كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ءبىز وسى نەگە حالىق قۇندىلىعىن قۇنتتاماي كەلەمىز؟ بابالاردىڭ باسقان ىزىنە ءۇڭىلىپ, ولاردىڭ عيبراتتى عۇمىرىن جىر قىلعاندا تامسانىپ, تاڭدانىپ الاتىنىمىز انىق. بىراق رۋحاني قازىناعا قالاي كەنەلگەنىن, حالقىن ءسۇيىپ, ادامزاتتى باۋىر كورىپ, اعايىنىن قۇرمەتتەپ, كورشىمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ەتەنە بولعاندىعىنىڭ سىرىنا قانىققىمىز كەلمەيتىندەي كورىنەدى. بۇل كوپكە قاراتىپ ايتقان ءسوز, «جاپقان جالا, جاققان كۇيە» ەمەس. سول كوپتى كولەگەيلەيتىن, ء«بىر قارىن مايدى شىرىتەر» جاندارعا ايتىلعان, ولارعا دەگەن كۇيىنىشتەن تۋعان ساۋال. ەگەر حالقىنىڭ قاسيەتىن ارتتىرىپ تۇرعان, سوناۋ مىڭجىلدىقتار شەرۋىندە وركەنيەتتى ەل سانالعان الاشتىڭ باستى بايلىعى, وزگەدەن ارتىقشىلىعى ءدىن مەن داستۇرىندە جاتقانىن اڭعارار ەدى. ونى ۇققان جان بەسىك پەن بەيىتتىڭ اراسىنداعى تۇتام تاعدىرىن جاقسىلىقپەن, قايىرىمدىلىق, ىزگىلىكپەن وتكىزەر ەدى-اۋ...
جوعارىدا ماقالامىزعا نەگىز بولعان «اعايىن – ىرىسىڭ, كورشى − تىنىسىڭ» دەگەن قازاقتىڭ بايىرعى ماتەلىن تالقىعا سالايىقشى. بۇدان قازاقتىڭ بولىنبەگەن ەنشىسى ەسكە تۇسەتىندەي… ايتەۋىر, «ەنشى» ءسوزىنىڭ ەن-تاڭباسى بۇزىلعان مالداي كوزدەن وشسە دە, كوڭىلدەن كوشپەي ساقتالعانىن داتكە قۋات ەتەرمىز. ال وسى «بولىنبەگەن ەنشى» ءسوزىنىڭ قازاقى قوناقجايلىق قالىپتىڭ ەڭ ءساتتى, ەڭ كوركەم سۇلباسى بەينەلەنگەن عاجايىپ كارتينا ءتارىزدى دۇنيە ەكەنىن ايتساق, بۇگىنگى ۇرپاق وعان سەنەر-سەنبەس, ۇعار-ۇقپاس. اڭگىمە, ءتىپتى, وندا ەمەس-اۋ. اڭگىمە بابا ءداستۇردى ۇرپاقتىڭ ساناسىندا جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىندا بولىپ وتىر ەمەس پە؟
بۇل – الاشتىڭ بولىنبەگەن ەنشىسى! اڭىزعا سۇيەنسەك, تاريحتا اتاقتى الاش اتتى ءادىل دە پاراساتتى حان وتكەن. سول الاش حان بىردە ءۇش ۇلىنا ەنشى ءبولىپ بەرەدى. ۇشەۋىنە ۇلان-عايىر اتىراپ پەن ارتسا تالاي اتان كوتەرگىسىز قازىناسىن تەڭدەي ءبولىپ, جەكە-جەكە رازىلىقتارىن الادى. سونىمەن بىرگە, ءۇش بالاسىنا بەرگەن ەنشىنىڭ ارقايسىسىمەن پارا-پار كەلەسى ءبىر ەنشىنى «الاشتىڭ بولىنبەگەن ەنشىسى» اتاپ, ءۇش ۇلىنا قاراتا ءۇن قاتادى.
– وزىمە تيەسىلى ەنشىمدى مەن ءدال قازىر تەڭ ءبولىپ, ۇشەۋىڭە تاراتامىن. بۇل – ءيىسى قازاق بالاسىنىڭ قوناقاسىدا سىباعاسى بولىنبەگەن ماڭگىلىك ەنشىسى بولسىن. ياعني ءۇش بالامنان تاراعان ۇرپاعىم ءبىرىنىڭ ۇيىنە ءبىرى بارعاندا قىسىلماي وتىرىپ, قوناق بولاتىنداي ءوزارا مەيىرىمگە بولەنسىن, – دەيدى الاش حان.
