«جەزقازعان قالاسى قايتادان وبلىس ورتالىعى بولادى. بۇل ايماقتا دەربەس وبلىس قۇرۋ – ەكونوميكالىق عانا ەمەس, رۋحاني جاعىنان دا ماڭىزدى شەشىم. كەڭ-بايتاق قازاق جەرىنىڭ ءدال جۇرەگىندە ورنالاسقان ۇلىتاۋدىڭ ءتول تاريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە», دەگەن بولاتىن ەل پرەزيدەنتى.
ءوز الدىنا جاڭادان وتاۋ قۇراتىن ءوڭىردى ەسكى دە جاڭا وبلىس دەپ تە اتاۋعا بولادى. ويتكەنى بولاشاقتا ۇلت ۇياسىنىڭ اتاۋىن يەمدەنەتىن بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى 1973 جىلدىڭ 20 ناۋرىزىندا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا بالقاش, جەزقازعان, قاراجال, ساتباەۆ سىندى ءتورت قالا جانە اقادىر, اقتوعاي, جەزدى, جاڭاارقا, پريوزەرنىي, ۇلىتاۋ, شەت سياقتى جەتى اۋدان كىرگەن ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە بۇل ايماقتىڭ اۋماعى ۇلان-عايىر بولدى: 313 400 شارشى شاقىرىمدى الىپ جاتتى. حالقىنىڭ سانى 500 مىڭعا تاياۋ بولدى. ال وبلىس ورتالىعى جەزقازعان قالاسىندا 130 مىڭعا جۋىق ادام مەكەن ەتتى.
مىنە, وسىنداي الەۋەتى بار وبلىس شيرەك عاسىرداي ء«ومىر ءسۇرىپ», 1997 جىلدىڭ 3 مامىرىندا تاراتىلدى دا, ونىڭ اۋماعى تۇگەلدەي قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلدى. البەتتە, سول كەزدەگى كۇردەلى جاعدايعا بايلانىستى قابىلدانعان مۇنداي شەشىمنىڭ ءوز الدىنا وبلىس بولىپ تۇرعان وڭىرگە وڭاي تيمەگەنى راس ەدى. مۇنىڭ سالقىن اسەرىن وبلىس ورتالىعىنان جىراقتا جاتقان جەزقازعان- ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى مولىنان سەزىندى. بۇرىنعى وبلىستىڭ تۇرعىندارى قاراعاندى جانە ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنە كوشە باستادى. ماسەلەن, 129 مىڭ ادام تۇرعان جەزقازعان قالاسىنداعى حالىق سانى 90 مىڭداي تۇرعىنعا دەيىن ازايىپ كەتتى.
دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى جەزقازعان وڭىرىنە وبلىس باسشىلىعى تاراپىنان ءجىتى كوڭىل بولىنە باستاعانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپتەن بەرى قوردالانىپ كەلگەن بىرقاتار ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانى دا راس. بۇل تۋرالى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەك ناقتى دالەلدەردى كەلتىرىپ, ءوزىنىڭ پىكىرىن بىلايشا ساباقتادى.
– قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا بولعان جىلدار ىشىندە جەزقازعان ءوڭىرى ءوسىپ-وركەندەدى. ارينە, ماسەلەلەر دە بولدى. دەگەنمەن, ولار بىرتىندەپ شەشىلىپ جاتتى. ولاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى – ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى پرەزيدەنت قولداۋىنا يە بولدى. بيىل ءۇيتاس-ايدوس سۋاعارىن قايتا جاڭارتۋ جانە قوجامسەيىت سۋ ورنىندا سۋاعار سالۋ جۇمىستارى باستالادى. سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىز ەسقۇلا سۋ تارتقىشىن اياقتادىق. ساپالى سۋدى ساتباەۆ تۇرعىندارى تۇتىنىپ, ونىڭ ءبىر بولىگى قازىردىڭ وزىندە جەزقازعانعا جەتكىزىلۋدە. سونداي-اق 300-دەن استام جۇمىس ورنىنىڭ قۇرىلۋىمەن ءۇش ءىرى جوبانى ىسكە قوسۋ كۇتىلۋدە. جالپى, وڭىردە ونەركاسىپتىك ءوندىرىستىڭ ءوسۋى بايقالادى. سونىمەن قاتار جەزقازعان – قىزىلوردا جولىنىڭ جاعدايىنا قاتىستى كوپتەگەن شاعىم بولدى. قازىر ونى شەشۋ ءۇشىن مەردىگەردى تاڭداۋعا كونكۋرس جاريالاندى, ال جازدا جوسپار بويىنشا جوندەۋ جۇمىستارى باستالۋى كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا كوپ جۇمىس اتقارىلدى. كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ كۇردەلى كەزەڭىندە ينفەكتسيالىق اۋرۋحانا سالىندى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا نىعايتىلىپ, ونكولوگيالىق ورتالىقتى اشۋ ماسەلەسى پىسىقتالدى, – دەپ اتاپ ءوتتى ءوڭىر باسشىسى.
