلىمي مازمۇنى تاريحي زەرتتەۋ­لەردە كەڭىنەن اشىلىپ كە­لەدى, ءبىز ءۇشىن ەتنوگرافيالىق زەرت­­تەۋدەگى ەنتسيكلوپەديالىق ما­عىناسى قۇندى, سوندىقتان پروفەسسور نۇرسان ءالىمبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارى­نىڭ ءداستۇرلى جۇيەسى» ەڭبەگىنە جۇگىن­دىك. مۇندا تاعاناق حاننىڭ ۇل­كەن كەڭەسىنىڭ اتاۋى دەپ كور­سە­تىل­گەن: «تاعاناق كەڭەسىنىڭ قۇرا­مى ءۇش ءجۇزدىڭ قازاقى ورتادا يگى جاقسىلار دەپ اتانعان سۇلتاندارىنان, ايگىلى بيلەرىنەن, رۋباسىلارىنان, داڭقتى باتىرلارىنان, اقىلگوي اقساقالدارىنان تۇردى. جىلىنا ءبىر, ەلدەگى سايا­سي احۋالعا بايلانىستى كەيدە ەكى-ءۇش رەت شاقىرىلىپ تۇرعان مۇنداي كەڭەستە, «كوشپەندىلەر» اتتى تاريحي تريلوگيانىڭ اۆتورى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ايتۋىنشا, «حان سايلاۋ, سوعىس اشۋ» ءتارىزدى كۇردەلى ىستەر عانا قاراستىرىلدى. ...سونىمەن بىرگە تا­عاناق كەڭەستە ەل-جۇرتتىڭ تۇتاس­تىعىنا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىز­عان ابدەن كادىك ۋشىققان رۋارا­لىق شيەلەنىستەردى رەتتەۋگە باعىت­تالعان ۇجىمدىق شارالاردى بەلگىلەۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ­دىڭ كەلەلى ماسەلەلەرى دە تالقىعا تۇسكەن سىڭايلى. وسىن­داي قۇرىلىمدىق جانە فۋنك­تسيونالدىق اۋقىمدىلىعىنا بايلانىستى ونى قۇرىلتاي نەمەسە قۇرىلتاي كەڭەس دەپ تە اتاي بەرگەن». سونىمەن, تاعاناق حاننىڭ ۇلكەن كەڭەسى بولسا, كىشى كەڭەسى تۇرىمتاي دەپ اتالعان. تۇرىمتاي «ەلدەگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىمىن جەدەل شىعارۋ ماقساتىندا ايىنا ءتورت رەت, ءتىپتى ساياسي احۋالدىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى بۇدان دا جيىرەك شاقىرىلىپ وتىرىلدى». ال سۇرقىلتاي دەپ ءار حان ماڭىندا جۇرەتىن كەڭەس­شىنى اتاعان. پروفەسسور نۇر­گەلدى ءۋالي سۇرقىلتايدى «حان, سۇلتان­داردىڭ جانىنداعى قارادان شىققان قاراشىسى (كەڭەسشىسى, اقىلشىسى), حالىقتىڭ ءسوزىن حان­عا, حاننىڭ ءسوزىن قاراعا ولەڭ-جىرمەن جەتكىزۋشى ورداداعى جىراۋ, اقىن, بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى» دەپ انىقتايدى. تىلىمىزدە ء«ار حاننىڭ تۇسىندا ءبىر سۇرقىل­تاي» دەگەن كونەدەن كەلە جاتقان ءسوز ورامى بار.  اكادەميك رابيعا سىز­دىق مۇنداعى سۇرقىل­تاي ءسوزىنىڭ ەتيمولوگياسىن بى­لاي انىقتاعان: «بۇل ءسوزدىڭ ءتۇ­بىرى موڭ­عولدىڭ 1) «وقىتۋ», 2) ء«بىر نار­سەگە ۇيرەتۋ», 3) «تاربيە­لەۋ» ما­عى­نالارىنداعى سۋرگا (ح) ءسوزى بولۋى كەرەك. سۋرگاال ءسوزى ء«ىلىم» ما­عىناسىن, سۋرگۋل ءسوزى. 1) «مەك­تەپ, ۋچيليششە», 2) «وقۋ, ۇيرەتۋ, وقىتۋ» دەگەندى بىلدىرەدى, ال – تاي موڭعول تىلىندە سىن ەسىم تۋدىراتىن جۇرناق. سوندا سۋرگاال­تاي (سۋرگۋلتاي) قازاقشا سۇر­­قىل­تاي «ۇيرەتۋشى (اقىل-كە­ڭەس بەرۋ­شى)» دەگەن ءسوز بولىپ شىعادى».