حاننىڭ ءسوزىن ءارى قاراي ساباقتار بولساق, سوڭعى ءتورتىنشى ەنشىنىڭ كەز كەلگەن جول تارتىپ, الىس-الىس ساپار شەككەن ءار قازاقتىڭ نەسىبەسى ەكەنىن, قاي ۋاقىتتا بولسىن مەنىڭ الاشتا بولىنبەگەن ەنشىم بار دەپ تۇستەنىپ, قونالقى سۇراۋعا بولاتىنى اماناتتالادى. سودان بەرى قازاق تۇسىنىگى بويىنشا ءاربىر جولاۋشى ادام – قۇدايى قوناق. ونى ءدام-تۇزىمەن قارسى الىپ, اق توسەك سالىپ قوندىرىپ, جول مۇقتاجىن بەرۋ ءار قازاققا مىندەت سانالادى. ءتىپتى قۇدايى قوناقتىڭ قوناقاسى بەرىلمەسە, سول ەلدىڭ بيىنە بارىپ, ارىز ايتىپ, كىنالىلەردەن ات-شاپان ايىپ الاتىن ءتارتىپ بولعان.
قوناق كۇتۋدە ءاربىر قازاق ەسكەرۋى ءتيىس ءبىر جايتتى ايتا كەتۋدى ءجون كوردىك. ماسەلەن, ۇيگە قۇتتى قوناق كەلگەندە ءۇي يەسى ونى الدىمەن كىرگىزەدى دە, سوسىن بارىپ ەسىكتى جابادى. ءسىز مۇمكىن وسى پىكىرگە دە: «بۇل, ارينە, تۇسىنىكتى جاعداي عوي. ۇيگە ءبىرىنشى قوناق كىرگەسىن ەسىكتى ءۇي يەسى جابادى ەمەس پە؟» دەپ قايىرا ساۋال تاستاۋعا قاقىلىسىز. ەندەشە, گاپ قايدا دەيسىز عوي, گاپ – كوشپەندى جۇرت تانىمى بويىنشا ۇيگە كەلگەن قوناقتىڭ قۇت اكەلەدى دەپ ەسەپتەلۋىندە ەدى. سول سەبەپتى, جاس بالا بولسا دا ءبىرىنشى ونى ۇيگە وزدىرىپ, ەسىكتى قاشاندا ءۇي يەسى جابۋعا تىرىسادى. قازاقتىڭ قوناقتى قۇتتى قوناق دەپ ايرىقشا لەپ بەرىپ ايتۋىندا دا وسىنداي ءبىر سەبەپ بار-دى.
ال مەيمان شىعارداعى سالتتىڭ ءجونى تاعى بولەك. بۇل جولى ەسىكتى اتتانۋشى اشادى. الدا-جالدا ەسىكتى ءۇي يەسى اشار بولسا, بۇل كورگەنسىزدىككە بالانادى. ونىڭ دا الا-بوتەن سەبەبى بار. ەگەر ەسىكتى ءۇي يەسى اشسا, قوناعىن قۋعانمەن بىردەي دەگەن ءسوز. بۇلاي بولعاندا قوناق ىشتەي شىن نيەتىمەن كۇتپەپتى-اۋ, بەكەر تۇسكەن ەكەنمىن دەپ اتتانادى. بۇل دا اتام قازاقتىڭ پايىمى. وسىندايدا قازاقتىڭ «قوناقتى قۋساڭ قۇت قاشادى» دەگەن اتالى ءسوزىن ەسكەرمەسەڭىز, كىشكەنتاي ولقىلىقتىڭ ءوزى ورنى تولماس وكىنىشكە ۇلاساتىنى تاعى انىق.
