«باكتيتسيد» وزەنگە قۇيىلىپ, ماسا مەن شىركەي دەرناسىلدەرىنىڭ قانات قاعۋىنا توسقاۋىل بولماق. بيولوگيالىق ءدارى دەدىك قوي, ياعني سۋداعى تىرشىلىككە ەش زيانى جوق. بۇل پرەپاراتتىڭ وزىندىك تاريحى بار. وتكەن عاسىردا ولگەن دەرناسىلدەردى زەرتتەۋ بارىسىندا ونىڭ جويىلۋىنا سەبەپ بولعان ميكروب انىقتالعان. ءسويتىپ, ونى عىلىمي جولمەن كوبەيتۋگە مۇمكىندىك تۋىپتى. كوپتەگەن مەملەكەتتە باكتيتسيد سياقتى پرەپاراتتار وندىرىلۋدە. بارلىعىنىڭ قۇرامىندا ءبىر عانا ميكروب بار. ياعني دارىلەردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى جوق.
وڭىردە 1998 جىلدان بەرى ماسا مەن شىبىن-شىركەيدى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قانات احمەتوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– دەرناسىلدەردىڭ اياعى بولمايدى. اۋىز اينالاسىندا تاراق سياقتى مۇشەسى بار. سول ارقىلى سۋمەن اعىپ كەلگەن زاتتاردى ۇستاپ الىپ, جەي بەرەدى. وسىلايشا, باكتيتسيد تە دەرناسىلدەردىڭ ىشىنە ءتۇسىپ, اۋرۋ قوزدىرادى. ىشەگىن ىدىراتادى. بۇل ميكروبتىڭ تەك قانا قوسقاناتتىلاردا اۋرۋ قوزدىراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. ياعني بالىقتارعا, وزگە جاندىكتەرگە, ادامدارعا زيانى جوق. اتالعان ميكروبقا شىبىن-شىركەيلەر بەيىمدەلە المايدى. سەبەبى, ول – گەنوتيپ, ياعني ءتىرى دۇنيە. ال حيميالىق دارىلەرگە بەيىمدەلىپ كەتۋى مۇمكىن. مىسالى, ءبىر حيميالىق پرەپاراتتى قاتارىنان 4-5 جىل قولدانسا, شىبىن-شىركەيدىڭ اراسىنان ۋعا «مىڭق» ەتپەيتىن تۇراقتى تۇرلەرى پايدا بولا باستايدى.
پاۆلودار وبلىسى ەرتىس وزەنى بويىندا ورنالاسقاندىقتان وڭىردە قانسورعىشتار سياقتى تىرشىلىك يەلەرى ابدەن بەيىمدەلگەن. مۇنى عىلىمدا بيوتسەنوز دەپ اتايدى. ايماعىمىزدا ماسا مەن شىركەيدەن بولەك, وزگە دە قانسورعىش جاندىكتەر بار. سوڭعى جىلدارى قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان ىلعالسۇيگىش شىبىنداردى (موكرەتس) كەزدەستىرۋ قيىن. ايتپەسە, ول دا شاعادى. كوكشىبىندار (جيگالكا) كوبىنە تامىز ايىندا پايدا بولادى. ءتورت ت ۇلىكتىڭ جاۋى – بوگەلەك پەن سايگەلدىنى دە قاتارعا قوسىڭىز. بارلىعىنا ورتاق اتاۋ – گنۋس. سارى ماسا مەن شىركەي قوسقاناتتىلار توبىنا جاتادى. «اتالاس» بولسا دا, وزدەرىنە ءتان قاسيەتتەرى بار. ماسەلەن, ماسا اعىسى جوق سۋلاردا كوبەيەدى. ساياجايداعى سۋ جينالاتىن بوشكەلەرگە دە, اۋلاداعى شاعىن شالشىقتارعا دا دەرناسىلىن تاستاپ كەتەدى. ماسانىڭ دەرناسىلى تەرەڭ جەردە بولمايدى. ءبىر مەتر تەرەڭدىكتىڭ وزىندە كەزدەسپەيدى. كوبىنە جاعالاۋلاردا بەيىمدەلگەن. قورەگى – سۋداعى بالدىرلار, ءتۇرلى ورگانيكالىق شىرىندىلەر. ال شىركەيدىڭ ءومىر سۇرۋىنە اعىندى سۋلار قاجەت. سەبەبى ونىڭ تىنىس الۋ مۇشەسى جوق. اعىندى سۋ ارقىلى وتتەگىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ونى تەرىسىمەن قابىلدايدى. قاجەتتى قورەك تە سول جەردەن تابىلادى. باستىسى – ەكەۋىنە دە مول ىلعال قاجەت, دەيدى پروفەسسور.
ماسا مەن شىركەيدىڭ شاققانىنا كادىمگىدەي مازاسىزداناتىنىمىز بار. ال ولاردان وزگە قاۋىپ بار ما؟ بۇلار قانمەن قورەكتەنەتىندىكتەن ءتۇرلى اۋرۋلاردى تاسىمالداۋى ابدەن مۇمكىن. ماسەلەن, سارىشۇناق سياقتى كەمىرگىشتەردە بولاتىن تۋليارەميا دەگەن قاۋىپتى اۋرۋ بار. كەمىرگىشتەردى شاققان ماسانىڭ سىلەكەي بەزىندە قالىپ قويعان ينفەكتسيا ادامداردى شاعۋ كەزىندە جۇعادى. كەمىرگىشتەردە اتالعان اۋرۋدىڭ بار-جوعىن ءتيىستى مەكەمەلەر باقىلاپ وتىرعان بولار. ەگەر انىقتالسا, كارانتين جاريالاپ, ادامدارعا ساقتانىپ جۇرۋگە كەڭەس بەرەتىنى انىق. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, 1930-1950 جىلدارى وڭىردە ماسانىڭ شاعۋى سالدارىنان بەزگەك اۋرۋىنىڭ وشاعى پايدا بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
– زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاعان كەزدە اۋەلى جاندىكتەردىڭ دەرناسىلىن تاپتىم, قاي ۋاقىتتا جۇمىرتقالايتىنىن انىقتادىم. بايقاعانىمداي, شىبىن-شىركەي دەرناسىلىن سۋدىڭ ىشىندەگى وسىمدىكتەردىڭ ساباعىنا, سۋ استىنداعى تاستارعا, قۇلاپ قالعان اعاشتارعا سالادى ەكەن. سول ۋاقىتتا شىبىن-شىركەيدىڭ 6 ءتۇرىن تاپقان ەدىم. 2005-2016 جىلدار ارالىعىندا 3-اق ءتۇرى قالدى. ارەالدارى اۋىسىپ, باسقا جاققا بەيىمدەلگەن بولۋى كەرەك. شىبىن-شىركەيمەن كۇرەستى قولعا العان العاشقى جىلداردا ارنايى رەسەيدىڭ ومبى وڭىرىنە دە باردىم. بىزبەن سالىستىرعاندا شىبىن-شىركەي وتە كوپ ەكەن. ءسويتىپ, دۇرىس باعىتتا ەڭبەكتەنىپ كەلەمىز دەگەن قورىتىندىعا كەلدىك. مەنى دە وسى قالانىڭ تۇرعىنى رەتىندە «ماسا پاۆلودارلىقتاردى نەگە كوپ مازالايدى؟» دەگەن سۇراق الاڭداتقانى راس. سەبەبىن تاپقان سياقتىمىن. پاۆلودار وبلىسى ويپاتتا تۇر. ەرتىس وزەنى ءبىزدىڭ ايماقتا عانا جايىلادى. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا دا, ومبى وڭىرىندە دە جايىلمالار جوق. 1970 جىلدارعا دەيىن ەرتىس وزەنى ەكى رەت جايىلعان. العاشقىدا قار ەرىگەندە, ەكىنشىسىندە التاي تاۋلارىنداعى مۇزداقتار ەرىگەندە. ول ۋاقىتتا جاساندى سۋ قويمالارى جوق-تىن. ياعني سۋ تابيعي جولمەن جايىلاتىن. باياۋ اعىپ, باياۋ تارتىلاتىن. شىبىن-شىركەيلەر دە سوعان بەيىمدەلگەن ەدى. دەرناسىلدەرى دامۋى ءۇشىن ونىڭ ىشىندە مايشىق دەنەلەر