بۇل رەتتە ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت: ەلىمىز نارىقتىق قاتىناستارعا كوشىپ, جەكەمەنشىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى كوپتەپ پايدا بولعان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى مەن وسى عاسىردىڭ باس كەزىندە رەيدەرلىكتىڭ «قارا سۇلباسى» بويىنشا جوعارى جاقتا قولداۋشىسى جوق تالاي كاسىپكەردىڭ تابىستى شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارىن پاراقور شەنەۋنىكتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنگەن رەيدەرلەر كۇشتەپ الىپ قويعان ەكەن. ولار وسى ماقساتپەن ءتىپتى بىرەۋدىڭ بيزنەسىن تارتىپ الىپ, ساۋداعا سالاتىن حولدينگتەر قۇرۋعا دەيىن بارىپ, قىلمىستىق «كاسىپپەن» جۇيەلى تۇردە اينالىسقان كورىنەدى. ال كەيىنگى جىلدارى مۇنداي تىم دورەكى «قارا رەيدەرلىك» كۇرت ازايىپ, ەسەسىنە, سىرت كوزگە ء«بارى زاڭدى» سياقتى الدامشى اسەر قالدىراتىن, نەگىزىنەن, ءىرى كومپانيالاردى ولاردىڭ باسشىلارىنا كورپوراتيۆتىك شانتاج جاساۋ ارقىلى ءتيىمسىز شارتقا قول قويعىزۋ سياقتى جولمەن يەمدەنىپ الۋدى كوزدەيتىن «اق رەيدەرلىك» پەن كوبىنەسە شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ قۇجاتتارىن قولدان جاساپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشى قىزمەتكەرلەرىنە پارا بەرۋ ارقىلى بىرەۋدىڭ بيزنەسىن زاڭدى بەلدەن باسا يەمدەنىپ كەتەتىن «سۇر رەيدەرلىك» بەلەڭ العان. مۇنداي قيتۇرقىسى كوپ قىلمىستاردى اشكەرەلەۋ دە وڭاي ەمەس ەكەن.
وسىعان وراي, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس پارلامەنت دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە رەيدەرلىككە قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ زاڭسىز ارالاسۋىنان قورعاۋ جانە باعالى مەتالداردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شارالاردى كۇشەيتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ ازىرلەپ, وعان مەملەكەت باسشىسى 2021 جىلعى 2 شiلدەدە قول قويدى.
بۇل زاڭ قىلمىستىق كودەكستىڭ رەيدەرلىك تۋرالى 249-بابىنىڭ شىن مانىندە تەك «اق رەيدەرلىككە», ياعني كورپوراتيۆتىك داۋلاردى رەتتەۋگە ارنالعان بۇرىنعى نۇسقاسىن ايتارلىقتاي تولىقتىرىپ, وسى قىلمىس تۇرلەرى ءۇشىن بەلگىلەنەتىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى اناعۇرلىم كۇشەيتتى. اتاپ ايتساق, وندا ازاماتتاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرۋگە الىپ كەلگەن جينالىستىڭ, وتىرىستىڭ حاتتامالارىنا داۋىس بەرۋشiلەردiڭ سانى نەمەسە داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرi تۋرالى كورiنەۋ انىق ەمەس مالiمەتتەردi ەنگiزۋ, جالعان سەنiمحاتپەن اكتسيونەردiڭ, قاتىسۋشىنىڭ نەمەسە باسقارۋ ورگانى مۇشەسiنiڭ اتىنان داۋىس بەرۋ جولىمەن داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرiن قاساقانا بۇرمالاۋ ارقىلى باعالى قاعازداردى ارتىقشىلىقپەن ساتىپ الۋ قۇقىعىن بۇزۋ, زاڭدى تۇلعانىڭ قۇرىلتاي قۇجاتتارىن, مورلەرىن ۇستاپ قالۋ جولىمەن ونى باسقارۋعا قاساقانا كەدەرگىلەر كەلتىرۋ ارقىلى سول زاڭدى تۇلعاعا قاتىسۋ ۇلەسىنە مەنشىك قۇقىعىن, ونىڭ مۇلكى مەن باعالى قاعازدارىن زاڭسىز يەمدەنۋ – مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ قۇقىعىنان ەكi جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە ايىرا وتىرىپ, بەس مىڭ ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشكە دەيiنگi مولشەردە ايىپپۇل سالۋعا نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋعا نە بەس جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نە سول مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. ازاماتتاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىنا نەمەسە مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زيان كەلتىرۋگە الىپ كەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, باقىلاۋشى نەمەسە وزگە دە ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ زاڭدى تۇلعاعا قاتىستى تەكسەرۋلەر ۇيىمداستىرۋى نەمەسە ولارعا باستاماشىلىق جاساۋى, شەكتەۋ, تىيىم سالۋ شارالارىن قابىلداۋى نە سوت تارتىبىمەن قابىلداۋ ناتيجەسىندە مەنشىك يەسىن وسى زاڭدى تۇلعانى, وعان قاتىسۋ ۇلەسىن, باعالى قاعازدار مەن وزگە دە م ۇلىكتى يەلىكتەن شىعارۋعا ماجبۇرلەۋ جولىمەن سول زاڭدى تۇلعاعا قاتىسۋ ۇلەسىنە مەنشىك قۇقىعىن, ونىڭ مۇلكىن نەمەسە باعالى قاعازدارىن زاڭسىز يەمدەنۋ – مۇلكى تاركىلەنىپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, جەتى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە نە سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. اتالعان قىلمىستار ادامدار توبىنىڭ الدىن الا ءسوز بايلاسۋىمەن; بiرنەشە رەت; قىزمەت بابىن پايدالانا وتىرىپ جاسالسا – مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگiلi بiر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان سەگىز جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە ايىرا وتىرىپ, بەس جىلدان سەگىز جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى. وسىنداي ءىس-ارەكەتتەردى قىلمىستىق توپ جاساسا – مۇلكi تاركiلەنiپ, بەلگىلى ءبىر لاۋازىمداردى اتقارۋ قۇقىعىنان ون جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, ال مەملەكەتتiك فۋنكتسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكiلەتتiك بەرiلگەن ادامدار جاساعان بولسا – مۇلكى تاركىلەنىپ, بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ قۇقىعىنان ءومىر بويىنا ايىرا وتىرىپ, سەگىز جىلدان ون ەكى جىلعا دەيiنگi مەرزiمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.
كاسىپكەرلەردى نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋدان قورعاۋ ماقساتىندا قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكستىڭ 105-بابىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلىپ, ولاردىڭ وزدەرىن ۇستاپ الۋ, كۇدىكتى دەپ تانۋ, لاۋازىمىنان شەتتەتۋ, سانكتسيالانباعان قاراپ-تەكسەرۋدى, ءتىنتۋدى, الۋدى جۇرگىزۋ, م ۇلىككە بيلىك ەتۋىن ۋاقىتشا شەكتەۋ, م ۇلىكپەن مامىلەلەر جانە وزگە دە وپەراتسيالار جاساۋىن توقتاتا تۇرۋ كەزىندەگى زاڭدى بۇزۋشىلىق تۋرالى شاعىمدارى الىنعان كەزىنەن باستاپ ءۇش تاۋلىك ىشىندە قارالۋعا جاتاتىن بولىپ شەشىلدى. پروكۋرورلارعا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ مەرزىمىن قايتا قاراپ, اقىلعا سىياتىن ۋاقىت بەلگىلەۋ قۇقىعى بەرىلدى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان وزگە دە شارالار قاراستىرىلعان.