شىڭعىسحاننان كەلە جاتقان دالا دەموكراتياسى بويىنشا ءار حاننىڭ سۇرقىلتايى بول­عان. پرو­فەسسور نۇرگەلدى ءۋالي «التىن وردا حانى توقتامىس سۇ­ماياق سىپىرا جىراۋدى ءوز جا­نىندا ۇستاعان. بۇل ءداستۇر قازاق حاندىعىندا دا جالعاسقان. ءاز جانىبەكتىڭ تۇسىندا اسان قاي­عى, جيرەنشە شەشەن حاننىڭ اقىل­شىسى, ساۋەگەي سۇرقىلتايى بولسا, ابىلاي حاننىڭ ورداسىندا بۇقارەكەڭ (بۇقار جىراۋ, 1693-1787), ورىنباي اقىن, حان كەنەنىڭ جانىندا نىسانباي جىراۋ بولعان. ...حانعا ۇنار-ۇناماسىنا قاراماي, ەل مۇددەسى ءۇشىن الەۋمەتشىل سۇرقىلتاي-جىراۋ ءادىل سويلەپ, تۋراسىن ايتقان» دەپ كورسەتەدى.

مىنە, جولداۋداعى «دالا دەمو­كراتياسى» دەگەن ءبىر ءسوز ۇلت­تىڭ تاريحي ساناسىنداعى جو­عارىدا ايتىلعان ۇشەۋىنەن باسقا دا حان مەن قارانىڭ اراسىن بايلانىستىراتىن, حان مەن قارانى تابىستىراتىن كوپتەگەن قۇندى ۇعىمدارمەن اسسوتسياتسيا­لانادى. بۇلاردىڭ رەاليلەرى تاريح قوينۋىنا كەتكەنىمەن, قۇندىلىعى ۇلت ساناسىنان وش­كەن ەمەس, سەبەبى ولاردى ساقتاپ تۇرعان تىلدىك بىرلىكتەر – سوزدەر, ءسوز ورامدارى, ماقال-ماتەل, ناقىل سوزدەر اڭىز-ءاپسانالاردا, فولكلورلىق, اۆتورلىق تۋىندىلاردا, جازبا ەسكەرتكىشتەر مەن قازىرگى ماتىندەردە كەزدەسىپ, ءبىرى بەلسەندى, ەندى ءبىرى سالعىرت بولسا دا تىلدىك اينالىمدا ءجۇر. سوندىقتان ۇلتتىڭ ساياسي مادە­نيەتى مەن ساناسىنىڭ تىرەك ۇعىم­دارى رەتىندە ساقتالاتىنى انىق. پرەزيدەنت ۇسىنعان ۇلتتىق قۇ­رىل­تايدىڭ پرينتسيپتەرى وسى ىسپەت­تى تىرەك ۇعىمداردى, ۇلتتىق پرە­تسەدەنتتەردى جاڭعىرتۋ, سولاردى زامانعا لايىق مودەرنيزاتسيالاۋ ارقىلى ايقىندالسا, ومىرشەڭ بولماق دەگىمىز كەلەدى.

انار فازىلجان,

احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى