جايىلىم «جاراسى»

بيىل اقپان ايىندا مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكى­مەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا: «مەن بوس جاتقان جايىلىمدىق جەر­­لەردى تەزىرەك قايتارىپ الىپ, ونى اۋىل تۇرعىندارىنا بەرۋدى تاپ­سىر­­عان بولاتىنمىن. قازىر حالىق ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار جۇمىس جۇر­گىزىلىپ جاتىر. بىراق بۇل جەردە دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر كوزبوياۋشىلىققا جول بەر­گەن. مينيسترلىك جايىلىمدىق جەر­­دىڭ تاپشىلىعى 6,8 ملن گەكتار­عا نە­مەسە 32 پايىزعا ازايدى دەپ مالى­مەت بەرىپ وتىر. بۇل شارۋا قوجالىق­تا­رى­مەن مەموراندۋمعا قول قويۋدىڭ جانە ەلدى مەكەندەردىڭ اۋماعىن كە­ڭ­ەي­تۋدىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الايدا باس پروكۋراتۋرانىڭ تەكسە­رىسى كورسەتكەندەي, بىرقاتار وڭىردە جا­يى­لىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى ءالى دە ازايماعان.

اقمولا, اتىراۋ جانە قوستاناي وبلىستارىندا اۋىل تۇرعىندارىنا مالىن فەرمەرلەردىڭ جەرىنە جايۋعا رۇقسات بەرىلەدى دەگەن جالعان مەموراندۋم جاسالعان. شىن مانىندە, جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى قاعاز بەتىندە عانا ازايعان. بۇدان بولەك, اي­ماقتار حالىقتىڭ جايىلىمعا دەگەن سۇرانىسىن تومەندەتىپ كورسەتە باستاعان. ۇكىمەت نەگە بۇعان كوز جۇما قاراپ وتىر؟ مۇنداي ارەكەتتەر اۋىل حال­قىنىڭ نارازىلىعىن ورشىتپەسە, كەمىت­پەيدى. ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى اتقا­رۋ­­شى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, وسى ماسە­لەنى تۇبەگەيلى شەشۋدى تاپسىرامىن», دەگەن بولاتىن.

جۋىقتا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ جايىلىمدىق جەردىڭ تاپ­شىلىعىن شەشۋگە باعىتتالعان زاڭ جوباسىن كوپشىلىككە تانىستىردى.

– سوڭعى جىلداردا ەلىمىزدە جا­يى­لىمداردىڭ تاپشىلىعى وزەكتى پروب­لەماعا اينالىپ وتىر. اسىرەسە مۇنداي جاعداي اۋىلدىق جەرلەردە ءجيى بايقالادى. سالدارىنان جەرگىلىكتى تۇرعىندار قولىنداعى از عانا مالدىڭ ءوزىن جاياتىن جەر تابا الماي قينالۋ­دا. مەملەكەت باسشىسى جايىلىمداردى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارۋدا. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ مالىن جايىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى دا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وسىعان وراي سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماشى بولۋىمەن ارنايى زاڭ جوباسى ازىرلەندى. جايىلىمداردى باسقارۋ جانە پايدالانۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرەتىن جاڭا نورمالار كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. جوبانى دايىنداۋ بارىسىندا سالا ماماندارىنىڭ قاتى­سۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كەزدەسۋلەر وتكىزىلگەنىن جانە كورشى ەلدەردىڭ بۇل باعىتتاعى تاجىريبەلەرى جان-جاق­تى زەردەلەنگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى­لايشا, قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرگە بىرقاتار ماڭىزدى تۇزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا زاڭ جوباسى بەلگىلەنگەن زاڭنامالىق تارتىپپەن ۇكىمەتكە جانە ماجىلىسكە جولدانادى. ناتيجەسىندە, ءبارىمىز بىرلەسىپ, اۋىلداعى اعايىندى الاڭداتقان ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تابامىز دەپ سەنەمىز, – دەدى م.اشىمباەۆ.

جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن اتال­عان ماسەلە حالقى تىعىز ورنالاسقان ەلى­مىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە ءتان بولسا, سوڭعى ۋاقىتتا سولتۇستىك وڭىر­لەر­دە دە وزەكتى بولا تۇسۋدە. جەر داۋى پاۆ­لودار وبلىسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. وسىدان ءبىر اي بۇرىن اقتو­عاي اۋدا­نىنا قاراستى مۇتكەنوۆ اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىندارى ەلدى مەكەن اۋماعىنداعى جەردىڭ ساتىلىپ جات­­قانىنا نارازىلىق تانىتىپ, باس كوتەر­گەن بولاتىن. بەلگىلى بولعانداي, اۋدان اكىمدىگى اتالعان وكرۋگكە قاراستى 5 اۋىل­دىڭ جەرىن ساۋداعا شىعارعان.

«اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بو­لىگى – جۇمىسسىز. ءتورت ت ۇلىگىن تۇلە­تىپ, ناپاقاسىن ايىرىپ وتىر. ءار ەلدى مەكەننەن شامامەن 2 وتار قوي, 2 تابىن سيىر اۋىل سىرتىندا جايىلادى. كەيبىرەۋىنىڭ ازىن-اۋلاق جىلقىلارى دا بار. جەردىڭ ساتىلىمعا شىققانىن ەستىپ, جاعامىزدى ۇستادىق. جايىلىم جەر بولماسا, اۋىلداعى اعايىن كۇنىن قالاي كورەدى؟ جاپپاي قالاعا قونىس اۋدار­ماي ما؟ «اۋىل – ەل بەسىگى» سياق­تى اۋىل­­دى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملە­كەت­­تىك باعدارلامالاردىڭ تۇپكى ماق­ساتى اۋىل تۇرعىندارىن تۇراقتاندىرۋ ەمەس پە ەدى», دەپ كۇيىندى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.

قۋانىشقا وراي, اۋىل تۇرعىن­دارىنىڭ جانايقايى اۋدان اكىمىنىڭ قۇلاعىنا جەتىپ, كونكۋرس توقتاتىلىپ, اتالعان وكرۋگ اۋماعىنداعى جەرلەر ساتىلمايتىن بولدى. سوندا جەر ماسە­لەسى تۇرعىنداردىڭ باس كوتەرۋىمەن رەت­تەلەتىن بولعانى ما؟ اۋىل حالقى ءۇنسىز قالسا, جايىلىم جەر جەكەنىڭ قولىنا وتەتىنىن باعامداي بەرىڭىز.

وكرۋگ اۋماعىنداعى جەردى جەرگىلىكتى ءىرى كوكونىس ءوسىرۋشى ساتىپ الماق بولىپتى. جالپى, ايماقتا مال ۇستاعان اعا­يىننىڭ ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرمەن «بەتپە-بەت» كەلۋى العاش رەت ورىن الىپ وتىر­عان جوق. بىلتىر پاۆلودار اۋدانى چەر­نو­­رەتسك اۋىلىنىڭ شارۋالارى ءتورت تۇ­لىك جايىلاتىن جەردىڭ جوقتىعىن اي­تىپ, دابىل قاققان بولاتىن. مال باق­­قان اعايىن جەردىڭ باسىم بولىگى ەگىس ال­­قابىنا اينالعانىنا نارازىلىق تانىتقان ەدى.

بەلگىلى بولعانداي, اتالعان اۋىلداعى 73 مىڭ گەكتار القاپتىڭ 16 مىڭ گەكتارى عانا جايىلىم جەر. قالعانى وسىمدىك شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ديقانداردىڭ يەلىگىندە. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەككە شارۋاشىلىق باسشىسى قۋاندىق تۋتباەۆقا حابارلاسقان ەدىك.

– جەردى الىپ, ماقساتتى تۇردە پايدالانبايتىن كاسىپكەرلەر كوپ. كاسىبىن دامىتامىن دەگەن ازاماتتار­عا ۇلەس­تىرىلۋگە ءتيىس. وسىمدىك شارۋاشىلىعىن وركەندەتەمىز دەپ مال شارۋاشىلىعى تاسادا قالدى. ءتورت ت ۇلىكتى قايدا جايا­تى­نىمىزدى بىلمەي دال بولۋدامىز. مالدى ساتۋدان باسقا امال جوق. وسى­لاي جالعاسا بەرسە, اۋىلعا كىم قو­نىس­تانادى؟ اۋىل قايدان جاڭعىرادى؟ وسى ماسەلە بويىنشا ءالى ناقتى شەشىم قابىل­دانعان جوق, – دەيدى قۋاندىق تۋتباەۆ.

وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, «اۋىل» پارتياسى وبلىستىق فيليالى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولات امانجولوۆ جەر داۋىنا قاتىستى تۇسىنبەۋشىلىكتەردىڭ بارلىعى زاڭمەن رەتتەلۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.

– اتا-بابامىزدان ۇلان-بايتاق جەر قالسا دا, اۋىل جۇرتىنىڭ «مال جاياتىن جەر جوق» دەگەنىن اقپارات قۇرالدارىنان دا, ءوڭىر-ءوڭىردى ارالاعان كەزدە دە ءجيى ەستيمىز. قازىرگى ۋاقىتتا مالدىڭ كوبى قىستاق پەن جايلاۋدان گورى اۋىل ماڭىندا جايىلادى. سوندىقتان اۋىل ماڭايىنداعى 15-20 شاقىرىمعا دەيىن­گى جەرلەر ازىپ-توزىپ, تابيعي ونىم­دىلىگى جىل سايىن تومەندەپ بارادى. مال جايۋ ەرەجەلەرىن مۇلدەم ەلەۋ­سىز قالدىرۋ سالدارىنان اۋىل ماڭا­يى­ن­­داعى جايىلىمدار تاقىر جەرگە اينا­لىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى زوو­گي­گيەنالىق احۋال شيەلەنىسىپ, مال اۋرۋىنىڭ كوبەيۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋدا. الداعى ۋاقىتتا قابىلداناتىن جاڭا زاڭ جوباسى تۇسىنبەۋشىلىكتەرگە نۇكتە قويادى دەگەن سەنىمدەمىن, – دەيدى ب.امانجولوۆ.

اۋىل ماڭىنداعى ازىن-اۋلاق كوكتى تالعاجاۋ ەتكەن مالدىڭ ءبۇيىرى شىعا قويماسى انىق. شىنىندا دا, شاعىن اۋىلدا مالدان باسقا كۇنكورىس كوزى جوق.

– جايىلىمنىڭ ءبارى جەكەمەنشىكتە ەمەس. كوپشىلىگى 49 جىلعا جالعا بەرىل­گەن. ياعني ونى الىپ, ورتاق پايدا­لا­نىمعا بەرۋگە بولادى. بىلۋىمشە, «جا­يى­لىمدار تۋرالى» زاڭدا جەرگىلىك­تى اتقارۋشى بيلىك حالىق مۇقتاجدىعى ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن مەملەكەت مەن­شىگىنە الۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنى جازىلعان. زاڭ دەمەكشى, بىزگە اربانى دا سىندىرمايتىن, وگىزدى دە ولتىرمەيتىن قۇجات كەرەك. ايتپەسە, جايىلىم ماسەلەسى جىلدان-جىلعا ۋشىعىپ بارادى. جاۋاپتى ورگاندار اتالعان تۇيتكىلدى مايشاممەن قاراپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداۋعا ءتيىس, – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى مويىلجان قاناەۆ.

قورىتا ايتساق, كوپشىلىككە تانىس­تىرىلعان ارنايى زاڭ جوباسى ءجىتى ازىرلەنىپ, جەر داۋىن شەشۋدەگى ماڭىزدى قۇجاتقا اينالۋعا ءتيىس. ايتپەسە, اۋىلداس بىلاي تۇرسىن, تۋىستاردىڭ قارىم-قاتى­ناسىنا سىزات تۇسىرگەن جەر داۋى­نىڭ اياقتالۋى ەكىتالاي. جايىلىم جايى جەدەل ءارى دۇرىس رەتتەلسە ەكەن.

پاۆلودار وبلىسى