الايدا وتكەن جىلى قولدانىستاعى زاڭناماعا رەيدەرلىككە قاتىستى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ىسكە اسىرىلۋى ازىرگە كوڭىل كونشىتپەيدى. وتكەن جىلى تەك قاراعاندى قالاسىنداعى ءبىر جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك قۇرىلتايشىلارىنىڭ اراسىنداعى داۋ-داماي بويىنشا جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىلمىستىق كودەكستىڭ 249-بابى («رەيدەرلىك») بويىنشا قوزعاعان قىلمىستىق ءىس كەيىن 385-بابىنا («جالعان قۇجاتتاردى, ءمورتابانداردى, مورلەردى, بلانكىلەردى, مەملەكەتتىك پوشتا تولەمى بەلگىلەرىن, مەملەكەتتىك ناگرادالاردى قولدان جاساۋ, دايىنداۋ نەمەسە وتكىزۋ») اۋىستىرىلىپتى. ال «رەيدەرلىك» بابى بويىنشا 2016 جىلى 1 ادام عانا سوتتالعان. ودان كەيىنگى جىلدارى وسى قىلمىس دەرەكتەرى بويىنشا ءبىرسىپىرا ءىس سوتقا جولدانعانىمەن, كىنالىلەر انىقتالماعان. سوندىقتان دا بولار, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ بىلتىرعى جىلعى ەسەبىندە بىرقاتار قىلمىس تۇرلەرىنىڭ ناقتى سانى كورسەتىلگەنىمەن, رەيدەرلىك تۋرالى ەشقانداي مالىمەت جوق. مۇنىڭ ءوزى «ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى پرەزيدەنتىمىز «مەملەكەتكە قارسى قىلمىس» دەپ ساناپ وتىرعان كەلەڭسىز قۇبىلىستى اشكەرەلەۋگە ق ۇلىقسىزدىق پەن دارمەنسىزدىك تانىتىپ وتىرعان جوق پا؟..» دەگەن كۇماندى ويعا جەتەلەيدى. شىنتۋايتىندا, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى رەيدەرلىك ارەكەتتەر جيىلەپ كەتكەنى انىق. ماسەلەن, 2020 جىلى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا رەيدەرلىك دەرەكتەرى جايلى 13 كاسىپكەردەن شاعىم تۇسكەن. ال رەيدەرلەردىڭ قورقىتىپ-ۇركىتۋىنە شىداماي, ءوز قولىمەن قۇرعان, ماڭداي تەرىمەن وركەندەتكەن بيزنەسىنەن ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالعان جانداردىڭ سانى قانشا ەكەنى ءبىر اللاعا عانا ايان.
بۇعان قوسا, كەيىنگى كەزدەرى «سەنگەنىنەن سۇيەنگەنى كۇشتى» كەيبىر بايلار ارام جولمەن تاپقان ميلليونداعان-ميللياردتاعان دوللار قاراجاتتارىن بۇرىنعىشا شەتەلدەرگە جىلىستاتۋدان تايسالىپ, وتاندىق تابىستى كومپانيالاردى ارزانعا ساتىپ الۋعا كوشىپتى. مىسالى, بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن استاناداعى ءوز بايلىعىن جاريالامايتىن, قۇرىعى وتە ۇزىن وليگارحتاردىڭ ءبىرى كوكشەتاۋدا سىرتىندا ەشقانداي «كوكەسى» جوق, ادال دا قاجىرلى ەڭبەگىمەن بيزنەسىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان كاسىپكەرگە ءوز وكىلدەرىن جىبەرىپ, «كومپانياسىن ساتپاسا, الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تەكسەرىستەرىنەن كوز اشپاي, جاعدايى وتە قيىندايتىنىن» جۇقالاپ جەتكىزىپ ءارى «اسا رەنجىمەيتىندەي» قارجى ۇسىنىپ, ءىسى وڭعا باسىپ تۇرعان كومپانيانى وپ-وڭاي يەمدەنىپ الىپتى. ال تۋعان ەلىندە كورگەن وسىنداي وزبىرلىققا قارسى ءىس-قيمىل جاساۋعا باتىلى جەتپەگەن بيزنەسمەن ەندى مۇندا جاڭادان ءوندىرىس اشىپ وپا تاپپاسپىن دەپ ءتۇيىپ, كورشىلەس رەسەيگە قونىس اۋدارىپ, قازىر سونداعى جولداستارىمەن بىرگە قارەكەت قىلىپ جۇرگەن كورىنەدى. سول سياقتى بەرتىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ساۋداسى ءجۇرىپ تۇرعان دۇكەندەر جەلىسىن قۇرعان كاسىپكەرگە دە ەلوردادان ءبىر «بيازى» رەيدەر كەلىپ, دوڭگەلەپ تۇرعان بيزنەسىن قۋدالاۋمەن قورقىتىپ «ساتىپ العاندىعىن» جەرگىلىكتى جۇرت «جىر» قىلىپ ايتىپ ءجۇر. وكىنىشكە قاراي, قولدانىستاعى زاڭنامادا رەيدەرلىكتىڭ مۇنداي تۇرىنە توسقاۋىل قويۋ شارالارى كوزدەلمەگەن بولىپ شىقتى. الدە, «بيازى» رەيدەر قىلمىسكەر ەمەس پە؟..