جينالادى. قازىر قويمادان سۋ بوساتار كەزدە بوگەتتى اشا سالامىز. سۋ لايىمەن, قۇمىمەن بىرگە اعادى. سالدارىنان دەرناسىلدەر قورەك جيناي الماي قالادى. تىنىس الۋى قيىنداي تۇسەدى. قۇم-توپىراقتان تىعىلا باستايدى. قورەگى از بولعاندىقتان, ماي جينالمايدى عوي. جالپى, انالىقتارى مەن اتالىقتارى تۋا سالا سۋدان ۇشىپ شىققاننان كەيىن بىردەن بۋدانداسا الادى. انالىقتارى جۇمىرتقا تۋاتىن «مۇمكىندىك» العانىمەن قاجەتتى ماي جوق. ەندى نە ىستەيدى؟ ولار ۇشىپ شىعىپ جىلىقاندى جانۋارلاردىڭ, قۇستاردىڭ, ادامنىڭ دەنەسىنەن اقۋىزدى قورەك ىزدەيدى. كەسىرتكەلەر, قۇرباقالار جىلىقاندى بولماعاندىقتان وعان جولامايدى. نەگىزى شىركەيلەر ءساۋىر ايىندا پايدا بولا باستايدى. تازا سۋدا شىققاندىقتان قاجەتتى قورەگى تابىلىپ, ءبىزدى «قاجەت ەتپەيدى دە». ولار ءار 10 كۇن سايىن تۋا بەرەدى. ءتىپتى, قازان ايىندا دا كوبەيۋىن جالعاستىرادى. وعان تازا سۋ بولسا جەتكىلىكتى. بۇلاردىڭ اۋىز قۇرىلىسى ەكى ارا سياقتى. سول ارقىلى جاپىراقتىڭ بەتىن تەسىپ, وسىمدىكتىڭ سولىمەن قورەكتەنەدى. قىسقاسى, قورەگى سۋدان تابىلسا ءبىزدى مازالامايدى. سۋ بوساتۋ شاراسىنا بايلانىستى ايماعىمىزدا مامىردىڭ ورتاسىنان ماۋسىمنىڭ اياعىنا دەيىن ماسا مەن شىبىن-شىركەيدىڭ شابۋىلىنا تاپ بولامىز. كەيىن وعان قاجەتتى تابيعي تەپە-تەڭدىك تۇراقتالىپ, جاندىكتەر سۋدىڭ ماڭايىنان شىقپايدى.
ماسانىڭ دا, شىبىننىڭ دا دەرناسىلى سۋدا. سوندىقتان دا ونىڭ اياقتانىپ كەتپەۋىن ءجىتى باقىلاپ, دەر كەزىندە ۋلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. اسىرەسە, تاياز جەرلەردى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار اۋدانداردا دا قولعا الىنۋى ءتيىس. دەر كەزىندە قيمىلداساق, حيميالىق پرەپاراتتاردى قولدانباي, سايكەسىنشە قورشاعان ورتاعا زيان كەلمەس ەدى. ال جاندىكتەر ۇشىپ شىققاسىن كۇرەسۋ قيىنداي تۇسەدى, دەيدى ق.احمەتوۆ.
وڭىردە قار ءالى ەرىپ ۇلگەرگەن جوق. سايكەسىنشە, ماسانىڭ قاي ۋاقىتتا شابۋىلدايتىنىن ءدال بولجاپ ايتۋ قيىن. كەيبىر ساۋەگەيلەر بيىل شىبىن-شىركەيدىڭ الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا از بولاتىنىن العا تارتىپ وتىر. اكىمدىكتەگىلەر بولسا, كەز كەلگەن جاعدايعا دايىن ەكەنىنە سەندىرۋدە. ۋاقىت – تورەشى.
پاۆلودار وبلىسى