ەتنوگراف عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بولىنبەگەن ەنشى – قۇدايى قوناق ينستيتۋتى قازاقتاردىڭ ۇلكەن اۋماقتى ەمىن-ەركىن جايلاپ, ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە قيىندىقسىز قاتىناپ تۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۋرالى «قازاقتىڭ ەتنوگرافيالىق كاتەگوريالار, ۇعىمدار مەن اتاۋلارىنىڭ ءداستۇرلi جۇيەسi» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتە دە كەڭىنەن ايتىلعان.
مىسالى, اتالعان ەڭبەكتە ءۇي يەسىنىڭ اتتانارىندا قوناقتان بۇيىمتاي سۇرايتىنى جازىلعان. مۇندا قوناقتىڭ دا عۇرىپتىق قۇقىقتارى ايقىن كورسەتىلگەن. ول ءداستۇر بويىنشا قۇدايى قوناق ءۇي يەسىنىڭ اتى, ءيتى مەن مىلتىعىنان باسقاسىن سۇراي الاتىن بولعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەتى قازىناسىنىڭ ۇشتىگىن, تۇرمىسىنىڭ تياناعىن سۇراۋ ابەستىك سانالعان. بۇل ءتىپتى, تار جەردە ەر-توقىمنىڭ ارتقى قاسىن سۇراعان جاماننىڭ قادەتىندەي كورىنىپ, ادال اسىن توسقان ءۇي يەسىنىڭ ىشكى نارازىلىعىنا سەبەپكەر بولعان. ادەتتە, مۇنداي قوناق الىس جولدا قاجەت بولاتىن ءبىر بۇيىمدى عانا سۇراعان. ال داستۇرگە وراي ول سۇراعان بۇيىم بەرىلمەسە, نەمەسە كۇتۋشىگە تۇستەنىپ-تۇنەۋشى رازى بولماي كەتسە, ول شاڭىراق ۇلكەن ۇياتقا قالدى دەپ ەسەپتەلگەن. ول ول ما, ۋاقىتشا توي-تومالاق, دۋ-دۋماننان دا شەت قاعىلعان.
باقساق, بۇل اڭىز سوناۋ مودە قاعان بيلەگەن عۇندار زامانىنان باستاۋ العان. التاي مەن اتىراۋ اراسىن الىپ جاتقان الىپ تۇران دالاسىندا بابادان قالعان وسيەت بۇل. ايشىلىق جولدى اي تۇياعىمەن تۋراپ, كۇنشىلىك جەردى كۇندە شالعان كوشپەلى قازاق ءۇشىن وسى ءبىر حان جارلىعىنىڭ ماڭىزى زور بولعانى بەلگىلى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەز كەلگەن جولاۋشى كەز كەلگەن باعىتتا جولعا شىقسا دا, مەيلى, ول باي نە كەدەي بولسا دا, كوزدەگەن جەرىنە ەش قينالماي جەتىپ وتىرادى. بارعان جەرىندە جايىلىپ جاستىق, ءيىلىپ توسەك بولعان ءۇي يەسى تۇرادى الدىندا. ناتيجەسىندە, ەل مەن ەلدىڭ بەرەكەسى ارتىپ, ۇلى دالا ۇلىسى ودان سايىن ۇيىسا تۇسكەن.
ونى ايتامىز-اۋ, مۇنى قازاقتىڭ «قىرىقتىڭ ءبىرى – قىدىر» دەگەن اتالى ءسوزى دە راسقا شىعارماي ما؟! بۇل پرينتسيپ تە قازاقتى العاۋسىز كوڭىلىمەن اتىمتاي جومارتتىقتىڭ شىڭىنا شىعاردى. ەڭ كەرەمەتى, ەل كەز كەلگەن قوناقتىڭ اراسىندا جۇرەگى جۇمساق, پەيىلى اپپاق قىدىر جۇرەدى دەپ سەندى. سوسىن دا قوناق رازىلىعىن العان ادام بۇل ومىردەن ارمانسىز وتەدى نە تىلەگەن تىلەگى ورىندالادى دەگەن سەنىمدە ءجۇردى. بالكي, ول زاماندا دا قازاقتىڭ تابيعاتى سوعان جاقىن با ەدى, كىم بىلگەن؟ ويتپەسە, قازاق اشىق الاقان, اقجارما نيەتتى ۇلت بولماسا, ونىڭ تاعدىرىنا بۇل جومارتتىق ءدال وسىلاي جاراسار ما ەدى, ءتايىرى؟!