البەتتە, بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ ەنشى الىپ, ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىعاتىن حابارىن سول ءوڭىردى مەكەن ەتكەن تۇرعىندار ەرەكشە قۋانىشپەن قابىل الدى. جاسىراتىنى جوق, جەرگىلىكتى حالىق بۇرىنعى وبلىستىڭ قالپىنا كەلگەنىن شيرەك عاسىردان بەرى ماسەلە قىلىپ كوتەرىپ, تاباندى تۇردە تالاپ ەتىپ كەلگەن ەدى. ەندى, مىنە, تۇرعىنداردىڭ تالاپ-ءوتىنىشى, تىلەگى قابىل بولىپ, « ۇلىتاۋ وبلىسى» دەگەن قۇلاققا اسا جاعىمدى ەستىلەتىن اتاۋى بار اۋماقتىق-اكىمشىلىك ايماق دۇنيەگە كەلگەلى تۇر.
ءوڭىردى ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇل جاڭالىققا بايلانىستى ۇلىتاۋ – جەزقازعان ايماعىنىڭ تۇرعىندارى بىرنەشە ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. سونىڭ ىشىندە جەزقازعاننان شىعىپ, ساتباەۆ قالاسى مەن جەزدى كەنتى ارقىلى ءوتىپ, ۇلت ۇياسى – ۇلىتاۋعا ات باسىن تىرەگەن اۆتوشەرۋدى ايتۋعا بولادى. اتالعان ءوڭىردىڭ بەلسەندى ازاماتتارىنان قۇرالعان باستاماشىل توپ ۇيىمداستىرىپ, جەرگىلىكتى قالالار مەن اۋدانداردىڭ اكىمدەرى قولداعان بۇل ءىس-شاراعا 50-گە جۋىق اۆتوكولىك قاتىستى.
اۆتوشەرۋدىڭ سالتاناتتى جيىنىندا ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۋانىش بەكىلدەكوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ اتىنداعى جەزقازعان سازدى-دراما تەاترىنىڭ ءارتىسى دوسجان جانبوتاەۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ارداگەرى ستانيسلاۆ فيليپوۆيچ, « ۇلىتاۋ اۋداندىق « ۇلىتاۋ» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى» جشس ديرەكتورى اقجول قۇرمانسەيىت جانە باسقا دا ازاماتتار ءسوز الىپ, مەملەكەت باسشىسىنا العىس بىلدىرە كەلىپ, ەلدى بىرلىككە, ىنتىماققا شاقىردى. ايتىس اقىنى, ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇقاش سەيتقازينوۆتىڭ جىردان شاشۋ شاشقانى دا ەرەكشە اسەر قالدىردى.
– الىنبايتىن قامال جوق
ەر شىنداسا,
ەل قۋانعان بيلىك قولىن بۇلعاسا.
قۇلاق اسقان قارا حالىق ۇنىنە,
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى,
مىڭ جاسا!
– دەپ تەبىرەندى ەل ىشىندە ء«داريداي» اتانىپ كەتكەن اقىن.
جاسىراتىنى جوق, وسى جيىندا سويلەگەن «كەتبۇقا» قوعامدىق قورىنىڭ توراعاسى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تولەگەن بۇكىروۆتىڭ سوزىندە شىندىقتىڭ ءدانى بار ەدى.
– وسىدان 25 جىل بۇرىن بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسى تاراپ, ءوڭىر قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن ەدى. سول كەزدە ءبىز بۇلاي ىستەگەن دە دۇرىس شىعار دەپ ويلاعانبىز. الايدا ۋاقىت وتە كەلە ءوڭىردىڭ تىنىسى تارىلىپ, ەكونوميكالىق تا, الەۋمەتتىك تە الەۋەتى تومەندەپ كەتتى. جەتىم بالانىڭ كۇيىن كەشكەندەي بولدىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەشەگى جولداۋىنان كەيىن, كەتكەنىمىز كەلىپ, كەمىسىمىز تولعانداي بولدى. ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلاتىنىن, ونىڭ ورتالىعى جەزقازعان قالاسى بولاتىنىن ەستىپ جۇرەگىمىز جارىلارداي قۋاندىق. وبلىسقا قاسيەتتى ۇلىتاۋدىڭ ەسىمىن بەرگەنى مەرەيىمىزدى ءتىپتى كوتەرىپ تاستادى, – دەدى ول اعىنان جارىلىپ.
ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرىلادى دەگەن جاڭالىققا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ وڭ پىكىر ءبىلدىردى. مىسالى, ول وسىنداي وزگەرىستىڭ قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە قاجەتتىلىگى بار ما دەگەن سىڭايداعى پىكىر ۇستانعان سكەپتيكتەرگە بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى.
– كەيبىر كەرىتارتپا اعايىندار وسىنشا جاڭا قۇرىلىمداردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا اسەرى قالاي بولادى دەگەندى دە ايتىپ جاتىر. مەنىڭشە, وڭ, تەك وڭ اسەرى بولادى! ماسەلەن, جەزقازعان وبلىس مارتەبەسىنەن ايىرىلعالى بەرى ەپتەپ ەتەك-جەڭىن جيناپ العان «قازاقمىس» سىندى الپاۋىت كاسىپورىندار قايتا قايىرىلىپ, جاڭاشا جاعدايدا, تىڭ قارقىنمەن ەڭبەك ەتەتىنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار وڭ وزگەرىستەر ۇلىتاۋعا ىرگەلەس جاتقان قىزىلوردا وبلىسى, تورعاي – ارقالىق اۋماعىن دا قامتىماق. كاسىپكەرلىككە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلادى. قاڭىراپ قالعان قالاعا ەل ورالادى, تۋسىراپ جاتقان دالاعا مال تولادى, ەڭبەك دابىلى قايتا قاعىلادى. ءبىر سوزبەن, بۇل شەشىمدەردىڭ ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزى ەرەكشە, – دەدى عالىم.
سونىمەن قاتار كەزىندە قاراعاندى وبلىستىق ءماسليحاتىن باسقارعان, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان قوعام جانە مەملەكەتتىك ساناتتاعى قايراتكەر تۇلعا جاڭا وبلىستى قۇرعاندا اكىمشىلىك-اۋماقتىق بولىنىستە اسا سابىرلى جانە ساليقالى ساياسات ۇستانۋ كەرەكتىگىن ايتتى. عالىمنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ەسكى دە جاڭا وبلىس بۇرىنعى اۋماعىمەن بولىنىسكە تۇسسە, مۇنىڭ جەزقازعاننان جىراقتا ورنالاسقان اقتوعاي, شەت اۋداندارى مەن بالقاش وڭىرىنە قيىندىق تۋعىزۋى مۇمكىن. «بازبىرەۋلەردىڭ ۇلىتاۋ, شەت اۋداندارى مەن بالقاش قالاسى ۇلىتاۋ وبلىسى قۇرامىنا وتپەسە, جاڭا اشىلعان وبلىستا حالىق سانى ازايادى دەگەن ۋاجىمەن كەلىسپەيمىن. كەرىسىنشە, جاڭا وبلىستا, ونىڭ ورتالىعىندا حالىق سانى وسە تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىن», دەپ وي قورىتادى ن.دۋلاتبەكوۆ.
ال اتالعان ماسەلەگە بايلانىستى قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ بىلدىرگەن پىكىرى قىسقا دا نۇسقا بولدى.
– ماسەلە تۇپكىلىكتى شەشىلگەن جوق. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلادى. اتالعان اۋدان تۇرعىندارىنىڭ پىكىرى ەسكەرىلەتىن بولادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ءوڭىر باسشىسى.
مىنە, ارقا توسىندەگى الىپ وبلىس ەكىگە بولىنەر تۇستاعى قۋانىشپەن قاتار وسىنداي ۋايىم دا قاتار تۇر. جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعىنان شامامەن العاندا مىڭ شاقىرىمعا جۋىق شالعايدا جاتقان شەت, اقتوعاي اۋداندارى مەن بالقاش ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى قازىردىڭ وزىندە قاراعاندى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالۋدىڭ ايلا-امالدارىن جاساپ جاتىر. ولاردىڭ پرەزيدەنت پەن ۇكىمەتكە بەينەۇندەۋ جولداپ, ارىز-شاعىمىن جازىپ, بۇل باعىتتا بەلسەندىلىك تانىتىپ جاتقانىن جىلى جاۋىپ قويۋعا دا استە بولماس.
قالاي بولعان كۇندە دە, ەلىمىزدىڭ ساياسي كارتاسىندا ۇلىتاۋ سىندى وبلىستىڭ پايدا بولاتىنىن زور قۋانىشپەن, ۇكىلى ۇمىتپەن قابىل العان ارقا جۇرتىنىڭ ءبىر بولىگىنە قاتىستى ءوتىنىش-تىلەكتىڭ دە مىندەتتى تۇردە وڭ شەشىمىن تابۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. ءيا, اقىن ايتقانداي, «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالانى اسقاقتاتقاننان» ۇتارىمىز مول بولار ەدى.
قاراعاندى وبلىسى
