بۇل ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» جولداۋىندا: ء«بىز ەلىمىزدە ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى جانداندىرۋىمىز كەرەك. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سانالى ءارى سىندارلى سەرىكتەستىگىنە جول اشۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردى دامىتىپ جاتىرمىز. مەن بىرنەشە رەت ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى سىن ايتقان بولاتىنمىن. دەگەنمەن بۇل كەڭەستەردىڭ وراسان زور ينستيتۋتتىق الەۋەتى بار. سونى تولىعىمەن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. بيىل مەنىڭ باستامام بويىنشا وسى كەڭەستەردىڭ قۇرامى جانە جۇمىس جوسپارى تۇبەگەيلى جاڭاراتىن بولادى», دەگەن تۇجىرىمدى پىكىرى ويعا ورالادى.
راسىندا دا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءبارى بىردەي تالاپ دەڭگەيىنەن كورىنە الماعانى جانە ءوز الەۋەتىن تولىق پايدالانباعانى انىق. مۇنى ارنايى جۇرگىزىلگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دە ايعاقتاپ بەردى.
قازىر ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ سانى 251-گە جەتىپ, 3 801 بەلسەندى ازاماتتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, وسى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى, بايقاۋشى ورگاندار مينيسترلىكتەردىڭ جانە وبلىستاردىڭ, وبلىستىق ماڭىزداعى قالالار مەن اۋداندار اكىمدەرىنىڭ جانىنان قۇرىلعان.
رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيلەردە شەشىمدەردى تالقىلاۋ مەن قابىلداۋ كەزىندە جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ, قوعامدىق باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ولاردىڭ باستى مىندەتتەرى بولىپ سانالادى. قوعامدىق كەڭەستەر جۇرتشىلىقتى تولعاندىراتىن ماسەلەلەر بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزۋ, قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ, قوعامدىق ساراپتاما جاساۋ, مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى ەسەپتەردى تىڭداۋ ارقىلى ىقپالدى قوعامدىق باقىلاۋ ورناتا الادى. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ 2021 جىلعى قىزمەتى تۋرالى ۇلتتىق باياندامادا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن ساۋالداماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 29,5 پايىزى عانا قوعامدىق كەڭەستەر جۇمىسىن ءبىرشاما ءتيىمدى دەپ ساناعان. بۇل رەتتە ەل وڭىرلەرىندەگى جاعداي اركەلكى ەكەنىن ايتقان ءجون.
ماسەلەن, ساۋالداما سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرگەن قاراعاندى وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ 81,9 پايىزى, اتىراۋلىقتاردىڭ 79,5 پايىزى, قوستانايلىقتاردىڭ 76,2 پايىزى جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىنەن مۇلدەم حابارسىز بولىپ شىققان.
قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىن ءتيىمدى دەپ نىق سەنىممەن باعالاعان تۇرعىندار سانى قىزىلوردا وبلىسىندا – 50 پايىز, تۇركىستان وبلىسىندا – 38,2 پايىز, باتىس قازاقستاندا 20,5 پايىز بولعان. ال ساۋالداماعا قاتىسقان قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ بىردە-بىرەۋى جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسى ءتيىمدى دەپ ساناماعان. وسى جونىندەگى كورسەتكىش قاراعاندى وبلىسىندا نەبارى 2,1 پايىزدى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 2,4 پايىزدى, اقتوبە وبلىسىندا 3,5 پايىزدى, جامبىل وبلىسىندا 4,5 پايىزدى, سولتۇستىك قازاقستاندا 5,1 پايىزدى, الماتى قالاسىندا 5,8 پايىزدى قۇراعان.
مىنە, وسى الا-قۇلا مالىمەتتەرگە قاراعاندا, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جۇيەلى جولعا قويىپ, جۇرتشىلىق كوكەيىندە جۇرگەن تالاي تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتقان جانە ونىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق قۇرىلتاي ۇيىمداستىرۋدى ءھام قيلى زاماندا ەل بىرلىگىنىڭ باستاۋى بولعان دالا دەموكراتياسىن جاڭعىرتۋدى ۇسىنىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ يگى باستاماسى وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنىڭ بارىنە بىردەي وي سالا قويماعان سياقتى.
شىنتۋايتىندا, وزدەرىن «جارتى پاتشا» ساناپ, سىن ايتقانعا سىزدانا قارايتىن كەيبىر اكىمدەر قوعامدىق كەڭەستەرگە دە بارىنشا ءامىر جۇرگىزۋ پيعىلىمەن ولاردىڭ قۇرامىنا تەك ءوز ىڭعايلارىنا جىعىلىپ تۇراتىن, ءتىپتى جاعىمپازدىق دەرتىنەن دە ساۋ ەمەس ادامداردى وتكىزۋگە كۇش سالاتىنى جاسىرىن ەمەس. سونىڭ سالدارىنان كەي ايماقتاردا جەرگىلىكتى بيلىك پەن بۇقارانىڭ سىندارلى ديالوگ الاڭدارى بولماي وتىر.
الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەتىن ءۇش تەرىس ۇردىسكە جول بەرىلىپ كەلگەن. بىرىنشىدەن, وسى كونسۋلتاتسيالىق-كەڭەسشى ورگانداردىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ دەربەستىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى ونشا ايقىن ەمەس. قوعامدىق كەڭەستەر قۇرامىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ەكىسى ازاماتتىق سەكتور وكىلدەرى بولۋعا تيىستىگى جونىندەگى قاعيدا ءفورمالدى تۇردە ورىندالعانىمەن, ولاردىڭ مۇشەلىگىنە كوبىنەسە ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتقانىنان شىقپايتىن بۇرىنعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن دەپۋتاتتار, بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قابىلدانادى. ادەتتە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ شەشىمىنە بالاما نۇسقا ۇسىنۋعا قابىلەتتى, سىني پىكىرىن اشىق ايتا الاتىن تۇلعالارعا, وزىندىك پىكىرلەرى بار ساراپشىلار مەن عالىمدارعا, وپپوزيتسيا وكىلدەرى مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىنا جول جابىق. وسىنداي كەلەڭسىزدىك قوعامدىق كەڭەستەردىڭ بەدەلىن ءتۇسىرىپ, ماڭىزىن كەمىتىپ كەلدى.
ەكىنشىدەن, قوعامدا ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى تۋىنداعان نارازىلىقتى ازايتۋعا جەتە كوڭىل بولىنبەدى. جەرگىلىكتى دەڭگەيدە وپپوزيتسيالىق جانە سىنشىلدىق كوڭىل كۇيدەگى ازاماتتار ءوز تالاپتارىن ايتىپ, كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن بيلىكپەن بىرلەسە قاراستىراتىن الاڭدار جوقتىڭ قاسى بولدى. مۇنىڭ ءوزى پرەزيدەنت ۇسىنعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا قايشى كەلىپ, قوعامداعى تۇراقسىزدىق قاۋپىن كۇشەيتتى.
ۇشىنشىدەن, قوعامدىق كەڭەستەر قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى شامالى. جۇرتشىلىق ولاردىڭ مۇشەلەرى جىلىنا بىرنەشە رەت جينالىپ, اكىمدەردىڭ وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭداعانىمەن, ەشقانداي وزەكتى ماسەلەنى كوتەرمەيدى دەگەن پىكىردە.
وسىعان وراي, قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ازىرلەنىپ, پارلامەنتتە جان-جاقتى تالقىلانعاننان كەيىن وعان مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 3 قاڭتاردا قول قويعان. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت حالىقتىڭ قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قىزمەتىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ سىني پىكىرلەر ايتىپ, بالامالى ۇسىنىستار جاساۋى ءۇشىن شىنايى الاڭ قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەت پەن وبلىستاردىڭ, نۇر-سۇلتان, الماتى جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرىنە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ قۇرامىنا ساياسي پارتيالار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ازاماتتىق بەلسەندىلەر, بەيبىت ميتينگىلەرگە قاتىسۋشىلار قاتارىنداعى سىندارلى وپپوزيتسيا وكىلدەرىن ەنگىزۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىنىڭ سانىن ازايتۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن. بۇعان قوسا, ۇكىمەت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قوعام الدىنداعى اشىقتىعى مەن ەسەپتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ازىرلەپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزگەن «قوعامدىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا دا قوعامدىق كەڭەستەردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭاشىلدىقتار بار.
ايتكەنمەن, وڭىرلەردە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جاڭا قۇرامىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى داۋ-دامايلار ءالى تىيىلار ەمەس. مىسالى, بيىل سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جانە پەتروپاۆل قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەستەرىنە وسى ءوڭىردىڭ كاسىپوداقتار ورتالىعى ۇسىنعان 2 كانديداتتىڭ ەكەۋى دە وتكىزىلمەگەن. كاسىپوداقتار ورتالىعىنىڭ باسشىلىعى بۇعان «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭدى بۇزۋشىلىقتارعا بايلانىستى, سونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر ەسكەرىلمەي, قوعامدىق كەڭەستەردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جۇمىس توپتارىن بۇرىنعىشا سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق جانە پەتروپاۆل قالالىق ءماسليحاتتارىنىڭ حاتشىلارى باسقارعاندىعى سەبەپتى جول بەرىلدى», دەپ ساناپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنە شاعىم جولداپتى. ال وسىنداي كەرى تارتۋشىلىقتاردىڭ كىمدەرگە كەرەكتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى...
